तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

९२ श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रकाशो नाम यश्चायं
सर्वत्रैव प्रकाशते ।
अनपह्नवनीयत्वात्
किं तस्मिन्मानकल्पनैः ॥५४॥
अपूर्वार्थविषयं खलु प्रमाणं । यदाहुः
‘अनधिगतविषयं प्रमाणमज्ञातार्थप्रकाशो वा’
इति । प्रकाशस्य अपूर्वत्वेन प्रकाशो नास्ति सर्वदैव
तस्य प्रकाशमानत्वेन ‘अनपह्नवनीयत्वात्’ इति व्यर्थं
तत्र प्रमाणपरिकल्पनम् । तथाहि तदा तस्य अपूर्वत्वेन
प्रकाशः स्यात्, यद्यसौ पूर्वमनधिगतत्वेन अप्रकाश-
मानः स्यात्, तथाभावश्च तद्रहितपूर्वकालस्मृतौ
सत्यां भवेत्, स्मृतिरपि एवंरूपमनुभवं विना नोत्प-
द्यते, अनुभूतविषयासंप्रमोषात्मकत्वात्तस्याः, न च
प्रकाशरहितत्वेन पूर्वकालमनुभवोऽस्ति, तस्यैवानु-
भवस्य प्रकाशात्मकत्वात्, स एव हि प्रकाशः इति
पं० ११ क० पु० तद्भावश्चेति पाठः ।
पं० १२ क० पु० एवंरूपानुभवमिति समस्तः पाठः ।
पं० १५ ख० पु० य एव हि प्रकाश इति पाठः ।

श्लोक ५५] प्रथमाह्निकम् । ९३
कथं पूर्वमपि तदभावः, अतश्च सर्वदास्य अवभास-
मानत्वेन आदिसिद्धत्वात् न प्रमाणसव्यपेक्षा सि-
द्धिः। स एव च 'प्रकाश एव प्रकाशकः प्रमाता' इति
नीत्या परप्रमातृरूपः परमेश्वरः शिवः इति युक्त-
मुक्तम् 'ज्ञेयस्य च परं तत्त्वं यः प्रकाशात्मकः शिवः।'
इति ॥ ५४ ॥
न केवलमेतत्सिद्धौ प्रमाणानामनुपयोगो यावत्प्र-
त्युत एषां तदधीना सिद्धिः इत्याह
प्रमाणान्यपि वस्तूनां
जीवितं यानि तन्वते ।
तेषामपि परो जीवः
स एव परमेश्वरः ॥ ५५ ॥
इह वस्तूनां नीलपीतादीनां प्रकाशनिरपेक्षेण
स्वस्वरूपेण तावत्स्वयमन्योन्यं वा न कश्चिद्विशेषः ।
नहि स्वात्मनि नीलं नीलं पीतं वा पीतम् । यदि-
पं० १ ख० पु० सर्वमस्यावभासेति पाठः ।
पं० १४ ख० पु० नास्ति कश्चिद्विशेष इति पाठः ।
पं० १५ क० पु० यदि हि स्वात्मनि पीतं स्यात्पीतं नीलं वा नीलं तत्किमिव
विरुद्धमिति पाठः ।

९४ श्रीतन्त्रालोकः ।
नाम हि स्वात्मनि नीलं पीतं स्यात्पीतं वा नीलं,
तत्किमिव न विरुद्धमापतेत् । अथ यथैव यत्प्रकाशते
तथैव तत्स्वात्मनि परिनिष्ठितं स्यात् इति न नीलं
पीतं, पीतं वा नीलम्, इति चेत्-एवं तर्ह्येषां स्वात्म-
नि विशेषो न कश्चिदुक्तः स्यात्, अपि तु प्रकाशते
इति-इति प्रकाश एवैषां रूपं तत्तन्नियतस्वरूपप्र-
निष्ठानिबन्धनत्वात् जीवितं वितनुयात् येन नील-
मिदं पीतमिदम् इति सिद्ध्येत् । स च नीलाद्युप-
रागेण नियतरूपतामवलम्बमानः प्रमाणशब्दव्य-
पदेश्यो भवेत् । न चास्य स्वात्मसिद्धिं प्रति अन्यद-
पेक्षणीयं-प्रकाशरूपत्वात्, प्रकाशस्य च स्वपरप्रका-
शकत्वात्, तथा-भूतोऽप्यसौ प्रकाशो विमर्शरूपतां
विना नार्थस्य आत्मनो वा प्रकाशरूपतायां प्रति-
ष्ठास्पदं स्यात्, नहि प्रकाशः इत्येवासौ स्वपरात्मनोः
प्रतिष्ठापको भवेत्, एवं हि नीलमपि न नीलम्
इत्येव कृत्वा तथा स्यात् । तस्मात्स्वपरप्रकाशता-
पं० ४ क० पु० स्वात्मनि न कश्चिदर्थ इति पाठः ।
पं० ५ ख० पु० अपि तु प्रकाश इति पाठः ।
पं० १६ ख० पु० स्वप्रकाशात्मतासिद्धाविति पाठः ।

श्लोक ५६ ] प्रथमाह्निकम् । ९५
सिद्धौ तस्यापि अहंपरामर्शात्मा जीवितभूतः प्रका-
शोऽभ्युपगमनीयो - येन सर्वं सिद्ध्येत् । यदुक्तं
'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।'
इति । स एव च परप्रकाशात्मा परमेश्वरः शिवः
इत्युक्तं 'तेषामपि परो जीवः स एव परमेश्वरः'
इति ॥५५॥
एवमादिसिद्धत्वादस्य न केवलं साधकं प्रमाणम-
किंचित्करं, यावद्बाधकमपि इत्याह
सर्वापह्नवहेवाक-
धर्माप्येवं हि वर्तते ।
ज्ञानमात्मार्थमित्येत-
न्नेति मां प्रति भासते ॥५६॥
'सर्वेषां' ज्ञातृज्ञानज्ञेयानाम् 'अपह्नवः' निराकरणं
तत्र 'हेवाक' एव 'धर्मः' स्वभावो यस्यासौ बौद्धः ।
तत्र त्रयाभाववादिनो माध्यमिकाः । ज्ञातृज्ञेयाभाव-
वादिनो योगाचाराः । ज्ञात्रभाववादिनो वैभाषिकाः ।
सोऽपि 'ह्येवं ज्ञानमात्मार्थम्' इत्येतत् मां संवेदन-