समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

मेर्त्रादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४२१
विस्तारेपञ्चमांशेन पीठोच्छ्रायं प्रकल्पयेत् ।
^१त्रिपदं वेदिकाबन्धं (सुैकेण ? )समन्वितम् ॥
जङ्घांशालं(ब)नां कुर्याच्चतुर्भागसमुच्छ्रिताम् ।
मेखलान्तरपत्रं च भागेनैकेन कारयेत् ॥
द्वादशांशोच्छ्रिता रेखा कार्या सप्त च भूमयः ।
अर्धभागोच्छ्रिता ग्रीवा विस्तारेण चतुष्पदा ॥
स्कन्धः षड्भागविस्तारः कार्यो वृत्त: सुशोभनः ।
समालिखेदेषु कोशं विस्तारात् त्रिगुणात्मना ॥
सूत्रेण येन वा स्कन्धो भवेत् षड्भागविस्तृतः ।
हस्तैः स्यात् पञ्चविंशत्या ज्येष्ठः षोडशभिः परः ॥
कनीयान् स्वस्तिको ज्ञेयः करैर्द्वादशभिः पुनः ।
भागषट्कसमुच्छाया जङ्घा ज्येष्ठस्य कीर्तिता ॥
मध्यमाधमयोः पञ्चचतुर्भागोच्छ्रिता क्रमात् ।
स्वस्तिके कारिते खस्ति सर्वलोकस्य जायते ॥
विशेषतश्च भूपानां कर्तुश्च स्यात् समीहितम् ।
स्वस्तिकम् ॥
मुक्तकोणमथ ब्रूमः प्रासादं स्यात् स च त्रिधा ॥
हस्तैः क्रमेण ज्येष्ठादिः षोडशद्वादशाष्टभिः ।
ज्येष्ठो(ऽष्टा)दश भागान् स्यानमध्यमस्तु चतुर्दश ॥
कनीयान् दश भागा(न्) य(स्या)त् सदस्तस्याभिधीयते ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः ॥
कोष्ठकानां विधातव्यं चतुर्विशं शतत्रयम् ।
भागषट्त्रिंशता कुर्यान्मध्ये गर्भगृहं शुभम् ॥
बाह्य भित्तिस्तथान्धारी मध्यभित्तिरिति त्रयम् ।
पृथक् पृथक् स्याद् द्विपदविस्तारं परिमाणतः ॥
१ द. रं । २ द. द्वि° । ३ द. स्तु । ४ द. तं । ५ द. 'द्वेषु । ६ द. ताः । ७ द. कः ।
८ द. सकनीयांश्च भागां यं छंदस्त° । ९ द. रैः ।

चतुर्भागायता शाला भागेनैकेन निर्गता ।
शालाया भूषणं भद्रं विधायैतत् पदद्वयम् ॥
तत्पार्श्वद्वितये कुर्यात् त्वधिके भागिके बुधः ।
वार्यन्तराणि कुर्वीत दिक्ष्वष्टचतसृष्वपि ॥
वार्यन्तरानन्तरं तु भागद्वितयसंमितान् ।
अष्टौ कुर्वीत रथिकांश्चतुर्दिशमनुत्तमान् ॥
कोणे द्विभागिकैः कुर्याद् रथानामांससंमिनाँ (?) ।
कोणे रथान् परित्यज्य शेषं कुर्याद् यथोदितम् ॥
मध्यमोऽयं समाख्यातः कनीयान् कथ्यतेऽधुना ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ॥
चतुर्भागा भवेच्छाला भागेनैकेन निर्गता ।
एकभागप्रमाणानि पार्श्वे वार्यन्तराणि च ॥
तेषां मध्ये प्रकुर्वीत सरोजदलसंनिभम् ।
रथकर्णोन्य (र्णे य) थावच्च सलिलान्तरभूषणम् ॥
भागार्ध क्षोभणा कार्या चतुष्कोणे व्यवस्थित ।
सार्धभागोन्मितान् कुर्यात् कर्णप्राग्ग्रीवकांन् शुभान् ॥
वार्यन्तराणां (+प्रोक्ता भूषश्रोभि ?) कनीयसि ।
प्रासादे मध्यमेऽप्येषा ज्यायस्यपि च कल्प्यवै (ते) ॥
त्रिविधोऽयं समाख्यातो मुक्तकोणः समासतः ।
ऊर्ध्वमानं भवेदस्य विस्ताराद् द्विगुणोच्छ्रयम् ॥
(असिस्तु ?) पञ्चदशाभिस्तन्मध्यं स्यात् तुलोदयः ।
चतुष्पदो वेदिबन्धो जङ्घा सार्धैश्च सप्तभिः ॥
मेखलान्तरपत्रं (चार्ध सार्ध ?) हीरकं पदम् ।
त्रिपदों कर्णशृङ्गस्य कलशान्तैसमुच्छ्रयान् (?) ॥
१ द. विधीयेत प° । २ द. वी (?) । ३ द. दिक्षाष्टा । ४ द. वी । ५ द. का । ६ द. ताः ।
७ द. वी । ८ द. भां । ९ द. °णव्यवस्थितः । १० द. °विका शुभान् । ११ मु. पुस्तके 'या प्रोक्ता
:भूषणश्रीः' इति स्यात् । द. पुस्तके °णां या प्रोक्ता भूश्रोभिः । १२ द. द । १३ द. च द्वे सार्धं हीं ।
१४ द. दाः । १५ द. न्ता ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४२३
सिंहकर्णश्च कर्तव्यः स्व+¹ भागे समुन्नतः ।
ऊर्ध्वतः कर्णशृङ्गे²(स्य) विधेया मूलमञ्जरी ॥
(³सावषो विस्तरो++)पदान्यष्टादशोच्छ्रिनाः (?) ।
चतुर्दिशं समायामः स्कन्धः स्यान्नवभागिकैः⁴ ॥
मञ्जर्यार्द्धांशपुरेमनः(?) शुकनाससमुच्छ्रितिः ।
ग्रीवा+मेन भागेन कुर्याद् द्विपदमण्डकम् ॥
चण्डिकां सार्धभागेन त्रिपदं कलशोच्छ्रयम् ।
⁶+++ यन्नरः कश्चिन्मुक्तकोणं महायशाः ॥
(सं)प्राप्नो ते मं⁷हासौख्यं विमुक्तः सर्वपातकैः ।
सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः सर्वकिल्बिषवर्जितैः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो भोगं मोक्षं च विन्दति ।
मुक्तकोणः ॥
श्रीवत्समथ वक्ष्यामः प्रासादं सुरपूजितम् ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते ।
षड्भिर्भागैर्भवेद् ग र्भो भित्तिः कार्या द्विभागिकी ॥
रथकं त्रिपदं कुर्यात् प्रत्यङ्गात् सार्धभागिकात् ।
द्विपदं कर्णमस्याहुर्विदिक्षु चतसृष्व.⁵पे ॥
भागार्धं क्षोभणा क्षेपात् तदर्थार्धं जलान्तरम् ।
प्रक्षेपः स्यात् पदार्धेन पदमानस्य बाह्यतः ॥
९द्वे पदे निर्गतं चास्य शुकनासं नि(वे )शयेत् ।
वास्तुविस्तारपादेन कर्तव्या द्वारविस्तृतिः ॥
द्वारोच्छ्राय(स्तुं)विस्तारात् कर्तव्यो द्विगुणो बुधैः ।
ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः श्रीवत्सस्य यथोदितम् ॥
१ द. स्व । २ द. ङ्गैं । ३ द. सा च थो पदान्यष्टा द । ४ दं. षिकः । ५ द. न्द्रि ।
६ द. प्रतौ नास्ति परन्तु मुद्रितपुस्तके 'निर्माण्यन् नरः' इति स्यात् । ७ द. महत् । ८ द. सद्वन्द्व ।
९ द. ताः । १० द. स्य ।

४२४ समराङ्गणसूत्रधारे
पीठं प्रासादपादेन खुरकश्च पदार्धकैः ।
विस्ताराद् द्विगुणं१ ( चार्ध ?) कर्तव्यं कुम्भकादितः ॥
अंशैर्द्वादशभिस्तेषु कुर्याच्छिखरमायनम् ।
अष्टभागं तुलोच्छ्रायं वेदी सार्धद्विभागिकी ॥
कुम्भकं पदिकं कुर्यात् पादोनांशं३ मसूरकम् ।
( पादोनं पादेन स्यात् ? ) मेखलान्तरपत्रकम् ॥
चतुर्भागोच्छ्रिता जङ्घा भागार्ध हीरकं भवेत् ।
मेखलान्तरपत्रं तु भागेनैकेन कारयेत् ॥
षड्भागविस्तृतं स्कन्धं भाजयेद् दशभिः पदैः ।
यथा मूले तथा स्कन्धेऽप्यङ्गप्रत्यङ्गकल्पना ॥
स्कन्धपार्श्वे तु या रेखा व्यक्ताश्च स्कन्धबाह्यतः ।
भजेत् ता दशभिर्भागै( रूढ ? )मेवं विभा/जयेत् ॥
( ऊर्ध्वाधः प्रतिभागस्तन्त्रास्यात् ? ) पत्रसंहतिः ।
तदाकृतिं बाह्यरेखां गात्रे गात्रे प्रकल्पयेत् ॥
अनुमात्रगुणं सूत्रं त्रिभागेन समन्वितम् ।
भ्रमयेत् ( कोणरेखा स्यात् प्रत्यङ्गेऽस्नत्रपञ्चकान् ? ) ॥
षड्गुणेन तु सूत्रेण रथरेखां समालिखेत् ।
अत्र स्युर्भूमयः सप्त प्रथमांशद्वयोच्छ्रिता ॥
द्वितीया पदपादार्धहीना भूमितस्ततो भवेत् ।
पादद्वयं भागहीनं तृतीयायां भवेद् भुवि ॥
सार्धभागविहीनं च चतुर्थी स्यात् पदद्वयम् ।
पञ्चमा सार्धभागेन पदं स्यात् स्कन्धशीर्षकम् ॥
एवं परस्परं भागं पादार्धेन( जिता ? ) भुवः ।
त्रिभागीकृत्य शिखरं तत्रैकं भागमुत्सृजेत् ॥
१ द. द्वि। २ द. 'णं चोद्ध्र्वं कं०। ३ द. 'स' इति अधिकः पाठः। ४ द. स्थ।
५ द. ॰मन्त्रि०। ६ द. सूत्रं।

मेर्त्रादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४२५
शुकनासोच्छ्रितिः शेषं सिंहेनाधिष्ठिता भवेत् ।
पादोनभागा ग्रीवाण्डं सपादं पदमुच्छ्रितम् ॥
रेखा १++ विधा( त )व्यं ++ न्यूनाधिकमण्डकम् ।
सपादभागमानेन कर्तव्यं चन्द्रिकाद्वयम् ॥
पद्मपत्राकृतिं कुर्यान्मध्ये चामलसारि(काम् ) ।
द्विपदं कलशं कुर्याद् बीजपूरकवर्जितम् ॥
श्रीवत्सं कारयेद् यस्तु प्रासादमतिसुन्दरम् ।
कुलानां शतमुद्धृत्य स व्रजत्यमरावतीम् ॥
श्रीवत्सः ॥
अथ हंसस्य वक्ष्यामः प्रासादस्येह लक्षणम् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भिर्विभजेत् पदैः ॥
भागैश्चतुर्भिर्गर्भः स्याद् २भित्तिर्द्वादशभागिकी ।
भागद्वयेन भद्राणि ततश्च परिकल्पयेत् ॥
चतुर्भागेन निष्क्रामस्तेषां गर्भस्य शस्यते ।
भागस्य षोडशांशेन कुर्याद् नीरै३(रा)न्तराणि च ॥
४पीठिका वेदिकाबन्धो जङ्घा मेखलया सह ।
ऊर्ध्वमानं च कर्तव्यं स्वस्तिकस्य यथोदितम् ॥
मध्ये किन्नररूपाणि पद्मपत्राणि चाप्यधः ।
उपरि व्यालहारांश्च पीठमेवं विभूषयेत् ॥
त्रिभौमं पञ्चभौमं वा कुर्यादेनं विचक्षणः ।
नागरं द्रावि(डे५ ?)श्चेति कर्णे कर्णे निवेशयेत् ॥
भूमिकाभाञ्जि कूटानि कुर्यादेकान्तराणि च ।
रथिके रथिका (?) कुर्याद् ( विन्य ? ) नागरकर्मणा ॥
विस्ताराधेन वेदी स्याद् ग्रीवा७ चास्य पदार्धिका ।
अण्डकं पदिकं कार्यं कङ्कतीफलसन्निभम् ॥
१ द. विवे। २ द. र्भृं । ३ द. रत। ४ द. पीठकं वेँ। ५ द. इतः परं 'वराटं द्राविडं
चापि नागरं वा विशेषतः । जङ्घामध्ये विश्रान्तव्यं कर्मलोकेक्षणोत्सवम् ॥ इत्यधिकः पाठः । ६ द. डश्चेति ।
७ द. ग्रवो ।
वा. ५४

४२६ समराङ्गणसूत्रधारे
¹+ चण्डिका(चोर्धेन ?)कलशः स्यात् पदोच्छ्रितः ।
यथा विराजते हंसो(हंसोमाशिरसि ? )स्थितः ॥
प्रासादोऽपि तथा हंसः पुरमध्ये विराजते ।
हंसारूयमेनं प्रासादं कारयेद् यो(नँरोत्तमा ? ) ॥
तावत् स्वर्गे वसेच्छ्रीमान् यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।
हंसः ॥
रुचकाख्यँमथ ब्रूमः प्रासादं पुरभूषणम् ॥
आदौ समस्तवस्तूनां कल्पितं पद्मजन्मना ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे⁶ चतुर्भिर्भाजिते पदैः ॥
भागमेकं भवेद् भित्तिस्तस्य गर्भः पदद्वयम् ।
⁷वेदीबन्धं तथा जङ्घां मेखलामूर्ध्वमेखलाम् ॥
मानमूर्ध्वमधश्चास्य श्रीवत्सस्येर्व कारयेत् ।
कोणेषु स्तम्भकाः कार्या(हाँइ हीइसार्ष ? )समन्विता ॥
मध्ये तु रथिका कार्या चारुकर्मविभूषिता ।
चतुर्भौममिदं कार्य(स्तैवैवसट ? )कर्मणा ॥
युक्तं मध्ये तु रथिका प्रतिभूमि विधीयते ।
रुचकैः¹² कारितो येन प्रासादः शुभँ¹³वास्तुनि ॥
कुलानां तारितं¹⁴ तेन शतमात्मा तथोद्धृतः ।
रुचकः ॥ •
वर्धमानमथ ब्रूमो धर्मारोग्ययशस्करम् ॥
तस्याष्टगुणमैश्वर्यँ¹⁵ भवेद् यः कारयेद् यदि ।
चतुरश्रं समं क्षेत्रं भाजयेद् दशभिः पदैः ॥
१ द. चन्द्रिका चार्धेनक°। २ मुद्रित पुस्तके 'च पदार्थेन' इति स्यात् । ३ द. ह्वामेन प्रा° ।
४ द. °तरोत्तमः । मुद्रित पाठस्तु 'नरोत्तमः' इति स्यात् । ५ द. ख्या° । ६ द. प्रतौ 'क्षेत्रे' पाठः
नास्ति । ७ द. वेदबंधे । ८ द. °स्यै । ९ द. °हीरसर्पे स°; मुद्रित प्रतौ 'हीरशीर्ष' इति स्यात् ।
१० द. °रु । ११ द. स्तस्यैवं सटकर्मणा । १२ द. रुचका कारितौ । १३ द. द्ध । १४ द. तां ।
१५ द. मैल्यर्थ ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४२७
ततो भागचतुष्केण कर्तव्यो मध्यमो रथः ।
एकैकेन विभागेन द्वौ रथौ वामदक्षिणौ ॥
(१कर्णांस्तु पदा कार्या वर्जं चारिधर्माभिः ? ) ।
भद्रस्य निर्गमं तत्र भागेनैकेन कारयेत् ॥
भागस्यार्धेन पार्श्वस्थरथकानां विनिर्गतम्२ ।
विस्तारार्धेन गर्भः स्याद्३ यच्छेषं तेन भित्तयः ॥
ऊर्ध्वमानं भवेदस्य स्वस्तिकस्य यथोदितम् ।
४वर्धमानोऽयमाख्यातो यशोलक्ष्मीविवर्धनः ॥
वर्धमानः ॥
गरुडस्याधुना ब्रूमः प्रासादस्येह लक्षणम् ।
प्रासादः सर्वदैवायं गरुडध्वजवल्लभः ॥
द्वाविंशतिपदं क्षेत्रं ( ५भैक्त्वाल्या समायतम् ? ) ।
पूर्वापरेण दशभिर्भागैर्भूयो विभाजितम् ॥
कुर्वीत मध्ये प्रासादं तस्मिञ् शतपदं बुधः ।
द्विपदं भित्तिविस्तारं कर्णांश्चापि द्विभागिकान् ॥
उत्सृष्टमूलप्रासादमुभयोरपि पक्षयोः ।
अग्रतः पृष्ठतश्चापि द्वौ द्वौ भागौ परित्यजेत् ॥
शेषेण षट्पदौ ++ सहसायामविस्तृतौ (?) ।
गर्भः षोडशभिर्भागैर्भित्तिः स्यात् पदमेतयोः ॥
श्रीवत्सउंस६रुचकवर्धमानेषु कोऽपि यः ।
रोचते गरुडं कुर्यात् तमेकं स्वेच्छया बुधः ॥
तस्य पक्षौ विधातव्यौ निर्गतौ वामदक्षिणम् ।
एवमेते त्रयो गर्भा गरुडे७ परिकीर्तिताः ॥
गरुडः ॥
१ द. कर्णास्तु द्विपदाः कार्या वर्जिता चारिध० । २ द. मम् । ३ द. प्रतौ ' द् ' नास्ति ।
४ द. उर्द्ध । ५ द. पक्षाभ्या समायातं । ६ द. सं । ७ द. डं ।

४२८ समराङ्गणसूत्रधारे
प्रासादस्य गजस्याथ लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे ।
चतुःषष्टिपदं क्षेत्रं विधाय विभजेद् गजम् ॥
ततः सीमार्थसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् ।
गर्भं कुर्यात् तदर्धेन ++ रेखाकृतिं त ²+ ॥
ऊर्ध्वप्रमाणमधुना गजस्य स्पष्टमुच्यते ।
स्तम्भाश्चतुष्पदोच्छ्रायाः कार्याः कोणचतुष्टये ॥
जङ्घेयमस्य निर्दिष्टा (खल्लैस्तम्भान्तरं ?) भवेत् ।
पट्टिकान्तरपत्राभ्यां समैर्भागेन मेखला ॥
अग्रतः शूरसेनं स्यात् पृष्ठतस्तु गजाकृतिः ।
गजः ॥
⁶प्रासादस्या( धुना ) लक्ष्म सिंहसंज्ञस्य कथ्यते ॥
चतुरश्रं समं क्षेत्रं विभजेन्नन्दने यथा ।
गर्भो ⁸भागैश्चतुर्भिः स्यात् कञ्च( न्द )भित्तिस्तु भागिकी ॥
भागेनान्धारिका कार्या बाह्यभित्तिश्च भागिकी ।
भद्रं भागैश्चतुर्भिः स्याद् भागेनैकेन निर्गतम् ॥
कर्णस्तु द्विपदः कार्यों जलमार्गसमन्वितः ।
द्विपदं पीठमुत्सेधात् सिंहै९रूपैरधिष्ठितं¹⁰म् ॥
¹¹खुरकं च पदार्धेन कुर्यात् पीठस्य मध्यै¹²तः ।
¹³कुर्यादूर्ध्वं + विस्ताराद् द्विगुणं कलयाधिकम् ॥
द्विपदं वेदिकाबन्धं जङ्घा चास्य चतुष्पदम् ।
मेखलान्तरपत्रं च विदध्याद् भागिकोदयम् ॥
त्र्यंशानि¹⁴ कर्णशृङ्गाणि ग्रीवाण्डकलशैः सह ।
सिंहकर्णस्तु कर्तव्यः समुच्छ्रायाच्चतुष्पदः ॥
सिंहरूपसमाक्रान्ते¹५ प्रासादे सिंहसंज्ञिते¹⁶ ।
ऊर्ध्वतः कर्णशृङ्गस्य षट्पदा मूलमञ्जरी ॥

१ द. संप्रवक्षसे । २ द. ततः । ३ द. लँ । ४ द. ०म्व । ५ द. मं । ६ द. प्र । ७ द. प्रतौ
नास्ति । ८ द. र्भा । ९ द. हे । १० द. ०तैः । ११ द. सुं० । १२ द. मव्ययः । १३ द. कुर्यादूर्ध्वं
वि । १४ द. न्वि । १५ द. न्तः । १६ द. के ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४२९
सप्तभागसमुत्सेधा लताभिः पञ्चभिर्युता ।
ग्रीवोच्छ्रायस्तु कर्तव्यः पदं पादेन वर्जितम् ॥
अण्डकं तु पदोत्सेधं रेखायां च द्विनिस्सृतम् ।
पादोनभागमुच्छ्रायश्चन्द्रिकायाः प्रकीर्तितः^२ ॥
द्विपदं कलशं कुर्याद् बीजपूरकसंयुतम् ।
(^३यद्दामं ?) कारयेत् स स्यादजेयः पुरुषो ध्रुवम् ॥
व्यवहारे नृपकुले सङ्ग्रामे शक्रसंसदि ।
सिंहः ॥
इदानीं पद्मकं ब्रूमः प्रासादं पद्मसंनिभम्^४ ॥
यः (^५कंसान् ?) कारयत्येनं स कामाँल्लभतेऽखिलान् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे ++ दिक्षु विदिक्षु वा ॥
न्यस्येत् पृथक् पृथक् सूत्राण्यथ वृत्तं प्रसाधयेत् ।
(^७दिधिसूत्रयोर्मध्ये चतुरश्रं तु रोमकम् ॥
^९तुल्यप्रामाण्यविन्यस्येत् स्यूर्द्वांत्रिंशदमीरीतः ? ) ।
विस्तृतान्यथ भागौ द्वौ कर्णपत्राणि षोडश ॥
पद्मपत्रसमानानि वारिमार्गान्वितानि च ।
गर्भः स्याद् बाह्य(^१०संमोहाँ ?)सीमार्थं यच्छेषं तेन भित्तयः ॥
षडष्टादशकरः पद्मो ज्येष्ठादिकः क्रमात् ।
द्वात्रिंशत् षोडशाष्टौ च तस्य स्यू रथकाः क्रमात् ॥
जलान्तराणि चैतस्य श्रीवत्सस्येव कारयेत् ।
पीठकं वेदिकाबन्धं जङ्घाशेखरचन्द्रिकाः ॥
अण्डकं कलशं ग्रीवामेतस्योच्छ्रै^१२यमानतः ।
कुर्वीत स्वस्तिकस्येव खविस्तारानुसारतः ॥
पद्मः ॥

१ द. म । २ द. ताः । ३ मुद्रित पुस्तके 'य इमम्' इति वा 'यः सिंहम्' इति वा स्यात् ।
४ द. प । ५ द. भां । ६ मुद्रित पुस्तके 'पुमान्' इति स्यात् । ७ द. दिग्वि । ८ द. चतुरोमृत्तुरोंसकं ।
९ द. तुल्यप्रमाणान्विन्यस्ये˚ । १० द. ह्य । ११ द. स्यैव । १२ द. च्छा ।

४३० समराङ्गणसूत्रधारे
अथाभिधीयते सम्यक् प्रासादो नन्दिवर्धनः ।
नन्दयत्येष कर्तारं पुत्रदारधनादिभिः ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भजेत् षोडशभिः पदैः ।
शतद्वयं विभागाः स्युः षट्पञ्चाशत् तथा(परैः ? ) ॥
गर्भः शतपदः कार्यों भित्तिश्च त्रिपदायता ।
कर्णप्रमाणं त्रिपदं नवबन्धसमन्वितम् ॥
भागायतं भागपदं(पाद)विस्तीर्णं वारिवर्त्म च ।
विभजेत् पञ्चधा कर्णं तस्य भद्रं त्रिभिः पदैः२ ॥
भागं भागं भवेत् कर्णे३ भागार्धं भद्रनिर्गमः ।
प्रत्यङ्गं द्विपदं कुर्याद् वारिमार्गेण संयुतम् ॥
निर्गमाँ(मः) सार्धभागेन पार्श्वयोरुभयोरपि ।
शालाषट्पदविस्तारा प्रत्यङ्गा भौगनिर्गतम् ॥
भद्रं तदग्रतः कुर्याद् विस्तारेण चतुष्पदम् ।
भागार्धनिर्गमं६ सम्यग् (दिक्षु) सर्वास्वयं विधिः८ ॥
कर्णस्यार्धे नयेद् गर्भाद् वृत्तं तत् पूर्वमालिखेत् ।
अनुसारेण वितरेदङ्गप्रत्यङ्गनिर्गमम् ॥
सार्धभागं गजाधारं साब्जपत्रं समेखलम् ।
कुर्यात् पदं पादहीनं जङ्घाकुम्भसमुच्छ्रितम् ॥
भागपादेन कणकं पादोनान्तरपत्रकम् ।
तैन११धं ग्रासहारं च भागार्धं खुरकं तथा ॥
खुरकेण समं प्रोक्ता पीठस्यैषा समुच्छ्रितिः ।
विस्ताराद् द्विगुणश्चायं (स्यादूर्ध्वकल्पयाधकः ?)
तुलोदयो विधातव्यस्त्रयोदशभिरंशकैः ।
विंशत्यंशं तु शिखरं ++++ श्रतुष्पदम् ॥
१ द. तयापरे । २ द. पदं । ३ द. र्णो । ४ द. मा । ५ द. द्धा । ६ द. मम् । ७ द. ंतं ।
८ द. धेः । ९ द. ˚न यद्गं । १० द. ˚समुद्धृतिं । ११ द. य ।

मेर्वादिर्विशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४३१
पादोनभागद्वितयं कुम्भकं तेषु कारयेत् ।
भागेनैकेन कलशमर्धेनान्तरपत्रकम् ॥
पादहीनपदं कार्या मेखलास्य सुशोभना ।
जङ्घा षड्भागिकोच्छ्राया भागार्धं ग्रासपट्टिका ॥
हीरकं चैकभागेन कर्णस्थं परिकीर्तितम् ।
मेखलान्तरपत्रं च सार्धभागसमुन्नतम् ॥
जङ्घामध्ये तु कर्तव्या रथका रथकास्तथा (?) ।
वृत्तस्तम्भैः समकरैरग्रैर्मुक्तारत्नैः (सैर्मुक्तावरालकैः) ॥
जङ्घा तु संवृता कार्या मल्लुच्छाद्यैर्विभूषिता ।
जलान्तरेषु रूपाणि कुर्यात् सङ्घाटकैः शुभैः ॥
कुर्यात् तुलोदयस्योर्ध्वमिमं(?)भूमिभिरष्टभिः ।
स्कन्धाष्टांशोऽस्य दूराद्या +++ सपद्त्रयम् ॥
द्वितीया त्रिपदा प्रोक्ता तृतीया पादवर्जिता ।
सार्धद्व्यंशा चतुर्थी च पादोना पञ्चमी ततः ॥
षष्ठी तु द्विपदा कार्या पादोना सप्तमी ततः ।
अष्टमी तु कृ(क्षि)तिः कार्या सार्धभागेन संमिता ॥
एकैकस्याः पदार्धेन प्रक्षेपः स्यात् परस्परम् ।
कोणे कूटानि कुर्वीत प्रत्यङ्गे तिका(ल)कानि च ॥
भद्रे कुर्वीत रथिका विविधाः कर्मसङ्कुलाः ।
रथस्य पार्श्वयोर्लेखाः कर्तव्याश्चोभयोरपि ॥
वेदिकाश्य विधातव्या भागमेकं समुन्नता ।
ग्रीवा तावँदू भागमेकमण्डकं द्विपदोदयम् ॥
कुर्यात् सामलसारिं च चन्द्रिकां सार्धभागिकाम् ।
कलशस्त्रिपदः कार्यो बीजपूरं बहिस्ततः ॥
पुरतः शूरसेनं स्यान्मध्ये रूपसमाकुलम् ।
मिश्रकस्य विमानस्य सदृशं कारयेदमुम् ॥
१ द. व । २ द. र्भ्या । ३ द. म । ४ द. स्कंधो दृष्टं । सो स्यदूराद्यासपदं स्यात् पदत्रयं ।
५ द. श । ६ द. तां । ७ द. भवेद् । ८ द. न्द । ९ द. री ।

४३२ समराङ्गणसूत्रधारे
भूषणं भवनस्यास्य प्रासादं नन्दिवर्धनम् ।
प्रासादविंशतिरियं परिकीर्तितेह
मेर्वादिका सकलनाकसदामभीष्टा ।
तत्त्वेन वेत्ति य इमां स समग्रशिल्पि-
वर्गाग्रणीर्बहुमतश्च भवेन्नृपाणाम् ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीमद्भोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
मेर्वादिविंशिका नाम³ षट्(सप्त)पञ्चाशोऽध्यायः ॥
अथ प्रासादस्तवनं नाम अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ।
प्रासादानां चतुःषष्टिरिदानीमभिधीयते ।
या पूर्वं ब्रह्मणा दत्ता प्रा(प्र)सादा ⁴विश्वकर्मणे ॥ १ ॥
मर्मवेधस्थिता वास्तुदेवाः पूज्याँ यथोचितम् ।
पूज्यता च स्मृता तेषां प्रासादे मण्डपे ध्वजे ॥ २ ॥
आसने वाहने तद्वत् सर्वोपकरणेष्वपि ।
प्रासादे यादृश(ईच्छन्दस्तादृक्षान्दपीठयोः ? ) ॥ ३ ॥
तथा वास्तुविरुद्धं स्यात् प्रासादाङ्गे हिते(?)विदुः ।
अष्टावष्टौ स्मृतास्तेषु त्रिदशानां पृथक् पृथक् ॥ ४ ॥
शम्भो(हरे)र्विरिञ्चस्य ग्रहाणाम(धिपस्य च) ।
चण्डिकाया गणेशस्य श्रियाः सर्वदिवौकसाम् ॥ ५ ॥
विमानः सर्वतोभद्रो गजपृष्ठोऽथ पद्मकः ।
वृषभो मुक्तकोणश्च नलिनो¹¹ द्राविडस्तथा ॥ ६ ॥
इत्येतेऽष्टौ¹² समुद्दिष्टाः प्रासादास्त्रिपुरद्रुहः ।
गरुडो वर्धमानश्च शङ्खावर्तोऽथ पुष्पकः ॥ ७ ॥
१ द. न्द । २ द. शतिका । ३ द. नामष्टपंचमोध्यायः समाप्तः । ४ द. ब्रा । ५ द. द्वि ।
६ द. ज्य । ७ द. मे । ८ द. च्छंदस्तादृक्षमंदपीठयोः । ९ द. शंभोर्विरिवेस्यग्रहाणामध्ये यस्य च ।
१० द. चेन्द्रिकाया । ११ द. नी । १२ द. ज्यौ । १३ द. स्त्रिखुरर्दहः ।

प्रासादस्तवनं नाम अष्टपञ्चाशोऽध्यायः । ४३३
गृहहर(राट्) स्वस्तिकश्चैव रुचकः पुण्ड्रवर्धनः ।
कार्या¹ जनार्दनस्याष्टौ प्रासादाः पुरभूषणाः ॥ ८ ॥
मेरुमन्दरकैलासा हंसाख्यो भद्र एव च ।
उत्तुङ्गो मिश्रकश्चैव तथा मालाधरोऽष्टमः ॥ ९ ॥
इत्यष्टौ ब्रह्मणः प्रोक्ताः प्रासादाः पुरमध्यगाः ।
गवयश्चित्रकूटश्च किरणः सर्वसुन्दरः ॥ १० ॥
श्रीवत्सः पद्मनाभश्च वैराजो वृत्त एव च ।
एते कार्या रवेरष्टौ प्रासादाः शुभलक्षणाः ॥ ११ ॥
(नन्द्यावर्तश्चैव चलभश्रर्णदित्यः² ?) सिंह एव च ।
विचित्रो योगपीठश्च घण्टानादपताकिनौ³ ॥ १२ ॥
अष्टावेते विधातव्याश्चण्डिकायाः⁴ सुरालयाः ।
(गुहारसलोकश्च⁵ ?) वेणुभद्रोऽथ कुञ्जरः ॥ १३ ॥
तथा च हर्षविजयावुदकुम्भोऽथ मोदकः ।
एतान् विनायकस्याष्टौ प्रासादान् कारयेच्छुभान् ॥ १४ ॥
महापद्म(हर्म्यननल)मुज्जयन्तस्तथा परः ।
गन्धमादनसंज्ञं च(ज्ञश्व) शतशृङ्गानवष्ककौ (नवद्यकौ) ॥ १५ ॥
सु(म)विश्रान्तो (मनो°) हारीत्यष्टौ लक्ष्म्याः प्रकीर्तिताः ।
वृत्तो वृत्तायतश्चैवः किङ्किणीलयनाभिधः ॥ १६ ॥
पट्टिशो⁹ विभवाख्यश्च ततश्चा(स्ता)रागणा(णोऽ)ष्टमः ।
कुर्वीत सर्वदेवानां प्रासादान् वास्तुशास्त्रवित् ॥ १७ ॥
‘प्रासादस्तवनं नाम ?

१ द. यों। २ द. °श्चैव लक्ष्मी स्वर्णादित्यः सिंह एव च । मुद्रित पुस्तके 'नन्द्यावर्त्तो वलभ्यश्च
सुपर्ण' इति पठनीयं भाति । ३ द. घंटापादपताकिनैः । ४ द. °न्द्रि° । ५ द. गुहरसलाक़श्व वे°; मुद्रित
पुस्तकानुसारेण 'गुहाधरश्च शालाक' इति पाठ्यं भाति । ६ द. महापद्मो हर्म्यंतलमु° । मुद्रित पुस्तका-
नुसारेण 'स्तथा हर्म्य' इति पाठ्यं स्यात् । ७ द. थमनो । ८ द. ष्याः । ९ द. को । १० मुद्रित
पुस्तके इहाध्यायस्य समाप्तिरिति भाति । अतः "इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गण-
सूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे प्रासादस्तवनं नामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥" इति लेखनीयम् । द. प्रतौ
'प्रासादस्तवनं नाम' इत्येव पाठः ।
वा. ५५

४३४ समराङ्गणसूत्रधारे
विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ।
विमानमथ वक्ष्यामः प्रासादं शम्भुवल्लभम् ।
स्वर्गपातालमर्त्यानां त्रयाणामपि भूषणम् ॥ १ ॥
सर्वेषां गृहवास्तूनां प्रासादानां च सर्वतः ।
प्रासादो मूलभूतोऽयं तथा च परिकर्मणाम् ॥ २ ॥
एकाशीतिपदे (दं) वास्तु विमाने पञ्चभूमिके ।
कर्णान्तयोः शतपदं प्रासादेष्वपरेषु तु ॥ ३ ॥
ब्रह्मासृजत् पञ्चभौमविमानानि पुरा रवेः २।
मूलकर्णानुगैर्भङ्गैर्द्विगुणोच्छ्रायवन्ति च ॥ ४ ॥
शेषभद्रस्य निष्कासो ३ भद्रदेवचतुष्टयम् ( ? ) ।
आकाशदेवताधार ( ँ च्यथा ? ) विदिक्षु च ॥ ५ ॥
दशधा कृतविस्तारो विमाने सम्प्रकीर्तितः ।
पञ्चभाग्य( ग )प्रमाणश्च गर्भे ५ भित्तिस्तदर्धतः ॥ ६ ॥
प्राग्रीवं भित्तिविस्तारं गर्भायामत्तथायतः ( ? ) ।
ततः प्राग्रीवविस्तारः क्षोभणीयः कराङ्गुलैः ॥ ७ ॥
भागिको रथविस्तारः कर्णिका चार्धभागिकी ।
भागपञ्चकविस्तारं ६ भद्रं यत् ( तत् ) प्रकीर्तितम् ॥ ८ ॥
( ७भूर्णस्तनोवहेस्तस्य ? ) निर्गमो भागिकः ८स्मृतः ।
भागार्धेन विधातव्यः क्षोभणो जलवर्त्मनः ॥ ९ ॥
कर्णिकां जलमार्गं ( च ) समसूत्रेण मापयेत् ।
अथोच्यते भूमिकानां स्तम्भानां चेह लक्षणम् ॥ १० ॥
विस्ताराद् द्विगुणः स्कन्धः सर्वस्मिन् १०बुद्धनागरे ।
++++ पञ्चभागा स्याज्जङ्घाऽध्र्वसमुच्छ्रितिः ॥ ११ ॥
१ द. जे । २ द. रथेः । ३ द. शे । ४ द. धारं चरक्रान्था वि० । ५ द. गर्भोभित्तिस्तदर्द्धितः ।
६ द. र । ७ द. तूर्णीसीम्नो वहिस्तस्य नि० । ८ द. सृतः । ९ द. आरा । १० द. °च्छुद्ध° ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रसादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४३५
१तिलकानां तथोच्छ्रायो विधानव्यो द्विभागिकः ।
तिलकस्य शिरोघण्टां चैकसूत्रेण मापयेत् ॥ १२॥
जङ्घामानत्रिभागेन खुरपिण्डीं प्रकल्पयेत् ।
खुरकं वेदिबन्धं च समसूत्रेण मापयेत् ॥ १३॥
३जङ्घामानत्रिभागेन खुरपिण्डीं प्रकल्पयेत् ।
खुरकं वेदिबन्धं च समसूत्रेण सूत्रयेत् ॥ १४॥
द्वितीयभूमिकोत्सेधं सिंहकर्ण विभूषयेत् ।
मस्तके घण्टया युक्ता चतुर्भागोच्छ्रिता च सा ॥ १५॥
ततस्तृतीयभूत्सेधः पदतुल्यांशवर्जितः ।
चतुर्थी भूमिका कार्या सार्धभागत्रयोच्छ्रिता ॥ १६॥
मञ्जरीस्तम्भयोर्मध्ये सवातायनमेखला ।
द्वितीया भूमिका या सा सिंहकर्णैरलङ्कृता ॥ १७॥
तस्या द्वारं विधातव्यं कपाटद्वयसंयुतम् ।
(स्याद्वर्द्वात् ?) पाटितं द्वारं तृतीयायां सदा भुवि ॥ १८॥
पादे(दो) नद्विपदोत्सेधा तदूर्ध्वं वेदिमेखला ।
कैरवाणां दलैर्युक्ता कर्तव्या दृष्टिहारिभिः ॥ १९॥
वेदिका पञ्चविस्तारा कार्या भागसमुच्छ्रिता ।
ग्रीवार्धभागिकोत्सेधा घण्टैकं११ भागमुच्छ्रिता१२ ॥ २०॥
पञ्चभाग + विस्तारा घण्टाकोटिर्विधीयते ।
(कुमान्दं ?)वेदिबन्धं च घण्टाग्रं मस्तकोदयम् ॥ २१॥
मापयेत् समसूत्रेण समन्ताद् भूमिपञ्चके ।
व्यार्रार्धहस्तसङ्ख्यानि(प्रवेशो ?) प्रथमं क्षितेः ॥ २२॥
अङ्गुलानि तदा ह्यर्थौ द्वितीयायाः प्रकीर्त्तिताः (?)।
संयोगादनयोर्यः१६ स्यात् तृतीयायास्तमादिशेत् ॥ २३॥
१ द. वि. । २ द. सूत्र । ३ द. अयं श्लोकः नास्ति । ४ द. सिंहं कर्णे विं० । ५ द. ताः ।
६ द. ताः । ७ द. संपुटं । ८ द. स्यादर्द्धोद्घाटितं । ९ द. द्वि । १० द. चो । ११ द. के ।
१२ द. प्रतौ इतः परं "ग्रीवार्ध भागिकोत्सेधां घण्टैकं भाग मुच्छ्रिता ॥” अयं अधिकः पाठः । १३ द.
कुमदं । १४ द. शः । १५ द. तः । १६ द. र्यन् ।

४३६ समराङ्गणसूत्रधारे
तदध्यक्षश्चतुर्थ्यास्तु पञ्चम्याः शेष ईरितः ।
स्वमूलविस्तृतेर्भागस्तृतीयो वेदिकोर्ध्वतः ॥ २४ ॥
लतया विस्तृतिर्भद्रे युक्ताया जालवर्त्मनः (?)।
(वेदिदोग्रंविधातव्यो२?) सार्धसविस्तृतौ ॥ २५ ॥
मञ्जर्याः स्तम्भसीमानां क्षोभयेत् पुष्टिमानतः (?)।
(वेद्यां भागे?) शालायां निष्कामो मूलकोणतः ॥ २६ ॥
स्थानैर्विचित्ररूपैः स्यात् सिंहकर्णैश्च भूषितः ।
पञ्चव्यासेन सूत्रेण रेखामस्य समालिखेत् ॥ २७॥
एतद् विमानं ललितं देवदेवस्य कारयेत् ।
विमानम् ॥
संस्थानं सर्वतोभद्रस्येदानीमभिधीयते ॥ २८ ॥
जठरं बाह्यसीमा च तथा भित्यन्धकारिका५ ।
जङ्घोत्सेधश्च कर्णौ च यथा मेरोस्तथा भवेत् ॥ २९ ॥
तथैव भद्रविस्तारः षड्भागेन समन्ततः ।
रथिके च द्विभागे स्तः कोणसंज्ञे च पार्श्वयोः ॥ ३० ॥
मुष्टिप्रमाणं( ण)विस्तारं कर्तव्यमुदकान्तरम् ।
विस्ताराद् द्विगुणः स्कन्धस्योच्छ्रायो भागविंशतिः (?) ॥ ३१ ॥
पञ्चभागसमुत्सेधा जङ्घा कार्या सदा बुधैः ।
मेखलान्तरपत्रं च सार्धभागसमुच्छ्रितम् ॥ ३२ ॥
शृङ्गं६ भागत्रयोत्सेधं सग्रीवामलसारकम् ।
मूलशृङ्गस्य गर्भेण न्यस्येदुपरी भूमिकाम् ॥ ३३ ॥
द्वितीयभूमिविस्तारं दशधा प्रविभाजयेत् ।
द्वौ भागौ शृङ्गविस्तारौ( रो ) विधेयः पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ ३४ ॥
सग्रीवामलसारस्य तैः शृङ्गस्योदयस्थितिः ।
तस्य शृङ्गस्य गर्भेण कर्तव्योपरिभूमिका ॥ ३५ ॥
१ द. स । २ द. व्यौ । ३ मुद्रित पु. ‘मञ्जर्याः स्तम्भसीमानं क्षोभयेत्पुष्टिमानतः’ इति पाठः
स्यात् । ४ द. स्तंभेवि° । ५ द. °की । ६ द. ज्ञ । ७ द. °स्वादयस्त्रिभिः ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४३७
तस्या भूमेस्तु विस्तारं दशधा भाजयेत् पुनः ।
यः शेषः शिखरायामो (तद्वितिनंते ?) विनिर्दिशेत् ॥ ३६ ॥
विभजेद् वर्धमानं वा रुचकं वास्तुशोभनम् ।
कर्णान्तरे भद्रमध्ये वल्लभा (ल्मीं) तत्र कारयेत् ॥ ३७ ॥
भूमिकाशिखरेणोर्ध्वं नवभूमिं विभेदयेत् ।
वेदिकामध्यसूत्रस्य (कर्णतोर्ध्वभुवस्तथा ?) ॥ ३८ ॥
भूमिकोर्ध्वभुवश्चैव विस्तारं दशधा भवे(जे)त् ।
मूलसीमानुसारेण स्याच्छेदावधि संहँतिः ॥ ३९ ॥
ग्रीवा मूलार्धभागे +++ नामलसारकम् ।
चन्द्रिका चार्धभागेन + ५++ कलशो भवेत् ॥ ४० ॥
सर्वतोभद्रः ॥
गजस्य संस्थानमथ प्रासादस्याभिधीयते ।
चतुःषष्टिपदं वास्तु प्रासादस्य विभाजयेत् ॥ ४१ ॥
ततः सीमार्थसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् ।
पञ्चभागमिर्ना जङ्घा मेखला सार्धभागिकी ॥ ४२ ॥
अग्रतः सूरसेनः स्यात् पृष्ठतः कुञ्जराकृतिः ।
सीमानमष्टधा कृत्वा विभजेन्नन्दने यथा ॥ ४३ ॥
द्वौ द्वौ चं कर्णयोर्भागौ भद्रेषु चतुरो विदुः ।
विस्ताराधेन जङ्घा स्याद् रथिकायाः पृथक् पृथक् ॥ ४४ ॥
भागत्रयोच्छ्रितं शृङ्गं कर्णदेशे विधीयते ।
सप्तभागसमुत्सेधा वलभी मध्यसंश्रिता ॥ ४५ ॥
समन्ताद् भद्रसंस्थाना रेखाग्रीवाण्डकादिभिः ।
सिंहकर्णैश्च भद्रेषु प्रासादो गर्भ उच्यते (?) ॥ ४६ ॥
(वित्तसाध्यविहीनेन ?) कर्तव्यः स्वस्तिके यथा ।
(सर्ववत् तस्य स्युः पत्रनिभाः ?) ॥ ४७ ॥
१ द. वर्द्धासानं वा । २ द. ल्मी । ३ द. ॰र्द्वां न च भूमि । ४ स. सङ्गतिः । ५ द. भागेन ।
६ द. तां । ७ द. तु । ८ द. नो । ९ द. रथाः सर्वं ।

४३८ समराङ्गणसूत्रधारे
विस्तारोऽ+थ जङ्घा च लतिनि स्वस्तिके यथा ।
उदकान्तर +++ श्रीवत्से² नन्दने यथा ॥ ४८ ॥
पद्मः ॥
ब्रूमोऽथ वृषभं स स्यात् पूर्वोक्तै रूपकर्मभिः ।
चतुर्भद्रश्चतुर्द्वारो विमानो³ ( सत्रिसाकृति ?५) ॥ ४९ ॥
( तेवृद्धिरतत्प्रमाणाश्च ? ) सीमाशिखरकोदयैः ।
कर्णवेर्दकपोटाली⁷ जङ्घाग्रे मस्तकेन च( ? ) ॥ ५० ॥
सार्धद्विभागविस्तारौर( थ ) कैर्वामदक्षिणौ ।
कार्यौ भद्रं चतुर्भागं भागार्धं सलिलान्तरम् ॥ ५१ ॥
स्तम्भद्वयं भवेत् तस्य सर्वभूम्यन्तरेषु च ।
एकः स्तम्भो विमाने स्याद् द्वौ स्तम्भौ वृषभे पुनः ॥ ५२ ॥
एष भेदः समाख्यातो विमानस्य वृषंस्य च ।
वृषभः ॥
मुक्तकोणमथ ब्रूमस्तं भागैरष्टभिर्भजेत् ॥ ५३ ॥
मूलकर्णावुभौ भागौ भवतो वामदक्षिणौ ।
मध्यंशृङ्गं चतुर्भागं प्रमाणं जठरस्य च ॥ ५४ ॥
कर्णशृङ्गान्तयोर्मध्ये कुर्वीत सलिलान्तरम् ।
रथकौ पार्श्वयोः पूर्णौ भद्रदेशे जलान्तरम् ॥ ५५ ॥
विस्तारोत्सेथजङ्घाश्च सग्रीवामलसारकः ।
लतिनामिव कर्तव्याः प्रमाणेन समन्ततः ॥ ५६ ॥
मुक्तकोणः ॥
ब्रूमोऽथ नलिनीं११ तस्याः प्रमाणं लक्षणान्वितम् ।
तस्यां तु ( मार्गस्यश्च ? ) देवगर्भः सुरालयः ॥ ५७ ॥
भित्तिविस्तृतिरायामो मुक्तकोणे यथा तथा ।
मध्यदेशे तु यच्छृङ्गं ++ कर्णान्तरे च यत् ॥ ५८ ॥
१ द. ˚रोत्सेध˚ । २ द. त्स । ३ पद्मप्रासादलक्षणस्यारम्भो गजपृष्ठप्रासादलक्षणस्यावसानं च
नोपलभ्यते । ४ द. ना । ५ द. तिः । ६ द. च्छे˚ । ७ द. ला । ८ ˚र्गमं˚ । ९ द. ˚षभस्य ।
१० द. ध्ये । ११ द. ˚नी तस्य ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४३९
मुक्तकोणे यथा तच्च भेदः कर्मविभेदनात् ।
चतुरश्रे स्मृतो¹ मध्ये कर्णशृङ्गे विचक्षणैः ॥ ५९ ॥
नलिनः ॥
ब्रूमोऽथ मणिकं तस्य शालालिङ्ग(न्द)समुद्गता ।
अलिन्दकार्धसीमायां सर्वतः स्याच्चतुष्किका ॥ ६० ॥
श्रेयःपुष्टिसुखार्थोऽयं मणिकोऽत्र विमानवत् ।
दशधा क्षेत्रसीम्नः स्याद् विभागः सर्वतोदिशम् ॥ ६१ ॥
रथ ³+ कर्णिकार्धं च जलवर्त्माथ भद्रकम् ।
मूलगर्भस्तथोत्सेधो घण्टा स्तम्भान्तविस्तृता ॥ ६२ ॥
भूमिजङ्घासमुत्सेधः कपोताद् द्वारनिर्गमः ।
सिंहकर्णा विमानानि स्तम्भचित्रादिकास्तथा ॥ ६३ ॥
तोरणान्यथ माल्यानि तस्यालङ्करणानि च ।
नीलोत्पलदलाकारा मञ्जर्यः सर्वशोभनाः ॥ ६४ ॥
विमानमपरं ह्येतद् योनिरेकैस्तयोर्द्वयोः ।
केवलं भद्रभेदेन मणिको⁴ द्राविडोऽप्ययम् ॥ ६५ ॥
मणिकः ॥
प्रासादमथ वक्ष्यामो गरुडं सर्वसुन्दरम् ।
दशधा क्षेत्रविस्तारं तस्य पूर्वं विभजयेत् ॥ ६६ ॥
द्वौ भागौ रथिकाः कार्या मूलकर्णाद् विनिस्स्रुताः ।
भद्रं षड्(भाग)विस्तारं पक्षवंशादिभेदितम् ॥ ६७ ॥
अलिन्दनिर्गमः कार्यः⁶ सीमार्थेन चतुर्दिशम् ।
मूलसीमा तु कर्तव्या सलिलान्तरवर्जिता⁷ ॥ ६८ ॥
स्यान्मूलसीमविस्तारात् स्कन्धः स्याद् द्विगुणोच्छ्रितिः ।
प्रासादस्य समुच्छ्रायात् त्रिभागेन समेखलाम् ॥ ६९ ॥
जङ्घामन्तरपत्रेण (९कुं+युक्तं कुर्व्वस्तनसा ?) ।
जी(ही)रकं वेदिबन्धं च भागत्रयसमुच्छ्रितम् ॥ ७० ॥
१ द. ˚ते मध्यः । २ द. ˚त्रे । ३ द. कं । ४ द. का तयोर्द्वयोः । ५ द. का द्र˚ । ६ द. र्याः ।
७ द. ताः । ८ द. ला । ९ द. कुं युक्तं कुर्वीत सो ।

४४० समराङ्गणसूत्रधारे
अलिम्बा(न्दा)नां समुत्सेधं शे(शि)खरार्धेन कारयेत् ।
षड्भागं स्कन्धविस्तारं विदधीत विचक्षणः ॥ ७१ ॥
ग्रीवार्धभाग(मुत्से)धाद् भागमामलसारकम् ।
कुमुदं चार्धभागेन कुम्भः स्यादेकभागिकः ॥ ७२ ॥
गरुडः ॥
अथोच्यते वर्धमानो दशधा तं विभाजयेत् ।
पादोनांशद्वयं कुर्यात् पार्श्वयोः कर्णविस्तृतिम् ॥ ७३ ॥
सपादपदविस्तारौ रथकौ वामदक्षिणौ ।
चतुर्भागोन्मितं भद्रं विस्तारेण प्रकीर्तितम् ॥ ७४ ॥
विस्तारो(राद्) द्विगुणोच्छ्रायं स्कन्धं यावत् प्रकल्पयेत् ।
खुरकस्याथ जङ्घाया मञ्जरीस्कन्धयोरपि ॥ ७५ ॥
ग्रीवामलसारकादेः प्रमाणं गरुडे यथा ।
वर्धमानः ॥
द्वाविंशतिकरायामः शङ्खावर्तोऽथ कथ्यते ॥ ७६ ॥
मूलसीमावृत्तनाहस्तस्य स्यात् पद्मके यथा ।
भित्तिगर्भस्य विस्तारः (पादेनार्धनवकमात् ? ) ॥ ७७ ॥
अलिन्दमग्रतः कुर्यात् सिंहकर्णविभूषितम् ।
उत्सेधत्र्यंशतो जङ्घा (वेद्यं ?) तत्र विभागतः ॥ ७८ ॥
आस्कन्धं वेदिकाबन्धाद् विस्तृतेर्द्विगुणोच्छ्रितिः ।
मेखलान्तरपत्रं च जङ्घामध्ये विधीयते ॥ ७९ ॥
भ्रमयेत् कर्णसूत्रेण बहिर्वृत्तं समन्ततः ।
कर्णदिक्पालयोर्मध्यं वृत्तसूत्रेण वर्तयन्(येत्) ॥ ८० ॥
अवशिष्टं त(ल)च्छन्दं स्वस्तिकस्येव कारयेत् ।
ग्रीवा(में)मलसारं च कलशं वारिनिर्गमम् ॥ ८१ ॥
कुर्वीत स्वस्तिकस्येव विस्तारोत्सेधमानतः ।
शू(मू)लसीमानुसारेण च्छेदे संचरणं भवेत् ॥ ८२ ॥
१ द. तथा मुद्रित पुस्तकेऽपि ‘पादेनार्धेन च क्रमात्’ पाठः । २ द. ण । ३ द. मा ।