समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७७
चतुरश्रस्य यः कर्णस्तच्चतुर्थांशमष्टधा ।
कृत्वांशसप्तकेनास्य (तुर्यान्तर्गतसत्कल्पनात् ?) ॥ १०६ ॥
पाश्चात्यभागयोः पार्श्वे बहिः सूत्रस्थिताव(थे²?) ।
वृत्तद्वयस्य भ्रमणं विदधीत विचक्षणः ॥ १०७ ॥
(चतुरश्रे पुरोगर्भसूत्राष्टस्यासवर्घनात् ।
कृतपत्रर्भसमुद्देशं पार्श्वाभ्यां सूत्रमात्रयेत् ?) ॥ १०८ ॥
लोपनात् त्यक्तभाग(स्या होतासि ?) पीठिका भवेत् ।
आग्नेयलिङ्गं स्याच्छक्र(त्रु)नाशसन्तापदाहकृत् ॥ १०९ ॥
क्षेत्रे + चतुरश्रेश्य द्वादशांशं परित्यजेत् ।
(पामदो गर्भनस्तेन ?) वृत्तस्यार्धं समालिखेत् ॥ ११० ॥
इत्यर्धचन्द्राकारोऽयं (सामी⁴?)भवति पीठिका ।
याम्यलिङ्गस्य नगरा(६दक्षिणान्था ?)रिनाशनी ॥ १११ ॥
चतुरश्रे विभागार्धवर्धनात् पार्श्वयोर्द्वयोः ।
(पुरिखीं ?) भागवृद्ध्या च सूत्रद्वयनिपातनात् ॥ ११२ ॥
(रौत्संतल्या ?) नैर्ऋती स्त्रीमरणद्वेषरोगकृत् ।
(पूर्वचन्द्रमाकृतिर्णां ?) वारुणी परिमेखला( : ?) ॥ ११३ ॥
शान्तिके पौष्टिके चैष्ट(चाथ) मृत्युनाशोने(च) पीठिका ।
प्रतीच्यो (?) षडंशस्य वृद्धिं कृत्वा +¹²++ तः ॥ ११४ ॥
'(गर्भावँ ?) वृत्तलेखेन यत् सम्पातचतुष्टयम् ।
(कर्णाभ्यकर्णं ?) भवेत् तेन वृत्तिं (त्त) स्थानद्वयेन च ॥ ११५ ॥
षडश्रं सममा(ले)ख्यं यद्वा वज्रसमाकृतिं¹६ ।
नाभस्वती पीठिका स्यात् (पर्णेनि ?)र्मरुतो दिशि ॥ ११६ ॥
१ द. न्त । २ द. घेः । ३ द. त । ४ द. रे । ५ द. मा । ६ द. दा । ७ द. स्त्री ।
८ द. रौतसंत्य नैऋती व्यांस्त्राभरणा द्वे° । ९ मुद्रित पाठः 'पूर्ण चन्द्राकृतिः कार्या कार्या' इति स्यात् ।
१० द. °तिः पूर्णा वारुणे परमेखला । ११ द. चेश्चा । १२ द. तदग्र । १३ द. च । १४ मु० 'कर्णा
भ्यर्णे' इति स्यात् । १५ द. द्वि । १६ द. तिः ।
वा. ७३

१७८ समराङ्गणसूत्रधारे
कर्मसूच्चाटनाद्येषु विनियोज्या जिगीषुभिः ।
याक्षी त्रिमेखला वृत्ता वित्ताप्त्यै¹ धनदार्चिते(ता) ॥ ११७ ॥
(गणाद्द्रिमेखलाषट्श्रितः³ ? ) ।
कुर्वीतैकेन खुरकं चतुर्भिर्जाड्यकुम्भकम् ॥ ११८ ॥
(द्वाभ्यामङ्गं तथैकेन प्रवेशोऽत्र जाड्यकुम्भस्य शस्यते ।
अञ्जूयस्य चतुर्भिस्तैः कर्णिकाया द्वये नराः ? ) ॥ ११९ ॥
एकेन कण्ठकस्या(श्चा)तो निर्यात्येकेन कर्णिका ।
(⁴विभागैरं पुंजं ? ) षड्भिस्ततश्चैकेन मेखलाः ॥ १२० ॥
पद्मेय पीठिका ख्याता सर्वकामप्रदायिनी ।
क्षेत्रे षोडशधा भक्ते भागेन खुरको भवेत् ॥ १२१ ॥
चतुर्भि(र्जशंतां ) कुम्भस्त्रिभिरेकेन कर्णिका ।
त्रिभिः ⁶कण्ठश्चतुर्भिश्च पूर्ववन्निर्गमो भवेत् ॥ १२२ ॥
इमं(यं) + व्यक्तलिङ्गेषु पीठिका स्यात् पयोधरा ।
(एवंविधैव चापीठ स्यात्किमुच्यक्तो⁹ ? ) लक्षणे ॥ १२३ ॥
भक्ते द्वादशभिः पीठमानं द्विभागिको भवेत्(?) ।
जगतीति(तु) त्रिभिः (कुंसे¹⁰ ? ) द्वाभ्यामेकेन वेदिका ॥ १२४ ॥
कण्ठो द्वाभ्यामथैकेन वेदिका पुनरुत्तरा ।
¹¹ऐकेकेन तु भागेन ततः स्यात् पीठिकोद्वयम्¹² ॥ १२५ ॥
एवं षडश्रा कर्तव्या वज्राक्षा पीठिका बुधैः¹³ ।
(पीठिका क्षेत्रेण निर्मत्तैषो¹⁴ ? ) भागेन खुरको भवेत् ॥ १२६ ॥
द्वाभ्यां जङ्घार्थे¹⁵ भागेन वेदी द्वाभ्यां तु कण्ठर्थं¹⁶(कः) ।
(उ¹⁷भैयाभ्यां निर्गमः सा ¹⁸क्षीच्छि ? ) चन्द्रकला भवेत् ॥ १२७ ॥
१ द. प्त्यौ । २ द. मे । ३ द. ता । ४ मुद्रित पाठस्तु 'विभागैरम्बुजं' इति स्यात् ।
५ द. यु । ६ मुद्रित पुस्तके 'जगती' इति स्यात् । द. °गं° । ७ द. ण्ठा । ८ द. ठि । ९ द. °क्तोक्त ।
१० द. कुंसे । मुद्रित पुस्तके 'कुम्भो' इति स्यात् । ११ द. एकेनैव । १२ द. पट्टिका द्वयं ।
१३ द. बुधैः । १४ द. के । १५ द. य । १६ द. यः । १७ द. भाभ्यां । १८ द. क्षीरित्थं ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७९
( आपा^१यनायपुद्यौ^२ च पदारेखैव चामृता ? ) ।
भवेत् षण्मेखलादर्द्धादूर्ध्वकण्ठोऽथ भागिकः ॥ १२८ ॥
पट्टिकात्रितयं शेषे क्षेत्र(^३त्रे ) स्यान्निर्गमान्तरम् ।
रुद्रार्चिता पीठिकेयं^४ संवर्तैत्यभिधानतः ॥ १२९ ॥
यां कृत्वा प्रकृतेरूर्ध्वं गताः संवर्तकादयः ।
^५रौद्रावोथस्तराख्यं(?) ते भेजिरे पदमव्ययम् ॥ १३० ॥
षोढा पीठोदये भक्ते भागं स्यात् पट्टिकात्रयम् ।
एकेन कण्ठो भागेन पट्टिकान्यापि भागिका ॥ १३१ ॥
नन्द्यावर्ताङ्किता सेयं नन्द्यावर्तेति कीर्तिता ।
साधारणीयं सर्वेषां लिङ्गानां सर्वसिद्धिदा ॥ १३२ ॥
( भवा^६कण्ठसुवासर्ध्यानामियं सिद्धखुरा ।
दोदे^८रन्योनमिथै^७ ? ) भवन्त्यन्याश्च पीठिकाः ॥ १३३ ॥
मास( न )संस्था न कथितास्तासामानन्त्यकारणात् ।
त्र्यंशेन गर्तः^९ स्यादासां षोडशांशेन मेखला ॥ १३४ ॥
खातश्च नेयः श्वभ्रान्तं^१० मेखलामध्यतो ह्यतौ( सौ ) ।
( प्राणाँलौ^११र्घसमा ? ) दैर्घ्यविस्ताराभ्यामुदग्दिशि ॥ १३५ ॥
[ ^१२पञ्चाशद्विशयंस्ताल सद्ध्वयंमन्तरा ।
सदांसद्वि^१३भयं प्रान्ते खातोऽग्रे द्विगुणामुखान्^१४ ॥ १३६ ॥
^१५सार्धाभमेखला कार्याः ^१६प्राणालः स्वस्तृतं^१७ भागतः ।
गुणागुणास्त्रयो^१८ लिङ्गे तान्यार्पन्नेव^१९ ? ] भावयेत् ॥ १३७ ॥
^२०आवर्ताः शोभनाकाराः शुभाः स्यु +^२१+++ धः ।
( नतु ? ) पीठब्रह्मशिले शस्ते लिङ्गजात्यनुगे सदा ॥ १३८ ॥
१ द. प्या । २ द. ष्ट्यौ । ३ द. ˚के ने यं । ४ द. संवर्त्तयत्य˚ । ५ द. रुद्रचोथस्तदाराख्यं ।
६ द. न्य । ७ द. त्क । ८ द. स्या । ९ द. र्भः । १० द. तं । ११ द. लोर्वा । १२ द. पंचाशद्वि-
सयँस्ताल सत्ता सद्ध्वयमन्तरा । १३ द. तय । १४ द. त् । १५ द. सार्द्धानमेखलः । १६ द. प्र ।
१७ द. त । १८ द. ये । १९ द. त्रै । २० द. अ । २१ द. स्त्येन्यथा ।

५८० समराङ्गणसूत्रधारे
भर्ग(गर्भ)कर्णचतुर्थांशमाना स्याद् ब्रह्मणः शिला ।
१+++गस्य कर्णेन यद्वा ब्रह्मशिला भवेत् ॥ १३९ ॥
(योताभिषेक ?) ब्रह्मशिला ब्रह्मांशतो भवेत् ।
तावत्या (ता) भ्यधिका कार्या तस्याः कर्मशिला बुधैः ॥ १४० ॥
स्थापयेत् (पुरुषत्रया ?) शिवा (वं) मध्ये निवेशयेत् ।
ब्रह्माणं दक्षिणेनास्य वामतः पुरुषोत्तमम् ॥ १४१ ॥
अन्यथास्थापनादेषां प्रत्यवायो महान् भवेत् ।
(त्रिभागौना४ शचा ?) स्यातां कोशान्तश्चक्रिणो भवेत् ॥ १४२ ॥
(त्रिभागोनस्तिंवासातां कोशान्तश्चक्रिणो भवेत् ।
त्रिभागोन्नतस्यादान्तः कोकस्यान्तः ?) पद्मजन्मनः ॥ १४३ ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशानां +६+++निवेशने ।
प्रमाणमेतेषु (द्विश्च ?) पृथक्स्थानां यदृच्छया ॥ १४४ ॥
उमामहेश्वरौ यत्र तत्रोमा ब्रह्मविष्णुवत् ।
आकाशे(?) प्रतिमा (येष्ठा ?) चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥ १४५ ॥
हस्तान् कार्या त्रिभागोना मध्या ९हीना तदर्धतः ।
यात्रार्थी प्रतिमा द्वारप्रमाणेन विधीयते ॥ १४६ ॥
भव(तच्च) द्वारं त्रिधा चत्वा(भक्त्वा) पीठं भागेन कल्पयेत् ।
तै१०(द्वा)भ्यां (तु) प्रतिमा कार्या ज्येष्ठास्यै१२ (यां) मानमीदृशम् ॥
मध्यायां नवधा द्वारं कृते(त्वै)कं भागमुत्सृते(जेत्) ।
शेषान् भागान् त्रिधा कृत्वा पीठं भागेन कल्पयेत् ॥ १४८ ॥
अै१३र्चासुभाभ्यां हीनायां विदध्याद् द्वारमष्टधा ।
एव(क)मुत्सृज्य शेषेण ++++++++॥ १४९॥
१ द. ब्रह्मभा । २ मु० ‘यावताम्यधिका’ इति स्यात् । ३ द. ह्म । ४ द. न शिवा । ५ द.
‘स्ति’ स्थाने ‘शि’ । ६ मुद्रित पुस्तके ‘कमोऽयं स्याद्’ इति पूरणीयं भाति । ७ द. तो । ८ द. ज्ये ।
मुद्रित पुस्तके ‘ज्येष्ठा’ इति स्यात् । ९ द. र्हाना । १० द. र्द्वा । ११ द. उभाभ्यां प्र० । १२ द.
०र्थामन० । १३ द. आ ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५८१
पीठात्(ठं) त(त्)त्रितयेनार्चामुप(रि ?)विष्टां प्रकल्पयेत् ।
द्वारस्यार्धं ^२त्रिधा कृत्वा द्वाभ्यां पीठं विधीयते ॥ १५० ॥
(चाक्लृप्तिरुक्तवतैयद्वा ?) द्वेधा चतुर्धा वा द्वारं कृत्वैकमत्सृजेत् ।
शेषं भागत्रयं कृत्वा पीठमर्चां च पूर्ववत् ॥ १५१ ॥
द्वारोच्छ्रितेः पञ्चदशभागं (कृ ?) त्यक्त्वा विधीयते ।
भागत्रयं तदेकेन पीठमर्चां तु (तद्)द्वयात् ॥ १५२ ॥
भागान् पञ्च विधीयेत यदि वा भागयुग्मतः ।
पीठं^४(तत्)त्रितयेनार्चामुपविष्टां प्रकल्पयेत् ॥ १५३ ॥
द्वारस्यार्धं त्रिधा कृत्वा द्वाभ्यां पीठं विधीयते ।
भागेनार्चा( शयानागार्धे^५ऽर्चा ? ) वेश्मानुसारतः ॥ १५४ ॥
भक्ते प्रासादगर्भाद्धे(र्धे ) दशधा पृष्ठभागतः ।
पिशाचरक्षोदनुजाः स्थाप्या गन्धर्वगुह्यकाः ॥ १५५ ॥
(आदित्यचन्द्रिकाविष्णुब्रह्मेशानन्ता ? ) पदक्रमात् ।
गर्भे षड्भागभक्ते वा त्यक्त्वैकं (^७पृथता शतं^८? ) ।
स्थापनं सर्वदेवानां पञ्चमेशो (मैंडशे ) प्रशस्यते । ॥ १५६ ॥
यदङ्गप्रत्यङ्गप्रहरणगतं लक्ष्म विततं
तदर्थानां (चित्रकनावधो वाच्यमक्ष्य ? ) ।
सपीठार्था(र्चा )लिङ्गोन्मिति(मपि ) विदित्वा वडु(हु )मतो
भवेद् भूपालानां कृतिभिरपि पूज्येत सकलैः ॥ १५७ ॥
^१०इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः !|
१ द. ठा तन् । २ द. द्वि । ३ द. त् । ४ द. पीठं कृत येनार्चा° । ५ द. द्वैर्य्यं । ६ द. जः ज्ञः ।
७ मुद्रित पुस्तके ‘पृथगंशकम्’ इति स्यात् । ८ द. नं । ९ द. मंशो । १० द. ‘परमेश्वर श्रीभोजदेव’
इत्ययं पाठः ।

५८२ समराङ्गणसूत्रधारे
अथ चित्रोद्देशो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ।
अथ(१प्रियं विते ?)ऽस्माभिर्विन्यासश्चित्रकर्मणः ।
रा(२चि)त्रं हि सर्वशिल्पानां मुखं लोकस्य च प्रियम् ॥ १ ॥
(३पदे पदे४ वा ?) कुड्ये वा यथा(५चित्रं सं वचने ?) ।
वर्तयः कृतबन्धाश्च रेखामानं यथा भवेत् ॥ २ ॥
(६वर्णगव्यक्तिया ?) याहग् याहशो वर्तनाक्रमः ।
मानोन्मानविधिश्चैव नवस्थाने(न)विधिस्तथा ॥ ३ ॥
हस्तानां यश्च विन्यासो (लक्षणंनात्रसंशयं ?)।
दिव्यानां मानुषाणां च (९दिव्या सा मुखजन्मना ?) ॥ ४ ॥
गणरक्षःकिन्नराणां कुब्जवामन(यंस्तेषाम् ?) ।
विकल्पाकृतिमानानि रूपसंस्थानमेव च ॥ ५ ॥
वृक्षगुल्मलतावल्लीवीरुधां पापकर्मणाम् ।
शूराणां दुर्विधानां च धनिनां पृथिवीक्षि(भृ)ताम् ॥ ६ ॥
ब्राह्मणानां (१२विसासोडजातन ?) क्रूरकर्मणाम् ।
मानिनामथ रङ्गोपजीविनां चेहंङ्ग(क)ध्यते ॥ ७ ॥
रूपलक्षणनैपथ्यं सतीनां राजयोषिताम् ।
दासीप्रव्रजितारण्डा(यैतिवल्लीषु लक्षणा ॥ ८ ॥
कन्यानामसंसंकारणां च १७विध्याना ?)गजवाजिनाम् ।
मकरैर्व्यालसिंहानां तथा यज्ञोपयोगिनाम् ॥ ९ ॥
१ मुद्रित पुस्तके 'प्रपञ्च्यते' इति स्यात् । द. प्रयंचिते । २ द. चि । ३ मुद्रित पुस्तके
'पट्टे पटे वा' इति स्यात् । ४ द. टे । ५ मुद्रित पुस्तके 'चित्रस्य सम्भवः' इति स्यात्; द. त्रस ।
६ द. वर्णगव्य क्रिं । मुद्रित पुस्तके 'वर्णव्यक्तिक्रमो' इति पाठः स्यात् । ७ द. णं । ८ द. यः ।
९ मुद्रित पुस्तके 'दिव्य मानुषजन्मनाम्' इति स्यात् । १० मुद्रित पाठः 'योषिताम्' इति स्यात् ।
११ द. पृथवक्षितं । १२ द. विसां सोडजा नीहीनां,कू° । मुद्रित पुस्तके 'विशां शूद्रजातीनाम्' इति
स्यात् । १३ द. चेह याध्यते । १४ द. सां । १५ द. प । १६ द. लं । १७ द. वंध्यानां राजवाजिनां ।
१८ द. ºरस्य ।

चित्रोद्देशो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः । ५८३
(१विना ?)रात्रिविभागस्य ऋतूनां चापि लक्षणम् ।
(अत्र योज्यं याप्यंश्च कथं भवति ?) ॥ १० ॥
प्रविभागस्य देवानां रेखाणां२ चापि लक्षणम् ।
लक्षणं पञ्चभूतानां तेषामारम्भ एव च ॥ ११ ॥
वृकादीनां विहङ्गानां सर्वेषां जलवासिनाम् ।
चित्रन्यासविधानस्य ब्रूमः सम्प्रति लक्षणम् ॥ १२ ॥
(३कर्मण कर्मा करमे ?) यस्माच्चित्रकर्मणि वर्तते ।
तस्याङ्गान्यभिधीयन्ते तेन सर्वाणि विस्तरात् ॥ १३ ॥
वर्तिका (प्र)र्थमं तेषां द्वितीयं भूमिबन्धनम् ।
लेख्यं तृतीयं स्याद् रेखाकर्माणि (वर्ततेमिह लक्षणम् ?) ॥ १४ ॥
पञ्चमं (कँर्षकर्मच्च ?) षष्ठं स्याद् वर्तनाक्रमः ।
सप्तमं (लेखनं लेखकण द्विचकर्म ?) तथाष्टमम् ॥ १५ ॥
सङ्ग्रहोऽयमिति (९चैव कर्मण: ?)
(सूत्रिति तदनुक्रमेणा थै: ?) ।
भावयेन्न खलु मोहम(मे)त्यसौ
चित्रकर्मणि कृती च जायते ॥ १६ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
चित्रोद्देशाध्यायो नाम (सप्तम: ?) ॥
१ द. 'दिवा' इति च स्यात् । २ द. नां । ३ द. कर्व कर्मा कमो यं । ४ द. र्मा ।
५ द. वर्तिका धर्मं । ६ द. ˚या तुर्या । ७ मुद्रित पुस्तके 'वर्णकर्म स्यात्' इति स्यात् । ८ द. पमं ।
९ मुद्रित पुस्तके 'चित्रकर्मणः' इति स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके 'सूत्र्यते स्म तदनुक्रमेण यः इति
स्यात् । ११ द. यः । १२ द. र्मा । १३ द. क्ष । १४ द. दशो । १५ मुद्रित पुस्तके 'नाम एक-
सप्ततितमः' इति स्यात् । १६ द. सप्तितः ? ।

५८४ समराङ्गणसूत्रधारे
अथ भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ।
इदानीं वर्तिकालक्ष्म भूमिबन्धंश्च कथ्यते ।
गुल्मान्तरे शुभे क्षेत्रे पद्मिन्यां सरितस्तटे ॥ १ ॥
पर्वतानां च कक्षेषु वापि( का )काननान्तरे ।
भौमा लवणपिण्डाः स्युर्मूलेषु च महीरुहाम् ॥ २ ॥
क्षेत्रेष्वेतेषु या जाताः स्थिराः श्लक्ष्णा(श्च) पाण्डराः ।
ग्राह्या ( मृद्भावसासेष्वा ? ) विज्ञेया कर( ङ्क )शर्करा ॥ ३ ॥
क्षेत्राणामानुपूर्व्येण मृत्तिका कथिता शुभा ।
पेषयेत् कुट्टयित्वा तां ततः कल्कं समाचरेत् ॥ ४ ॥
शालिभक्तस्य दातव्यस्तत्र भागो यथोदितः ।
ग्रीष्मर्त्तौ सप्तमं भागं शीतकाले च पञ्चमम् ॥ ५ ॥
षष्ठं शरदि वर्षासु चतुर्थं भागमानयेत् ।
वर्तिकाबन्धनार्था( यँदार्थ )मायान्ति तेन ता(:) ॥ ६ ॥
( अग्रायौ शालिवक्त्राभा यवं यव्यां सुखगृहम् ।
कुर्कुटाराग्रसदृशी ? ) कर्म भागविकल्पतः ॥ ७ ॥
शिक्षाकालेऽङ्गुलद्वन्द्वं प्रमाणेन विधीयते ।
कुथरेखासु शस्यन्ते वर्ति( काः )त्र्यङ्गुलोन्मिताः ॥ ८ ॥
( पटा ? )रेखासु कुर्वीत मानेन चतुरङ्गुर्लाः ।
इदानीमभिधास्यामो वसुधाबन्धनक्रियाम् ॥ ९ ॥
पक्षिका चैव कूंढांश्च +++ पट एव च ।
तस्य तस्य (किभान ?) भूमिबन्धो निगद्यते ॥ १० ॥
पुणयनक्षत्रवारेषु माङ्गल्यदिवसेषु च ।
(क्षतो वासो भुक्ता ) च कर्ता भर्ताथ शिक्षकः ॥ ११ ॥

१ द. न्धै । २ द. स्थित श्लक्ष्मणपांशुराः । ३ द. सद्या मृद्वाच्च सा सेष्वा विं । ४ द. य;
मुद्रित पुस्तके 'यदार्थ्य' इति स्यात् । ५ द. याः । ६ द. लः । ७ द. कुट्टाश्च पटयेव च । ८ मुद्रित
पुस्तके 'कृतोपवासो भक्त्या' इति स्यात् ।

भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । ५८५
अनेकवर्णैः कुसुमैर्गन्धैः (न कृपापाः ?) ।
नानाधूपैः सुरभिभिरर्चयित्वारभेत ताम् ॥ १२ ॥
[ नवसूत्रात्तुलसृद्द्स्तितजलेन समं समम् ।
नवत्वोमात्सदृशं वृत्तैनभविद्वात्यपरोक्रियः ॥ १३ ॥
लिङ्गसूत्रविनीक्षेतानिकटं सहतं नवः ।
अनुत्तमनिस्मं च कुर्याद् यावत् क्षितौ समम् ॥ १४ ॥
सुस्थितं जलवक्षायं ? ] सम्यगालोक्य धीमता ।
कृत्वा भूमिक्रियामेतां पश्चाद् बन्धनमाचरेत् ॥ १५ ॥
(लुचिमलांस्तिस्व ?) व्रीहितण्डुलसन्निभाम् ।
संगृस्य(ह्य) तीर्थमथवा पिष्ट्वा कल्कं समाचरेत् ॥ १६ ॥
तेन पिण्डं प्रकुर्वीत (शोषेयेच्चतमात्तयो ?)
(शर्वयेत् ?) कल्कयेद् येन (व्यासाह्यर्षव्यस्तुया ?) ॥ १७ ॥
एवमेव (चतुष्कोन्ता ?) सप्त वारान् प्रघर्षयेत् ।
हस्तेन संमृशेत् पश्चाद् यथा (लोनं ?) च जायते ॥ १८ ॥
अथवा शिक्षिकाभूमौ (ख)रबन्धनमाचरेत् ।
पूर्वोदितस्य कल्कस्य निर्यासे बन्धनं क्षिपेत् ॥ १९ ॥
पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मकालेषु शस्यते ।
शरद्यंशत्रयं सार्धं त्रीनंशा समागमम् ?) ॥ २० ॥
वर्षाकाले हि भागेन प्रदद्यादिति निश्चयः ।
पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मसं +++++ ॥ २१ ॥
(बन्धानयं प्रकुर्वीतापपूर्वकं धिनाक्षितो ?) ।
लो(ले)पयेद् रोमकूर्चेण शुष्कां शुष्कामनुक्रमात् ॥ २२ ॥
१ द. सवरु । २ द. त्व । ३ द. नं । ४ द. परो क्रियाः । ५ द. न्न । ६ द. सम्रस्यतार्था ।
७ द. शोषये च तसातयो; मुद्रित पुस्तके ‘शोषयेच्च तमातपे’ इति स्यात् । ८ मुद्रित पुस्तके ‘श्रपयेदि’ति
स्यात् । ९ द. पाद्य । १० द. ष्का । ११ द. वारो । १२ द. स्पृं । १३ द. मौ । १४ द. नं स्या ।
१५ द. काले कालेषु इत्ययं पाठः । १६ द. सिरा । १७ मुद्रित पुस्तके ‘बन्धने च प्रकुर्वीत पूर्वोक्त-
विधिना क्षितौ’ इति स्यात् ।
वा. ७४

५८६ समराङ्गणसूत्रधारे
तोयेन हस्त(१कूर्वाचि ? ) प्रदातव्यो विचक्षणैः ।
विधिनेवं कृतं श्रेष्ठं शिक्षिकाभूमिबन्धनम् ॥ २३ ॥
बन्धनं कुड्यभूमेरथ यथावत् कथ्यतेऽधुना ।
स्नुहीवास्तुककूष्माण्डकुँदालीनामुपाहरेत् ॥ २४ ॥
क्षीरमन्यतम(४स्यापामामीस्येक्षुरकस्य ? ) च ।
(५तेषाँणां वा६गसूत्रे ? ) सप्तरात्रं निधापयेत् ॥ २५ ॥
(७सिँहपासनर्नििम्बानां त्रिफलव्याधेर्यांतयो९ ? )
सं१०मो(मा)हरेद् यथालाभं (कथया ? )कुटजस्य च ॥ २६ ॥
कषायका(क्षा)रयुक्तेन सामुद्रलवणेन च ।
(११पूर्वा कुँड्यं रामं कृत्वा कषायैः परिषे परिषेभयतु ? ) ॥ २७ ॥
चिक्कण(णां ? ) मृदमादाय स्थूलपाषाणवर्जिता(म्) ।
(मानुषां ?)स्ताद्द्विगुणान् (न्य)१२स्यै(स्व१३दय)वा(च?)लु१४कामृदा(द)म् ॥
ककुभस्य (स्कैन्दचाधा)१५न्माषाणां शाल्मलेरपि ।
श्रीफलानां रसं तद्वद् दद्यात् कालानुरूपतः ॥ २९ ॥
पूर्वकालानुसारेण यत् प्रोक्तं बन्१६धनं क्षितेः ।
तत् सर्वं सिकतायुक्तं कृत्वैकत्र (न)वं बुधः ॥ ३० ॥
(१७कुद्यमाद्यमाल्यापातं म ?)हस्तिचर्मप्रमाणतः ।
(विशेषां ण्याथ प्रतिक्षिपेत् तोयं कुर्यादशसन्निभाम् ?) ॥ ३१ ॥
विशुद्धं२१ विमलं२२ स्निग्धं पाण्डुरं मृदुलं स्फुटैम्२३ ।
पूर्वोदितां समादाय विधिवत् (कैटकंकैरीम्२४ ?) ॥ ३२ ॥
१ द. 'कूर्वां च । २ द. मैश्चा । ३ द. कदा । ४ मुद्रित पुस्तके 'स्यापामार्गस्येक्षुरकस्य' इति
स्यात् । ५ द. षा । ६ द. तं । ७ द. सिंस' । मुद्रित पुस्तके 'शिंशपासननिम्बानं त्रिफलाव्याधि
घातयोः' इति स्यात् । ८ द. बि । ९ द. योः । १० द. समोहारे व्यापात्लाभं । ११ मुद्रित पुस्तके
'पूर्वं कुड्यं समं कृत्वा कषायै परिषेचयेत्' इति स्यात् । १२ द. ङ्यं । १३ मु. पु. 'क्षोदयेत्' इति
स्यात् । १४ मु. पु. 'रसं दद्या' इति स्यात् १५ द. लैं । १६ द. 'ने क्षितेः । १७ मुद्रित पुस्तके
'कुड्यमालेपयेत् पूर्वं' इति स्यात् । द. कुड्यमालेयपोतं मं । १८ द्वां । १९ लां । २० द. र्ध्या ।
२१ द. रा । २२ लां । २३ द. टा । २४ द. कटशर्करा । मु. पु. 'कटशर्कराम् ।

भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । ५८७
तां कुट्टयित्वा घृष्ट्वा च कल्कं कुर्याद् विचक्षणः ।
पूर्वोक्तभक्तभागं च निर्यासांश्च प्रदापयेत् ॥ ३३ ॥
(विष्वङ्क ?) यदि वा दद्यात् (कूटसर्करया ?) समम् ।
त्रीन् वारा(न्) लेपयेत् कुड्यं पूर्वोक्तेन विचक्षणः ॥ ३४ ॥
हलेन हस्तमालिप्य प्रदद्यात् (कूटकूर्तकाम् ?) ।
जायते विधिनानेन कुड्यबन्धनमुत्तमम् ॥ ३५ ॥
साम्प्रतं कथयिष्यामः पट्टभूमिनिबन्धनम् ।
बिम्बाबीजानि संगृह्य त्यक्त्वा तेषां मलं बुधः ॥ ३६ ॥
एवं विस्रुद्ध(शोध्य) निष्पावान् यदि वा(न्य ?) शालितण्डुलान् ।
तेषामन्यतमं श्लक्ष्णं पिष्ट्वा पात्रे विपाचयेत् ॥ ३७ ॥
पट्टमालिप्य बन्धेन पूर्वोक्तमिवा(विधिमा)चरेत् ।
पूर्वोक्त(निर्यासा पुना विधातत्यः ?) कटशर्कराम् ॥ ३८ ॥
तोयेन तां (प्रचांकृत्य ?) पटमालेखयेत् तथा ।
अनेन विधिना बन्धश्चित्रकर्मणि शस्यते ॥ ३९ ॥
विधिनान्येन वा कुर्यात् (सौदानां ?) भूमिबन्धनम् ।
(प्राद्यचामिकतालपेंड्कुनिर्यांस ?) समन्विताम् ॥ ४० ॥
निर्याससंयुतां दद्यात् त्रिस्ततः कटशर्करीम् ।
(पोटांगनां ?) भूमिबन्धोऽयं विक्षेपठ्यः प्रयत्नतः ॥ ४१ ॥
(गोमयेन कटंपेने शैस्तदनन्तरम् ?) ।
(कैटशर्करयुक्तिर्वारास्त्राक्तर्च्चकेन च ?) ।
(यंथा पन्यत्तोस्वां पश्चाद् भूमिबन्धः कटेपिहैः ?) ॥ ४२ ॥
१ मुद्रित पुस्तके ‘कटशर्करया’ इति स्यात् । २ द. पूर्वकेन वि°। ३ द. क्रूर कूर्तकां । मुद्रित
पुस्तके ‘कट शर्कराम’ इति च स्यात् । ४ द. द्य। ५ द. स्तमालिप्य प्रदद्या त्यक्तवा° इत्याधिकः पाठः ।
६ द. ता । ७ द. म । ८ मुद्रित पुस्तके ‘निर्यासुयुतां विधाय’ इति स्यात् । ९ मुद्रित पुस्तके
‘द्रवीकृत्य’ इति स्यात् । १० द. पाटमालेपयेन्नयाः । ११ द. र्मा । १२ मुद्रित पुस्तके ‘पट्टानाग’
इति स्यात् । १३ द. पंत्रि । १४ द. रं । १५ मु. पु. ‘पट्टानाग’ इति स्यात् । १६ द. मोमर्येन
कटं लिंप्नेशे । १७ ‘कटशर्करया युक्तैर्वारान्त्रीन् कूर्चकेन च’ इति स्यात् । १८ द. वारास्त्रीकूर्च' ।
१९ मुद्रित पुस्तके ‘यथा पट्टे तथैव स्याद् भूमिबन्धः पटेऽपि सः’ इति स्यात् । २० द. तश्वां ।
२१ द. ह।

५८८ समराङ्गणसूत्रधारे
इति निगदितमेवं लक्षणं वर्तिकाना-
(मिहकपर्दंकुड्यक्ष्मानिविविविधेश्च ?) ।
इदमखिलमवैति प(ग्र)न्थतो योऽर्थतश्च
(प्रतिवति स विधातुर्विभ्रमस्यौस्य योगात् ?) ॥ ४३ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
भूमिबन्धो नामैक( म¹ द्वि²)सप्ततितमोऽध्यायः ॥
अथ लेप्यकर्मादिकं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।
लेप्यकर्म ससल्लक्ष्म (लै³क्षा ?)लक्ष्मे च कथ्यते ।
वापीकूपतटाकॉ⁴नि पद्मिन्यो दीर्घिकास्तथा ॥ १ ॥
वृक्षमूलं नदीतीरं गुल्ममध्यं तथैव च ।
मृत्तिकानामिति क्षेत्राण्युक्तान्येतानि तत्त्वतः ॥ २ ॥
तासां वर्णः सिताक्षौद्रसन्निभो गौर एव च ।
कपिलै⁵श्चेति ते स्निग्धाः शस्ता विप्रादिषु क्रमात् ॥ ३ ॥
(इन्द्रांशी ?) मृत्तिका ग्राह्या स्थूलपाषाणवर्जिता ।
शाल्मलीश(मा)षककुभं(भ)मधूकत्रिफलोद्भवम् ॥ ४ ॥
रसं विनिक्षिपेत् तस्यां (पं⁶प्रेक्ष्यस्यसिकथितां चपि ?) ।
क्रमुकं(चनका ?)बिल्वे सटालोमालि र्वाजिनः ॥ ५ ॥
गवां रोमाणि वा दद्यान्नालिकेरस्य क(व)ल्कलम् ।
मृदां संयोज्य मृद्दीयाद् दद्याद् वा द्विगुणांस्तुषान् ॥ ६ ॥
(वाँ⁹लुकातीवती चापि तं⁷पा⁸सांयोगयेन्मृदम् ?) ।
भागद्वयं मृत्तिकाँग्यै¹⁰(यां) कौ¹²र्पासांशेन मिश्रयेत् ॥ ७ ॥
तदेकीकृत्य मृद्भागं तृतीयमुपरि क्षिपेत् ।
पूर्वोदितां सनि(न्नि)धाय ततश्च कटशर्कराम् ॥ ८ ॥
१ द. ट । २ द. भ्यास । ३ मुद्रित पुस्तके ‘लेखा’ इति स्यात् । ४ द. गा । ५ द. ला ।
६ मुद्रित पुस्तके ‘प्रक्षिप्य सिकतामपि’ इति स्यात् । ७ द. ता अ । ८ द. वर्जिताः ९ मुद्रित पुस्तके
‘वालुका यावती चापि तावतीं योजयेन्मृदम्’ इति स्यात् । १० द. त । ११ द. याः । १२ द. क ।

लेप्यकर्मादिकं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः । ५८९
कल्प्यं(ल्कं) विधाय(? ) चीरेण रूपं तत्परिवेष्टितां(तम्) ।
तेन निर्यासयुक्तेन कुर्यादाकारमाहतः ॥ ९^१ ॥
कटशर्करया लिम्पेत् कूर्चकेन विचक्षणः ।
मृत्तिकाक्वाथसङ्घाताल्लेप(क)र्म प्रशस्यते ॥ १० ॥
(रवं^५येल्लोहसङ्घातं लसंकार्यसुधामध्यये ।
युक्तं पक्षेत संयोज्य भौममान योजयेत् ॥ ११ ॥
अनेपकं^३ समायुक्तं ? ) कर्तुः स्थानविनाशनम् ।
लेपकर्ममृत्तिकानिर्णयः ॥
विलेखा(ल)क्षणं सम्यगिदानीमभिधीयते ॥ १२ ॥
कूर्चनं कूर्चकेनाथै^२ द्वितीयं हस्तकूर्चकम् ।
तृतीयं भासकूर्चाह्वयं चतुर्थ चल्लकूर्चनम् ॥ १३ ॥
(वर्तनं पञ्चमं वर्तन्यकूर्चमान्यकूर्चनमिष्यते ।
लेप्यकर्मणि तच्छस्तमनांमणवः ॥ १४ ॥
जलचूर्णकमानीतमिह सत्सन्तितो^९ ?)++ ।
कूर्चकं धारयेद् धीमान् वृषभ^१०श्रवणरोमति^११(भिः) ॥ १५ ॥
+++++++++ तत्कृतकूर्चकैः ।
वल्कलैर्वा विधातव्यः खरकेशैरथापि वा ॥ १६ ॥
कूर्चको (येमतिर्यापि ?) विहितोऽत्र प्रशस्यते ।
(कूर्चकं धारयेद् धीमान् वृषश्रवणरोमभिः ?) ॥ १७ ॥
तन्तूतः कूर्चकः श्रेष्ठो विलेप(खा)कर्मणि स्वतः ।
(आद्यो^१२ वटाङ्कुराकारस्ततो स्वच्छङ्गुराकृतिः ?) ॥ १८ ॥
प्लक्षसूंची^१३निभश्चान्यस्तृतीयः कूर्चको भवेत् ।
उदुम्बराङ्कुराकारश्चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥

१ द. ताः । २ द. च । ३ द. यान । ४ द. कं । ५ द. थं । ६ द. तृतीयांता यत्कृवास्यं ।
७ द. मा । ८ द. 'चू' स्थाने 'व' पाठः । ९ द. संशंतिते । १० द. नृप । ११ द. तिः ।
१२ मुद्रित पुस्तके 'आद्यो वटाकङ्कुराकारस्ततोऽश्वत्थाङ्कुराकृतिः' इति स्यात् । परन्तु द. पुस्तके 'कूर्चकं
.........कुराकृतिः' इत्यंतं पाठः नास्ति । १३ द. थ ।

५९० समराङ्गणसूत्रधारे
स्थूला लेखा न कुर्वीत वटाङ्कुरनिभे$^१$( भा )दितः ।
न्यूनलेखा न कुर्वीत प्लक्षाङ्कुरसमेन च ॥ २० ॥
अश्वत्थाङ्कुररूपेण यैन्त्र ( विद्भूतसहीकरात् ? ) ।
उदुम्बराङ्कुराकारो लेप्यकर्मणि शस्यते ।
ज्येष्ठः स्यादायतो दण्डो वैणवो +++ ङ्गुलः ॥ २१ ॥
लेप्यकर्म $^३$+++ समासतः
संस्कृतं( तेः )विधिरनन्तरं मृदः ।
अत्र सम्यगुदिता$^४$ विलेखनी
कूर्चकस्य रचना ( च ) पञ्चधा ॥ २२ ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
लेप्यकर्मविलेखाकूर्चकाध्यायो नाम द्वि( त्रि )सप्ततितमः ॥
अथाण्डकप्रमाणं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।
अथात्र प्रक्रमायाता कथ्यतेऽण्डकवर्तना ।
कायप्रमाणमपि च जातिभावादिसंश्रयम् ॥ १ ॥
अथ ( मैधोतिरालिख्य तोरका सन्निवेशयेत् ।
तारका ? )त्रयमालेख्य तन्नान( न )समायति ॥ २ ॥
ताव( त् )प्रमाणमायामं गोल( क )स्योत्तमं विदुः ।
तेन गोलकत्वेन( ? ) मानोन्माने तु कारयेत् ॥ ३ ॥
मुखाण्डकस्य विस्तारो ( $^५$लेप ? ) षट्केन सम्मितः ।
द्विदैर्घ्यं तु ( ? ) गोलकाः सप्त वापीसंस्थानमेव च ॥ ४ ॥
मुखाण्डकमिदं श्रेष्ठं कर्तव्यं चित्रकर्मणि ।
त्रिकोटि वृन्ति( त्त )मालेख्यं वृत्ताण्ड( क )मिति क्रमात् ॥ ५ ॥
( भावाण्डकान्यथ ब्रूमः सोहस्याभिप्रस्तवेडकम् ? ।
गोलार्धाभ्यधिकं कार्यं ( पूर्वैस्तोत्तद्विचक्षणैः ? ) ॥ ६ ॥
१ द. ॰मे नत । २ द. प । ३ मुद्रित पुस्तके ‘गदितं’ इति स्यात् । ४ द. ॰दीती विलेखाना ।
५ द. सद्यो च्वो । ६ द. लो । ७ द. स्यो ।

अथाऽण्डकप्रमाणं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । ५९१
अर्धगोलकमायामादलसाण्डकमुच्यते ।
नवगोलकदैर्घ्यं तदंशाहासमुखं (?) भवेत् ॥ ७ ॥
पुंसां षडादात्तं(यतं) मानं विस्तारात् पञ्चगोलकम् ।
वनिताण्डकमालेख्यं नालिकेरफलोपमम् ॥ ८ ॥
चतुर्गोलकविस्तीर्णमायतं पञ्चगोलकान् ।
शिशूनामण्डकं तावत् कर्तव्यं चित्रकर्मणि ॥ ९ ॥
(हास्योभिः प्रस्रवेत् ?) तस्य गोलकार्धान् विशेषयेत् ।
आलस्याण्डकमप्येवं रोदनं तद्वदेव तु ॥ १० ॥
षड्गोलक(प्र)विस्तारमार्यतं सप्तगोलकम् ।
राक्षसस्याण्डकं कुर्याच्चन्द्रमण्डलसन्निभम् ॥ ११ ॥
(हास्यौभिप्रस्तवे ?) तस्य गोलकार्धान् विशेषयेतं ।
देवाण्डकं प्रमाणेन तदालस्येऽत्र कीर्तितः (?) ॥ १२ ॥
षड्गोलक(प्र)विस्तारं गोलकाष्टकमायतम् ।
(वृत्तांया ?) समालेख्यं दिव्याण्डकमिति स्मृतम् ॥ १३ ॥
अथाभिधीयते दिव्यमानुषाण्डव(क)(वि ?)लक्षणम् ।
गोलकार्धाधिकं भे(त)च्च कार्यं मानुषमानतः ॥ १४ ॥
पञ्चगोलकविस्तीर्णं षड्गोल(सेर्कमायुतम् ?) ।
मुखाण्डं मानुषं कृत्वा (केत्तरस्य ?) विधीयते ॥ १५ ॥
शिशुकाण्डकमानेन प्रमथानां मुखाण्डकम् ।
राक्षसाण्डकमानेन यातुधानाण्डकं भवेत् ॥ १६ ॥
दानवस्याण्डकं कुर्याद् देवानां वदनोपमम् ।
गन्धर्वनागयक्षाणां तद्वद्देवाण्डकं भवेत् ॥ १७ ॥
१ द. °दूहा° । २ द. स्य । ३ द. र्णा । ४ द. इतः परं “कंचु संनिभं । वक्रा
भवज्रतुल्यं वा कर्तव्यं लक्ष्मैष्णवे । पुष्पक्षेत्रोद्भवमिदं द्विजादीनां सितार्यत् ॥” इत्ययं अधिकः पाठः ।
५ द. ता । ६ द. या । ७ द. स्या । ८ द. °धं । ९ द. षतः । १० द. समायुतं । ११ द. °त्ता ।
मुद्रित पुस्तके ‘वृत्तायतं’ इति स्यात् । १२ द. र्या । १३ द. तां । १४ द. °लकसमायुतं । मुद्रित
पुस्तके ‘ °कसमायतम्’ इति स्यात् ।

५९२ समराङ्गणसूत्रधारे
विद्याधराणां विज्ञेयं दिव्यमानुषमण्डकम् ।
बुध्यन्ते केऽपि शास्त्रार्थं¹ केचित् कर्माणि कुर्वते ॥ १८ ॥
करामलकवं( त्यास्यं पर ? )²द्वयमप्यदः ।
न वेत्ति शास्त्रवित् कर्म न शास्त्रमपि कर्मवित् ।
यो वेत्ति द्वयमप्येनत् स हि चित्रकरो वरैः*³ ॥ १९ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
अण्डकप्रमाणं नाम त्रि( चतुः )सप्ततितमोऽध्यायः ॥

अथ मानोत्पत्तिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।
ब्रूमोऽथ( माँतमङ्गाणां ? )⁴ परमाण्वादि तद् भवेत् ॥ १ ॥
परमाणु रजो रोम लिक्षा⁵ (६प्ररिका ? ) यवोऽङ्गुलम् ।
क्रमशोऽष्टगुणा वृद्धिरैव( वं ) मानाङ्गुलं भवेत् ॥ २ ॥
द्वयङ्गुलो गोलको ज्ञेयः कलां वा तां प्रचक्षते ।
द्वे ⁷कले गोलकौ (८बाहौ ? ) भागो मानेन तेन तु ॥ ३ ॥
आयामाद् विस्तृतेश्चित्रमन्यूनाधिकमाचरेत् ।
देवादीनां शरीरं स्याद् विस्तारेणाष्टभागिकम् ॥ ४ ॥
( त्रिंशद् ? )१०भा( गा )यतं चैतद् विदध्याच्चित्रशास्त्रवित् ।
असुराणां ( सैरं ? )¹¹ स्याद् भागान् समा(प्ता )र्धसंयुतान् ॥ ५ ॥
विस्तारेण तदायामादेकान्नत्रिंशदिष्यते ।
सप्तभागं राक्षसानां विस्तारेणायतं पुनः ॥ ६ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ द. र्था । २ द. लस्यंत्यपरे । ३ द. रैः । ४ द. मानमंगाणां । मुद्रित पुस्तके ' मानगणनम् ' इति स्यात् । ५ द. क्ष्या । ६ मुद्रित पुस्तके ' यूका ' इति स्यात् । ७ द. वा । ८ द. कलो गलको । ९ मुद्रित पुस्तके ' वा द्वौ ' इति स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके ' त्रिंशद् ' इति स्यात् । ११ मुद्रित पुस्तके ' शरीरं ' इति स्यात् ।
* अध्यायावसाने नियमेन दृश्यमानां तत्तदध्यायविषयक्रोडीकरणकारिकां विनैवेहाध्यायपरिसमाप्तिर्मातृकायामुपलभ्यते, एतदध्यायारम्भे ' कायमानमपि च ' इति यद् विषयान्तरं प्रतिज्ञातं, तत् समनन्तराध्याये सप्रपञ्चं निरूप्य मध्ये ' अण्डकवर्तना ' ' कायमानमि 'त्येतयोरेतदध्यायगतयोर्द्वयोर्विषययोः क्रोडीकारः कारिकारूपेणाध्यायावसान इव निबद्धः ।

मानोत्पत्तिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । ५९३
सप्तविंशतिभागं स्याद् यत् पुनर्दिव्यमानुषम् ।
(सार्धा तु षडंशास्त कुर्यात्त्यादृशत्यायतम् ? ) ॥ ७ ॥
षड्भागविस्तृतं कार्यं शरीरं मर्त्यजन्मनि ।
चतुर्विंशतिभागान् + सार्धान् कुर्वीत दैर्घ्यतः ॥ ८ ॥
पुरुषस्योत्तमस्यैतन्मानमस्या (स्मा) भिरीरितम् ।
मध्यमस्य तु सार्धं स्याद् विस्ताराद् भागपञ्चम(क)म् ॥ ९ ॥
आयामस्तस्य तु प्रोक्तो (विंशतिंस्थिति ? ) रन्विता ।
(कनीयसानां कुब्जानां विस्तारान् पञ्चभागिकौ ॥ १० ॥
दैर्घ्यमस्य विधातव्यस्तथा शरीरस्य विस्तरा पञ्चभागिका ? ) ।
दैर्घ्यं (र्घ्य ) द्वाविंशतिर्भागौ वपुषोऽस्य प्रशस्यते ॥ ११ ॥
(कार्या शरीरस्य ?) कुब्जानां विस्तारात् पञ्चभागिकम् ।
दैर्घ्यमस्य विधातव्यं तथा भा(गं शुभदश ? ) ॥ १२ ॥
भागपञ्चकविस्तारं (वामनानां वपुर्भवेत् ) ।
कुर्वीत सार्ध(र्धान्) सप्तैव भागा(न्) दैर्घ्येण तद्द्बूतै (त् पुनः) ॥१३॥
(किंवौंराणि ?) प्रोक्तं प्रमाणमिद(मेदं ?)मेव हि ।
(प्रथमानं ?) तु विस्तारो वपुषोऽशचतुष्टयम् ॥ १४॥
(दैर्येदो पुनर्मूस्ये ?) भागषट्कप्रमाणतः ।
उक्तं देहप्रमाणस्य भागसूत्रमिदं पृथक् ॥ १५ ॥
१ द. षडंशांस्तत् कुर्यात्यदृिशं०। २ मुद्रित पुस्तके 'विंशतिस्त्रिभि' इति स्यात् । ३ द.
°तिस्थिति° । ४ मुद्रित पुस्तके कुब्जानामित्यादितथेत्यन्तं पश्चात्परिवक्ष्यमाणकुब्जशरीरप्रमाणादिह
लेखकेन प्रमादात् प्रक्षिप्तमिव भाति । ततश्च प्रकृतानुगुण्येन 'कनीयसः शरीरस्य विस्तारः पञ्चभागिकः'
इतीह पाठो योजनीयः स्यात् । ५ द. कं । ६ द. स्ता । ७ द. ग । ८ मुद्रित पुस्तके 'कार्य शरीरं'
इति स्यात् ; द. कार्यं । ९ द. स्त । १० मुद्रित पुस्तके 'गांश्चतुर्दश' इति स्यात् । द. शुद्धमेश ।
११ द. °पंचकविस्तरं । १२ द. प्रतौ नास्ति । १३ द.° ततः । १४ मुद्रित पुस्तके 'किन्नराणामपि'
इति स्यात् । द. वा । १५ द. नास्ति । १६ मुद्रित पुस्तके 'प्रमथानां' इति स्यात् । १७ मु. पु.
'दैर्ध्यं भवेत् पुनस्तस्य' इति स्यात् । १८ द. दौ । १९ द. स्त ।
वा. ७५

५९४ समराङ्गणसूत्रधारे
देवानामसुरणां च राक्षसानां तथैव च ।
दिव्यमानुषमर्त्यानां कुब्जवामनयोरपि ।
किन्नराणां सभूतानां क्रमेणास्मिन्नुदाहृतम् ॥ १६ ॥
इत्थम्मण्डक(१वेले च वनं क्रमं ? )
(का)यमानमपि जातिभेदतः ।
भावतश्च कथितं विभो(जन्मना ? )वयंन्
(३यलिखाख्या स्त ? )खलु चित्रवित्तमः ॥ १७ ॥
अथ मानसमुत्पत्तिर्यथावदभिधीयते ॥ १८ ॥
देवानां त्रीणि रूपाणि सुरजो +४+ कुम्भकौ ।
स्याद् दिव्यमानुषस्यैकं शरीरं दिव्यमानुषम् ॥ १९ ॥
असुराणां त्रिधा रूपं चक्रमृत्तीर्णकं तथा ।
दुर्दरः शकटः कूर्मत्रिदिवौ(इति द्वे) रक्षसाँ पुनः ॥ २० ॥
पुंसां रूपाणि पञ्च स्युस्तान्युच्यन्ते यथाक्रमम् ।
(हंसः सासाप्ररूचको भक्तामार्लाव्द्य एव च ॥ २१ ॥
७कुयस्वविद्विधौ ज्ञेयो मेषो वृत्तकरस्तथा ? ) ।
वामनास्त्रिविधा ज्ञेयाः सपिण्डास्थानपद्मकाः ॥ २२ ॥
(कूश्माण्डकर्वर्टैस्तिर्यक् ++++ प्रथमतः ? ) ।
मयूरः कुर्वटैः काशः किन्नरस्त्रिविधो भवेत् ॥ २३ ॥
(वालंकीं पौरुषी वृत्ता +++ दण्डकौ तथा ।
त्रयः( ? ) पञ्चधा प्रोक्ताः समस्ताश्चित्रवेदिभिः ॥ २४ ॥
भद्रो मन्दो मृगो मिश्र इति हस्ती चतुर्विधः ।
जन्मतस्त्रिविधं१३ प्राहु (१४गिर्रिर्न १५गिरिनद्युरूखांश्रयम् ? ) ॥२५॥
१ मुद्रित पुस्तके ‘विलेखनक्रमः’ इति स्यात् । २ द. विभजेन्मनां च यान्यलिन्याख्या स खलु ।
३ मुद्रित पुस्तके ‘यो लिखेत् स’ इति स्यात् । ४ द. वज्र । ५ द राक्षसं । ६ द. ल । ७ द. कुयस्त्व-
द्विविधौ । ८-९ द. र्क । १०-११ द. की । १२ द. स्त । १३ द. धा । १४ मुद्रित पुस्तके ‘गिरिन-
द्यूशराश्रयम्’ इति स्यात् । १५ द. गिंरिन इत्ययं पाठः पुस्तके नास्ति ।

मानोत्पत्तिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । ५९५
( ¹विविधा वाजिनो रथ्य ? ) पारसादुत्तरान्ततः ।
सिंहाश्चतुर्धा शिखरबिल( द्रै²मतृणारव्ययौँ³ ? ) ॥ २६ ॥
व्यालाः षोडश निर्दिष्टा हरिणो⁴ गृध्रकः शुकः ।
कु⁵क्कुटः सिंहशार्दूलवृकाजागण्डकीगजाः ॥ २७ ॥
क्री( क्रो )डाश्वमहिषश्वाना( नो ) मर्कटोत( टः ख )र इत्यमी ।
[ ऐ⁶सामिन्दमासं यं याम्यनैर्ऋतवारुणै⁷ ॥ २८ ॥
वायव्यां सौम्यमित्युक्तं जङ्गिपातमिव्हव्यधारु⁸ ।
नतस्तमिहेर्भीमः शिषण्यौँ⁹⁻¹⁰ सूकरोऽपि च ॥ २९ ॥
पशुर्गोः सुसुमारश्च गजमेषश्चतुर्मुख ? ] ।
तुरङ्गसिंहशार्दूलमेषाँ¹¹श्चेत्यत्र षोडश ॥ ३० ॥
जातसंस्तुतिः¹² ? ॥
शुक्ल¹³वासाः शुचिर्दक्षः स्त्रीशूद्रानभिलाषुकः¹⁴ ।
स्थाने कर्मारभेनेतद् विभक्ते संवृतेऽपि च ॥ ३१ ॥
आरम्भो देवतार्चानां रोहिण्यामुत्तरेषु च ।
साधकं वा भवेद् ( यैस्तु¹⁵ भैवा ? ) रम्भो विधीयते ॥ ३२ ॥
*मुखं भागेन कुर्वीत¹⁶ ग्रीवा वक्त्रात्¹⁷ त्रिभागिका ।
( ऒ¹⁸यमतन्मुखं ? ) ज्ञेयं केशान्तं¹⁹ द्वादशाङ्गुलम् ॥ ३३ ॥
द्वादशैवाङ्गुलान्येतद् विस्तारेण पुनर्भव्ते ।
( प्रै²⁰विमानं ? ) त्रिभागेन नासिका च त्रिभागतः ॥ ३४ ॥
त्रिभागेन ललाटं स्यादुत्सेधात् त्रिसमं मुखम् ।
अक्षिणी द्व्यङ्गुलायामे तदधार्ध्य( द )पि विस्तृते ॥ ३५ ॥

१ मुद्रित पुस्तके ‘द्विविधा वाजिनो रथ्याः' इति स्यात् । २ मुद्रित पुस्तके 'गुल्मतृणाश्रयाः'
इति स्यात् । ३ द. याः । ४ द. णा । ५ द कुँ । ६ द. ऐसामि( नि )न्दमास्तं । ७ द. णे । ८ द. हाथा ।
९-१० द. नास्ति । ११ द. पा । १२ द. ते । १३ द. क्ता । १४ द. ष । १५ मुद्रित पुस्तके 'यत्तु
तदा' इति स्यात् । १६ द. त । १७ द. वक्रा त्रि° । १८ द. आयमेतं° । मुद्रित पुस्तके 'आयामतो
मुखाद्' इति स्यात् । १९ द. को । २० द. ति । मुद्रित पुस्तके 'भुवोर्मानं' इति स्यात् ।

• इत आरभ्य श्लोकपञ्चकगता विषयाः समनन्तराध्यायादिक प्रक्षिप्ता इति भाति ।

५९६ समराङ्गणसूत्रधारे
तारकाक्षित्रिभागेन कर्तव्या सुप्रतिष्ठिता ।
तारकायास्ततो मध्ये ज्योतिरुभ्यंशेन कल्पयेत् ॥ ३६ ॥
( १भ्रुवौ व्यक्षिरामे कुर्यादक्षिमांसयो ।
मंकाराणा स्युरुच्चाता सम्यगालिखेत् ? ) ।
एवं विधानतो योज्यं रूपजातमशेषतः ॥ ३७ ॥
जातीनां वशत इति प्रमाणमुक्तं
(दिवाँ^३दिष्वखिलमुक्तं देवा ? )मिदं स्फुटं विदित्वा ।
यश्चित्रं लिखति बहुप्रकारमस्मै^४
प्राधान्यं वितरति चित्रकृत्समूहः ॥ ३८ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते^५ समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
मानोत्पत्तिर्नाम चतुः(पञ्च)सप्ततितमोऽध्यायः !
अथ प्रतिमालक्षणं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ।
प्रतिमानामथ ब्रूमो लक्षणं द्रव्यमेव च ।
सुवर्णरूप्यता(म्राः^६ स्युर्दारुलेखानि ?) शक्तितः ॥ १ ॥
चित्रं चेति विनिर्दिष्टं द्रव्यमर्चासु सप्तधा ।
सुवर्णं पुष्टिकृद् विद्याद् रजतं कीर्तिवर्धनम् ॥ २ ॥
प्रजाविवृद्धिदं^७(दं) ताम्रं शैलेयं भूजयावहम् ।
आयुष्यं दावरच(रवं^८) द्रव्यं लेख्यचित्रे धनावहे ॥ ३ ॥
प्रारभेद् विधिना प्राज्ञो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
हविष्यनियताहारो^१० जपहोमपरायणः ॥ ४ ॥
शयानो धरणीपृष्ठे (कुशास्तरणे^११ तदन्तरम् ?)* ।
अप्राप्तौया(?)^१२ द्वयोर्मध्यं भवेत् पञ्चाक्षिसम्मितम् ॥ ५ ॥
१ द. भु । २ द. जानीतां । ३ मुद्रित पुस्तके ‘दिव्यादिष्वखिल’ इति स्यात् । ४ द. स्यै ।
५ द. इतः पूर्वं परमेश्वर इत्यधिकः पाठः । ६ मुद्रित पुस्तके ‘म्राम्रशारुलेख्यानि’ इति स्यात् । ७ द. °द्वये
तोम्रशै° । ८ द. त्र । ९ द. प्रारेमे वि° । १० द. °रा जयं होमं प° । ११ द. ण । १२ द. °प्रयोः ।

• इत उत्तरं वाक्यपरिसमाप्त्यदर्शनात् प्रक्रमान्तरसङ्क्रमणाच्च कियांश्चिद् ग्रन्थपातः संभाव्यते ।