उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 113
हस्तायतं तद्द्विगुणं गभीरं
खात्वा वटं प्रोक्तजलावपूर्णम् ।
शुष्कं प्रदग्धं मधुसर्पिषा तत्
प्रलेपयेद्भस्मसमन्वितेन ॥२४
चूर्णीकृतैर्माषितलैर्यवैश्च
प्रपूरयेन्मृत्तिकयान्तरस्थैः ।
मत्स्यामिषाम्भः सहितश्च हन्याद्
यावद् घनत्वं समुपागतं तत् ॥२५
उप्तञ्च बीजं चतुरङ्गुलाधो
मत्स्याम्भसा मांसजलैश्च सिक्तम् ।
वल्ली भवत्याशु शुभप्रवाला
विस्मापनी मण्डपमावृणोति ॥२६
शतशोऽङ्कोलनसम्भूतफलकल्केन भावितम् ।
एतत्तैलेन वा बीजं श्लेष्मातकफलेन वा ॥२७
वापितं करकोन्मिश्रं मृदि तत्क्षणजन्मकम् ।
फलभारान्विता शाखा भवतीति किमद्भुतम् ॥२८
श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत् प्राज्ञः ।
अङ्कोल्लविज्जलाद्भिश्छायायां सप्तकृत्वेवम् ॥२९
माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य ।
करकाजलमृद्योगेऽन्युप्तान्यह्ना फलकराणि ॥३०
ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाश्विनीहस्तम् ।
उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥३१¹
1 तथा च अग्निपुराणे—गृह्णीयाद्रोपयेद् वृक्षान् द्विजं चन्द्रं प्रपूज्य च ।
ध्रुवाणि पञ्चवायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवम् ॥३
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे
प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिणीस्तु कारयेत् ॥४
हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवम् ।
जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम् ॥५
15