समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

५०० समराङ्गणसूत्रधारे
छेदं भागेन कुर्वीत कण्ठं तद्द्विगुणं ततः ।
(अर्धप्रस्तरं ?) पूर्ववत् पत्रिके द्वे तु घण्टा स्तरचतुष्टयम् ॥ ११५ ॥
कुर्वीत द्विस्तरं पद्मं शेषं पूर्वक्रमेण तु ।
अष्टमी भूमिका या तु सा कार्या शुभलक्षणा ॥ ११६ ॥
मेर्वादयो विंशतिरेवमुक्ताः
प्रासादमुख्याः १++++++।
भूम्यष्टकान्तांस्तदिमान् विदध्यात्
स्याच्छिल्पिनां संसदि पूजनीयः ॥ ११७ ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
मेर्वादिविंशिकानागरप्रासादभूमिजा नामाध्यायस्त्रिषष्टितमः ॥

अथ दिग्भद्रादिप्रासादलक्षणं नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ।
प्रासादमथ ( वोरोयं २? ) वक्ष्यामो नामलक्षणैः ।
लक्षणै( ? )स्तेषु दिग्भद्रैः श्रीवत्सो वर्धमानकः ॥ १ ॥
नन्द्यावर्तश्चतुर्थः स्यात् पञ्चमो नन्दिवर्धनः ।
विमानश्च तथा पद्मो ३महाभद्राख्य एव च ॥ २ ॥
श्रीवर्धमानकाख्यश्च महा(पद्मतोऽपि वा ? ) ।
एकादशः पञ्चशालो ५ द्वादशः पृथिवीजयः ॥ ३ ॥
तत्र प्रागेव (६दिग्भद्रः श्रावणं ?) प्रतिपाद्यते ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे नवभागविभाजिते ॥ ४ ॥
कोणो द्विभागविस्तारः प्रत्यङ्गौ भागिकौ स्मृतौ ।
शाला भागत्रया कार्या नासिकात्रयशोभिता ॥ ५ ॥
परस्परं विनिष्कासमर्धभागेन कारयेत् ।
कोणप्रत्यङ्गयोरन्तः शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा ॥ ६ ॥
१ मु. पु. 'शुभलक्ष्णयुक्ताः' इति स्यात् । २ द. व; मुद्रित पुस्तके 'वावाटम्' इति स्यात् ।
३ द. द्रा । ४ मुद्रित पुस्तके 'पद्माभिधाऽपि वा' इति स्यात् । द. महापद्मस्ततोऽपि वा । ५ द. ला ।
६ मुद्रित पुस्तके 'दिग्भद्रलक्षणम्' इति स्यात् ।

दिग्भद्रादिप्रासादलक्षणं नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः । ५०१
१षोडशांशेन कुर्वीत +++ सलिलान्तरम् ।
सीमास्याद् (स्य ) दशभिर्भागैः प्रविभज्य विधीयते ॥ ७ ॥
२++ का गर्भपादैः षड् भित्तयः स्युर्द्विभागिकाः ।
( वर्धमानेनमथ ब्रूमो ? ) विस्ताराद् द्विगुणं हि तत् ॥ ८ ॥
द्वौ भागौ वेदिकाबन्धो जङ्घा ज्ञेया चतुष्पदा ।
( ३शान्तापत्रा ? ) कपोताली सार्धंभागं समुच्छ्रिता ॥ ९ ॥
सार्धभागसमुच्छ्राया ४ कार्या प्रथमभूमिका ।
द्वितीया भूमिका ज्ञेया सार्धभागत्रयोदया ५ ॥ १० ॥
तृतीया च विधेया स्यात् सार्धभागद्वयोच्छ्रिता ।
उच्छालकं ६ च जङ्घा च भूमिकार्धं ७ विधीयते ॥ ११ ॥
कूटं ( नै ? ) चार्धतो देयं कर्मशोभासमन्वितम् ।
घण्टा भागत्रयोत्सेधा बहुमिश्राश्रिभिर्युता ॥ १२ ॥
कलशं स्थापयेदूर्ध्वं भागद्वयसमुच्छ्रितम् ।
बीजपूरकसंयुक्तं वर्तुलं पल्लवावृतम् ॥ १३ ॥
१०शिखराधंस्य कुर्वीत सपादमुदयं तथा ।
इमं दिग्भद्रसंज्ञं ११ यः प्रासादं कारयेत् पुमान् ॥ १४ ॥
शतक्रतुफलं सोऽपि लभते नात्र संशयः ।
लक्ष्म श्रीवत्ससंज्ञस्यै १२ प्रासादस्याभिधीयते ॥ १५ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते पञ्चदशांशकैः ।
( अस्योच्छ्रायो सकारुह्यंशस्त्रं १३ क्षोणस्यादंशकैस्त्रिभिः ? ) ॥ १६ ॥
कर्णशालान्तरे कार्यौ द्वयंशौ प्रतिरथावुभौ ।
( तयोरुभयोः सार्ध सादं तु मार्गौ निवेशयेत् ? ) ॥ १७ ॥
भागमेकं प्रविष्टौ च शाला भागत्रयात्मिका ।
निर्गमः स्यात् पदार्धेन गर्भस्तु नवभागिकः ॥ १८ ॥
─────────────────────────────────────────
१ द. ॰शः कासेन कु॰ । २ द. कार्यो गर्भः पदैः षड् भित्तयः स्युर्द्विभागकाः । ३ मुद्रित पुस्तके
‘ शतपत्रा ’ इति स्यात् । ४ द. र्ध । ५ द. यो । ६ द. श । ७ द. कश्च । ८ द. र्धे । ९ द. त्र ।
१० द. शिखराद्धं स्य चोर्द्ध्वस्य चोर्द्ध्वेन सूरसेनं विधीयते । प्रासादगर्भ मानेन हीनमष्टांशकेन वा ॥
विस्तारमस्य कुर्वीत । इति अधिकः पठ्यते । ११ द. ज्ञे । १२ द. थ । १३ द. स्त्र्यं ।

५०२ समराङ्गणसूत्रधारे
त्रिपदा च भवेद् भित्तिरूध्र्वमस्याथ कथ्यते (?) ।
श्रीवत्सः कीर्तितः सम्प्रत्युच्यते वर्धमानकः ॥ १९ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे +++ भागकल्पितम् ।
छेदादि गिरिपत्र्यन्तं दद्यात् पूर्वक्रमेण (तु) ॥ २० ॥
द्विस्तरा त्रिस्तरा चापि कर्तव्या¹ वेदिका न (म)ता ।
स्तरमेकं भवेच्छेदः कण्ठस्तद्द्विगुणो भवेत् ॥ २१ ॥
पट्टिकां गिरिपत्रीं च तस्यैवार्धेन कारयेत् ।
दशस्तरा ततो घण्टा यदि वामलसारकम् ॥ २२ ॥
द्विस्तरं स्यात् ततः पद्मं द्विगुणः कलशस्ततः ।
तदूर्ध्वं भूमिका कार्या सपीठा लक्षणान्विता ॥ २३ ॥
स्तरैः स्यात् पञ्चदशभिः पीठं जङ्घापि तावता ।
चतुःस्तरा भवेन्माला लशुनं तु स्तरद्वयम् ॥ २४ ॥
तस्या (प्य) र्धेन भरणं कुम्भं कुर्वीत तत्समम् ।
तस्य द्विगुणमुच्छ्रालं गण्डमेकस्तरं भवेत्⁴ ॥ २५ ॥
पट्टं द्विगुणमेतस्मात् कुर्यादर्धेन पट्टिकाम् ।
पट्टिकायाः प्रमाणेन कर्तव्या गिरिपत्रिका ॥ २६ ॥
वरण्डी त्रिस्तरा कार्या शूरसेनैरलङ्कृता ।
एकस्तरस्ततश्छेदः कण्ठस्तु द्विगुणस्ततः ॥ २७ ॥
पट्टिका गिरिपत्री च विधातव्ये स्तरं स्तरम् ।
⁶उभौ (स्तरौ) खिरिहिरं भवेच्छेदः स्तरं ततः ॥ २८ ॥
तथैव कण्ठस्तद्वच्च पट्टिकागिरिपत्रिके⁷ ।
वरण्डिका द्विस्तरा स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ २९ ॥
उभौ स्तरौ खिरिहिरं छेदं कुर्वीत भागिकम् ।
कंण्ठश्च पत्रिका चैव गिरिपत्री⁹ च पूर्ववत् ॥ ३० ॥
१ द. ता । २ द. व्यो । ३ द. वर्त्तिं । ४ द. ततः । ५ द. वर्त्ती । ६ द. स्तरावुभौ खिरै° ।
७ द. वर्त्तिके । ८ द. कंठं च पत्रिकां । ९ द. त्रां ।

दिग्भद्रादिप्रासादलक्षणं नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः । ५०३
द्विस्तरा वेदिका कार्या (द्यंवपादिकया ?) युता ।
छेदमेकं स्तरं कुर्यात् कण्ठं (तद्) द्विगुणं ततः ॥ ३१ ॥
पत्रिकां गिरिपेत्रीं च तस्यैवार्धेन कारयेत् ।
स्तराष्टकेन घण्टा स्याद् यदिवामलसारकम् ॥ ३२ ॥
भवेत्यमं(?) ++++ कलशो द्विगुणस्ततः ।
स्तरमेकं भवेद् ग्रीवा कर्णं कुर्वीत तत्समम् ॥ ३३ ॥
द्विगुणं बीजपूरं तु पूर्वत्राप्येवमाचरेत् ।
(३त्कृष्टा सप्तदशांशकैर्भागैस्त्रिभिर्भवेत् ?) ॥ ३४ ॥
द्विभागिकः प्रतिरथः शाला स्यात् पञ्चभागिका ।
शालाप्रत्यङ्गयोरन्तर्भागार्धेनोदकान्तरम् ॥ ३५ ॥
परस्परं विनिष्कासः पादहीनं४ पदं भवेत् ।
गर्भः स्याद् दशभिर्भागैर्भित्तिः सार्धपदत्रयात् ॥ ३६ ॥
चतुर्भिर्वेदिकाबन्धो जङ्घा स्यादष्टभिः पदैः ।
सार्धैः पञ्चभिराद्या भूः कपोतालीसमन्विता ॥ ३७ ॥
तृ(द्वि)तीया भूमिका चास्य कर्तव्या पञ्चभिः पदैः ।
सार्धैर्भवेत् तृतीयापि चतुर्भिर्भूमिका पदैः ॥ ३८ ॥
चतुर्थी भूमिका भागैश्चतुर्भिः कीर्तिता पदैः ।
घण्टा च त्रिपदा कार्या कूटभक्त्यादि पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
शुकनासादि कुम्भादि पूर्ववत् समुदाहृतम् ।
उक्तोऽयं वर्धमानाख्यः प्रासादः शुभलक्षणः ॥ ४० ॥
नन्द्यावर्तमथ ब्रूमः क्षेत्रे सप्तदशांशके ।
कोणांश्चतुष्पदान् कुर्यात् पञ्जरं सार्धभागिकम् ॥ ४१ ॥
षड्(भि)भागैर्भवेच्छाला गर्भस्तु दशभागिकः ।
सार्धत्रिभागिका भित्तिरूध्र्वमान(द्विभांगुणम् ?) ॥ ४२ ॥
१ द. द्यद्व्यपादिकिया युता; मुद्रित पुस्तके 'द्यर्धपादिकया' इति स्यात् । २ द. वर्ती ।
३ द. कू । ४ द. हीना पदा भवेत् । ५ द. त्रये ।

५०४ समराङ्गणसूत्रधारे
वेदी चतुष्पदोत्सेधा जङ्घा भागाष्टकोच्छ्रिता ।
षट्पदा भूमिका + + + +¹ पञ्चपदायता ॥ ४३ ॥
स्यात् सम्पदे चतुर्भागा तृतीयान्या पदोच्छ्रिता ।
(सांद्रिवांसवघंटा ?) स्यात् पूर्ववत् कलशादिकाः ॥ ४४ ॥
नन्द्यावर्तोऽयमाख्यातः प्रासादः सर्वकामदः ।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामः प्रासादं नन्दिवर्धनम् ॥ ४५ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पदाष्टदशकाङ्किते² ।
कोणस्त्रिपदविस्तारः प्रत्यङ्गं स्यात् पदद्वयम् ॥ ४६ ॥
शाला चतुष्पदा प्रोक्ता चित्रकर्मोपशोभिनौ ।
पादोनभागमानेन निर्गमः स्यात् परस्परम् ॥ ४७ ॥
कोणप्रत्यङ्गयोर्मध्ये शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा ।
भागेन विस्तृतं कार्यं सर्वत्र सलिलान्तरम् ॥ ४८ ॥
गर्भः स्याद् दशभिर्भागैर्भित्तिर्भागचतुष्टयात् ।
ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमो द्विगुणं तत् प्रकीर्तितम् ॥ ४९ ॥
वेदीबन्धोऽशकाः पञ्च जङ्घा स्यादष्टभागिका ।
प्रथमा भूमिका कार्या कपोतालीसमन्विताँ ॥ ५० ॥
सपादैः पञ्चभिर्भागैर्द्वितीया तद्वदेव हि ।
तृतीया तु भवत्यस्य भूमिका पञ्चभागिका ॥ ५१ ॥
चतुर्थी भूमिका ज्ञेया सार्धभागचतुष्टया ।
घण्टा तस्योर्ध्वतः कार्या पदत्रयसमुच्छ्रिता ॥ ५२ ॥
शुकाद्या य(शू)रसेनश्च स्तम्भिकाकूटभक्तयः ।
कलशस्योदयस्तस्य विधेयाश्चास्य पूर्ववत् ॥ ५३ ॥
अमुं यः¹¹ कारयेदन्यः प्रासादं नन्दिवर्धनम् ।
स नन्दिगणसामान्यो जायते नात्र संशयः ॥ ५४ ॥
१ द. द्वि पंचदायता । २ द. ॰ष्ठिता । ३ द. यं । ४ द. तौ । ५ द. तं । ६ द. भागैश्च° ।
७ द. तः । ८ द. यं । ९ द. न्न । १० द. द्विद्विधेय । ११

दिग्भद्रादिप्रासादलक्षणं नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः । ५०५
अतः परमथ ब्रूमो विमानं शुभलक्षणम् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या भाजिते पदैः ॥ ५५ ॥
को(णाः) पञ्चपदाः कार्या मध्ये च सलिलान्तरम् ।
कर्णिका सार्धभागेन भागार्धमुदकान्तरम् ॥ ५६ ॥
(१सालोपचद ?) विस्तीर्णा सार्धभागेन निर्गता ।
कोणस्य चार्धभागेन कर्णिकानिर्गमः स्मृतः ॥ ५७ ॥
गर्भश्चास्य विधातव्यो द्वादशांशकविस्तृतः ।
भित्तिश्चतुष्पदा कार्या दिक्षु सर्वासुव्यवस्थितां ॥ ५८ ॥
ऊर्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद् द्विगुणं भवेत् ।
वेदीबन्धोऽशकाः पञ्च जङ्घा नवपदोच्छ्रिता ॥ ५९ ॥
प्रथमा भूमिका कार्या भागैः षड्भिः समुच्छ्रिता ।
शतपत्रां कपोतालीं मध्ये चास्याः प्रकल्पयेत् ॥ ६० ॥
द्वितीया भूमिका चास्य विधेया पञ्चभिः पदैः ।
अर्धेऽस्याः स्तम्भकोच्छात्रं कूटं चार्धव्यवस्थितम् ॥ ६१ ॥
(४परस्परपार्धेन हर्मा ?)स्तिस्रोऽन्यभूमिकाः ।
स्तम्भिकाकूटभरणशूरसेनाः सघण्टकाः ॥ ६२ ॥
कलशस्योदयश्चात्र प्राग्वत् कार्या विपश्चिता ।
य इमं कारयेद् भक्त्या विमानाख्यं नृपुङ्गवः ॥ ६३ ॥
इह भोगान् स लभते तथा (सत्कायदंविधे?) ।
अथ पद्माप्रियप्रीतिजननः पद्म उच्यते ॥ ६४ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते षोडशभिः पदैः ।
कोणाश्चतुष्पदाः कार्याः सलिलान्तरभूषिताः ॥ ६५ ॥
द्विपदः पञ्जरो ज्ञेयो गर्भे कोणाश्चतुष्पदाः ।
(८भागःस्यात् ?) षोडशांशेन तदन्ते सलिलान्तरम् ॥ ६६ ॥
१ मु. पु. 'शाला षट्पद' इति स्यान्; द. स। २ द. ताः । ३ द. तां । ४ मु. पुस्तके
'परस्परं पदार्धेन हीना' इति स्यात् । ५ द. ता । ६ द. नो । ७ द. त्रि । ८ द. भागस्य; मुद्रित
पुस्तकेऽपि 'भागस्य' इत्येव पाठभेदः स्वीकृतः ।
वा. ६४

५०६ समराङ्गणसूत्रधारं
गर्भः स्यान्नवभिर्भागैर्भित्तिः सार्धपदत्रयम् ।
ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमस्तथा(द)स्य द्विगुणं भवेत् ॥ ६७ ॥
द्वितीया भूमिका ज्ञेया भागैः पञ्चभिरुच्छ्रिता ।
अन्योन्यं तु पदार्धेन हीनं स्याद् भूमिकाद्वयम् ॥ ६८ ॥
स्तम्भिकाकूटभरणशुकाय्रै(ग्रा)शूरसेनकाः ।
घण्टा(कोरस ?)विस्तार भवन्त्येतस्य पूर्ववत् ॥ ६९ ॥
पद्मप्रासादमेनं यः कारयेद् भक्तिसंयुतः ।
स श्रीपतिरिव श्रीशो भवत्यवनिमण्डनः ॥ ७० ॥
महाभद्रमथ ब्रूमः प्रासादमतिसुन्दरम् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या सैकयाङ्किते ॥ ७१ ॥
कोणाश्चतुष्पदाः सार्धद्वयंशाः प्रत्यङ्गकाः स्मृताः ।
शाला पञ्चपदा कार्या दिक्षु सर्वासुव्यवस्थिता ॥ ७२ ॥
पादोनभागविस्तारं कर्तव्यं सलिलान्तरम् ।
गर्भस्त्रयोदशपदो भित्तयश्च चतुष्पदाः ॥ ७३ ॥
ऊर्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद् द्विगुणं भवेत् ।
वेदी चतुष्पदोत्सेधा जङ्घा स्यादष्टभागिका ॥ ७४ ॥
सप्तभागसमुत्सेधा विधेया चादिभूमिका ।
मध्ये सान्तरपत्रास्याः कपोताली पदत्रयम् ॥ ७५ ॥
द्वितीयभूमिका चास्य सार्धैः षड्भिः पदैः स्मृता ।
भागभागविहीनास्तु तिस्रोऽन्या भूमिकास्ततः ॥ ७६ ॥
घण्टा भागत्रयोत्सेधा पद्मपत्रिकया सह ।
स्तम्भिकाकूटभरणशुकाग्राशूरसेनकाः ॥ ७७ ॥
कलशः (कुम्भं नथाः ?) प्राग्वत् तस्य भवन्त्यमी ।
महाभद्रमिमं योऽत्र कारयेद् भक्तिमान् नरः ॥ ७८ ॥
१ द. ग्र। २ द. कालस; मुद्रित प्रतौ 'कलश' इति स्यात् । ३ द. रिवाश्चेसाङ्क° । ४ द.
दाः । ५ द. ताः । ६ द. धो । ७ द. स्तंभकाः कूटभरणा । ८ द. कलशः कुंभनाथाः । ९ द. मां ।

दिग्भद्रादिप्रासादलक्षणं नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः । ६०७
स स्वर्गे सुरनारीभिः सेव्यते मदनाज्ञया ।
अथ श्रीवर्धनमानस्य लक्ष्म साम्प्रतमुच्यते ॥ ७९ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते ।
कोणाः षड्भागिकाः कार्याः शालाः स्युर्नवभागिकाः ॥ ८० ॥
सार्धं पदद्वयं कार्यः १ शालानामत्र निर्गमः ।
कुर्याज्जलान्तरं तत्र मध्यतः कोणशालयोः ॥ ८१ ॥
विस्तृतं सार्धभागेन प्रविष्टमपि भागतः ।
(कोणे मध्यं ? ) विधातव्यं भागेनैवोदकान्तरम् ॥ ८२ ॥
नवांशकृ(क्लृ)प्तशालायाः प्रत्यङ्गौ द्वावुदाहृतौ ।
भागं ३ द्वितयविस्तारौ भागेनैकेन निर्गतौ ॥ ८३ ॥
चतुर्दशपदो गर्भो ४ भित्तिः पञ्चपदा स्मृता ।
ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमस्तदस्य द्विगुणं भवेत् ॥ ८४ ॥
वेदिका षट्पदोत्सेधा जङ्घैकादशभिः पदैः ।
प्रथमा भूमिका चास्य कार्या सप्तांशकोच्छ्रिता ॥ ८५ ॥
पादोनैः सप्तभिर्भागैर्द्वितीया भूमिकेष्यते ।
तृतीया भूमिका षड्भिः सपादैर्जायते पदैः ॥ ८६ ॥
(पादेन षट्कौ ? ) भागेन चतुर्थी भूमिका स्मृता ।
भागं भागं विधातव्यः प्रवेशः प्रतिभूमिकम् ॥ ८७ ॥
सपादैः पञ्चभिर्भागैः कार्यों घण्टासमुच्छ्रयः ।
भागत्रयसमुत्सेधस्तदूर्ध्वं कलशो भवेत् ७ ॥ ८८ ॥
सुकाघ्रासूरसेनश्च स्तम्भिकाकूटभक्तयः ।
कार्या पूर्वोक्तमार्गेण विचित्रकर्मोपशोभिताः ॥ ८९ ॥
१ द. र्य । २ मु. पु. 'कोणमध्ये' इति स्यात् । ३ द. भागं द्वि° । ४ द. र्भो । ५ द. पा ।
६ मु. प्रतौ 'पादेन षट्क' इति स्यात् । ७ द. दूर्ध्व । ८ मुद्रित पुस्तकानुसारेण इत ऊर्ध्वं मातृकायां
पत्रमेकं (२३३ तमं) लुप्तम् परन्तु 'द.' पुस्तकानुसारतः 'सुकाघ्रा......अष्टाविंशति पदाङ्किते' इत्यन्तं
अधिकः श्लोकपाठ उपलभ्यते ।

५०८ समराङ्गणसूत्रधारे
श्रीवर्द्धमानं य इमं प्रासादं कारयेन्नृपः ।
यशः श्रीश्रेयसांगस्य वृद्धि स्यादुत्तरोत्तरा ॥ ९० ॥
पद्मयोनिपृथः सद्मश्चथ कीर्त्यते ।
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे विंशत्येकोनयान्तिके ॥ ९१ ॥
कोणाश्चतुष्पदाः कार्या प्रत्यङ्गा अपि तत्समाः ।
परिवर्तनकर्त्तव्या परस्परममी शुभाः ॥ ९२ ॥
शाला नवांशविस्तीर्णा स्यात् पदत्रयनिर्गमा ।
शालालस्ताश्च कर्त्तव्या द्विभागा बालमञ्जरी ॥ ९३ ॥
कर्णप्रत्यङ्गयोर्मध्ये बालप्रत्यङ्गयोस्तथा ।
जलन्तराणि कार्याणि तत्प्रमाणस्य मध्यतः ॥ ९४ ॥
गर्भः सप्तदशांसः (शः) स्याद्भित्तयः षड्भिरंशकैः ।
ऊर्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद्द्विगुणं भवेत् ॥ ९५ ॥
वेदी षड्भागिकोत्सेधा जङ्घाभागास्त्रयोदश ।
सप्तभागसमुत्सेधा कर्त्तव्या चादिभूमिका ॥ ९६ ॥
षड्भिः सार्धैः द्वितीया स्याद्भागभागोज्झिते परे ।
पञ्चमी स्याच्चतुर्भागा भागार्द्धेन परेत्पृथक् ॥ ९७ ॥
प्रवेशः कूटदम्भैण भूमीनां स्यात् परस्परम् ।
भूमिकार्द्धं विधातव्यं स्तम्भिकाभरणान्वितम् ॥ ९८ ॥
अपरं कूटशोभातिरर्द्धमस्याविभूषयेत् ।
घण्टापञ्चपदोत्सेधा विस्तृता गर्भमानतः ॥ ९९ ॥
सुकाद्याद्य परं यत्तु पूर्ववत्तत् प्रकल्पयेत् ।
महापद्माभिधयोत्र प्रासादं कारयेत् सुधीः ॥ १०० ॥
इहामुत्र च निर्द्वन्द्वः स परं सुखमश्नुते ।
लक्ष्याथ पञ्चशाला प्रासादस्याभिधीयते ॥ १०१ ॥
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे अष्टाविंशतिपदान्तिके ।
तस्यार्जनफलाः काराः कोणा पञ्चपदाः स्मृताः ॥ १०२ ॥
प्रत्यङ्गास्त्रिपदाः कार्या भागद्वितयनिर्गता ।
शाशा (ला) ष्टपदविस्तारा पदत्रितयनिर्गमा ॥ १०३ ॥

दिम्भद्रादिप्रासादलक्षणं नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः । ५०९
कोणप्रत्यङ्गयोर्मध्ये शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा ।
भागेन विस्तृतं कार्यं प्रविष्टं च जलान्तरम् ॥ १०४ ॥
गर्भः षोडशभिर्भागैः भित्तयोऽपि च षट्पदाः ।
ऊर्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद्द्विगुणं भवेत् ॥ १०५ ॥
विधेयो वेदिकाबन्धः सार्धपञ्चपदोच्छ्रयम् ।
जङ्घा चास्य भवेत् कार्या तत्रैकादशभागिका ॥ १०६ ॥
सार्द्धसप्तपदोत्सेधा विधातव्या च भूमिका ।
कपोतपाली कार्यास्य मध्ये भागत्रयोच्छ्रिता ॥ १०७॥
अयं भूमिप्रमाणेण स्याद्वितीयाऽपि भूमिका ।
तृतीया सप्तभिर्भागैश्चतुर्थी सार्धषट्पदा ॥ १०८ ॥
पञ्चमी षट्पदा कार्या घण्टा पञ्चपदोच्छ्रिता ।
शालास्थानेषु सर्वेषु कर्त्तव्यं पञ्चघण्टकम् ॥ १०९ ॥
कुमारैः पञ्चभिर्युक्तं पञ्चशालयमुच्यते ।
शुकाघ्रासूरसेनादि यच्चान्यत् कलशादिकम् ॥ ११० ॥
तदस्य पूर्ववत् कार्यं पञ्चशालस्य धीमता ।
पञ्चशालमिमं यस्तु प्रासाद(दं)का(र)येद्भुवि ॥ १११ ॥
तस्य धन(न्य)स्य सन्तानेऽप्यतुला(लं) जायते सुखं ।
अथातः संप्रवक्ष्यामः प्रासादं पृथिवीजयम् ॥ ११२ ॥
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रेऽष्टाविंशतिपदाङ्किते ।
¹+++++++++++ पदाः स्मृताः ।
भागद्वितयविस्ताराः कर्तव्या बालपञ्जराः ॥ ११३ ॥
शाला² षड्भागविस्तीर्णा भागत्रि³(तयमुच्छ्रिता) ।
(को)णप्रत्यङ्गयोर्मध्ये शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा ॥ ११४ ॥
कक्षान्तरे विधातव्यं भागिकं सलिलान्तरम् ।
गर्भः ⁴स्याद् ५दशभिर्भागैर्भित्तिः कार्यास्य षट्पदा⁶ ॥ ११५ ॥
१ द. कोणाः कार्यश्चतुर्भागा प्रत्यङ्गास्त्रिपदाः स्मृताः । २ द. लाः । ३ द. त्रितयनिर्गताः ।
४ द. बा । ५ द. षोड । ६ द. दाः ।

५१० समराङ्गणसूत्रधारे
षट्पदा स्यात् तृतीयात्रे¹ ++ भागोच्छ्रिताः पराः ।
कैर्ण² ++++ स्तिस्रो घण्टा चाष्टपदोच्छ्रिता ॥ ११६ ॥
कूटैरलङ्कृता कार्या शुकाद्यादि च पूर्ववत् ।
सै⁴ +++ पि चैतेषां प्रासादार्धेन कारयेत् ॥ ११७ ॥
घण्टां तु संहतां श्लक्ष्णां बन्धनैरुपशोभिताम् ।
यादृशी कर्म⁵ ++ ने कूटेष््वेषां विधीयते ॥ ११८ ॥
भद्रेषु तादृशी कार्या कृत्स्नप्रासादसिद्धये ।
य इमं कारयेद् राजा प्रासादं पृथिवीजयम् ॥
भुनक्ति निखिलां पृथ्वीं स सप्ताम्भोधिमालिनीम् ॥ ११९ ॥
इतीरिता द्वादश( स्यगर्तै ? )
प्रासादमुख्याः शुभलक्ष्मयुक्ताः ।
वावाटसंज्ञांस्तदमून् विदित्वा
( लभेत् पूज्यस्यैर्यंते नृ ? )पेभ्यः ॥ १२० ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीमद्भोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
¹¹( वटोक ?)प्रासादो नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥

अथ भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ।
भूमिजानां विमानानां ब्रूमो लक्ष्म क्रमागतम् ।
चतुरश्रीकृतानां च वृत्तानां (¹²वृंत पूर्वशः ?) ॥ १ ॥
केषाञ्चिन्निर्गमस्तत्र जायते भागसंश्रया ।
केषाञ्चित् पुनरेष स्याद् वृत्तमध्यमधिष्ठितः ॥ २ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागवि¹³भाजिते ।
चतुर्भूमियुतस्याथ लक्ष्म ¹⁴त्संशस्य ( च्छन्दस्य ) कथ्यते ॥ ३ ॥
१ द. भागं । २ द. ष्टि । ३ द. कर्तव्या भूमिका । ४ द. सर्वेषामपि । ५ द. कर्मरचना ।
६ द. ज । ७ द. नां । ८ द. ज्ञा । ९ मु. 'लभेत् पूजां स्थपतिर्नृ' इति स्यात् । १० द. प ।
११ द. वटोकप्रासादोऽध्यायो नाम चतुःषष्टितमः ॥ छ ॥ १२ द. च वृत्तपूर्वशः । मु. पाठस्तु 'अनुपूर्वशः'
इति स्यात् । १३ द. रा । १४ द. त्र्यंशस्य ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५११
चत्वारश्चतुरश्राः स्युर्निषधो मलयाचलः ।
माल्यवान् नवमाली च निषधस्तेषु कथ्यते ॥ ४ ॥
(कोणां शंभोतरो द्व्यंशं १भार्दशंभोर्धभागिकः ?) ।
विस्तारायामतः प्रोक्तो भद्रं पञ्चांशविस्तृतम् ॥ ५ ॥
कार्या(ः) पादोनभागेन भद्रस्यैतस्य निर्गमौ३ः ।
कार्या पल्लम्बि(वि)का तस्य पादभागेन विस्तृता ॥ ६ ॥
भागेन कर्णिका कार्या विस्तृत्या निर्गमेण च ।
प्रतिभद्रं च ४भागार्धनिर्गतं तत्र कल्पयेत् ॥ ७ ॥
पादोनभागद्वितयं प्रतिभद्रस्य विस्तृतिः ।
षड्भिर्भागैर्भवेद् गर्भो भित्तिरस्य द्विभागिका ॥ ८ ॥
तलच्छन्दस्य लक्ष्मोक्तमूर्ध्वमानमथोच्यते ।
विस्तृतेर्द्विगुणं तच्च चतुर्भा६गौधिकं भवेत् ॥ ५९ ॥
वेदीबन्धो भवेदस्य सार्धभागद्वयोच्छ्रितः ।
त्तत्तु भागद्वयं सार्धं विभजेदर्धपञ्चमैः ॥ १० ॥
भागद्वयेन कुम्भः स्यात् कलशो भागिकः स्मृतः ।
भागार्धेनान्तरं पत्रं कपोतली तु ७भागिकी ॥ ११ ॥
(८उ)क्तोऽयं वेदिकाबन्धो भागैरित्यर्धपञ्चमैः ।
अर्धपञ्चमभागैः९ स्याज्जङ्घोच्छालकसंयुता ॥ १२ ॥
त्रिभिं ++++++ भूत्सेधः सवरण्डिकः ।
द्वितीयास्य भवेद् भूमिरर्धपञ्चमभागिका ॥ १३ ॥
कुम्भः सोच्छालकां१० +++++ यापि तावता ।
तृतीया स्या(द्) भूर्विधेया(११स्यासादा ?) चतुरङ्गिका ॥ १४ ॥
चतुर्थी चतुरो (भागाश्चः समु१२ +++++) ।
(१३कु)म्भः सोच्छालकः कूटस्योच्छ्रायोऽपि च पूर्ववत् ॥ १५ ॥
१ द. णः । २ द. शार्थं । ३ द. मः । ४ द. त्रि । ५ द. गो । ६ द. प्रो । ७ द. गः ।
८ द. तां । ९ द. रसैर्भवेद्यद्य । १० द. ऽकोर्द्धेन कूटोच्छ्रायोऽपि तावता । ११ द. स्य सा पादा ।
१२ द. च्छ्रायतो भवेत् । १३ द. स्तं ।

५१२ समराङ्गणसूत्रधारे
वेदी स्यात् सांशका सार्धपञ्चांशा स्कन्धविस्तृतिः ।
(१+++++खेत्सार्धं ?) चतुर्गुणितविस्तरात् ॥ १६ ॥
तले या कथिता शाला भागपञ्चकविस्तृता ।
स्कन्धस्थानं ++++ भागद्वितयविस्तृता(:) ॥ १७॥
रेखावशेन कर्तव्याः ३ प्रवेशाँश्च क्रमात्तु(माद् भु)वाम् ।
मूलतः स्कन्धपर्यन्तं घण्टायाः पु+++ ५ याः ॥ १८ ॥
भवेत् प्रासादविस्तारः (६पञ्चमणेव ?) सुन्दरः ।
(वैदंकोऽर्धेतरं ?) यत् स्याच्छालायास्तत्प्रमाणतः ॥ १९ ॥
८++ ये विस्तरः प्रोक्तस्तं + षड्भिर्विभाजयेत् ।
भागेनैकेन कण्ठस्य प्रवेशः परितो भवेत् ॥ २० ॥
कण्ठवृत्तं चतुर्भागविस्तृतं परिकल्पयेत् ।
घण्टोत्सेधं त्रिभिर्भागैर्विभजेत् तत्र भागिकां(त्) ॥ २१ ॥
घण्टोत्सेधार्द्धतः कार्यं पद्मं(द्म)शीर्षं विपश्चिता ।
उत्सेधात् कलशो द्व्यंशः सार्धभागेन विस्तृतः ॥ २२ ॥
शिखरात् त्र्यंशहीना स्यात् सर्वत्र (११द्युताशिका ?) ।
इति त्र्यंशश्चतुर्भूमिः प्रासादो निषैधो मतः ॥ २३ ॥
सर्वासामेव कर्तव्यो देवतानां विभूषयेत्(तये) ।
निषधप्रासादः ॥
मलयाद्रेरिदानीं तु लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे ॥ २४ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वादशांशविभाजिते ।
कर्णा द्विभागिकाः कार्याः समं सलिलवर्त्मभिः ॥ २५ ॥
शाला स्यात् पञ्चभिर्भागैः सार्धांशस्तु प्रतीरथः ।
स शालाकर्णयोर्मध्ये कर्तव्यः सोदकान्तरः ॥ २६ ॥
प्रतीरैथस्य +++ श्चौर्घभागं विनिर्गमः ।
भवेत् (पथविकान्यः स विभागोऽन्य + ?) पूर्ववत् ॥ २७॥
१ द. वेणुका संलि० । २ द. स्थानेषु सा कार्या । ३ द. व्यः । ४ द. श । ५ द. ०नरुच्छ्रयः ।
६ द. पंचमं णेव सुन्दरः । ७ द. दि । ८ द. घण्टयोर्विस्तरः प्रोक्तस्तं ष । ९ द. कं । १० द. ०र्ध ।
११ द. शुनाशिका । मुद्रित पुस्तके 'शुकनासिका' इति स्यात् । १२ द. षे । १३ द. ति । १४ द. पश्चा० ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१३
ते च(?) द्वादशभागा ये दशभिस्तान् विभाजयेत् ।
गर्भभित्तिं तथोत्सेधं जङ्घायाः प्रथमक्षितेः १॥ २८ ॥
वेदीबन्धस्य चोत्सेधं पूर्वमानेन कारयेत् ।
मध्यं पल्लविकान्तं तु शालयोर्दशभिर्भजेत् ॥ २९ ॥
क्षितेरारभ्य पूर्वस्याः स्कन्धं यावत् समुच्छ्रिता(तिः) ।
कार्या द्वादशभिर्भागैरनन्तरनिरूपितैः ॥ ३० ॥
सार्धैकोनविंशत्या भाजयेद् भूय एव ताम् ।
द्वितीयभूमिकोत्सेधस्तैर्भवत्यथ भागिकौ३(?) ॥ ३१ ॥
त्रिस्रोऽन्याः पदपादेन हीनाः कार्या यथाक्रमम् ।
भागेन वेदिकोत्सेधः शाला कार्या च नागरः (?) ॥ ३२ ॥
ऊर्ध्वमाद्यं(च)क्षितेः कार्या मालायाः४ शूरसेनकाः ।
कोणप्रतिरथा ये तु पञ्चभागसमुच्छ्रिताः ॥ ३३ ॥
स्तम्भोच्छालकमध्येन तेषु कूटोच्छ्रिता(ति)स्तथा ।
अर्धेन प्रविधातव्या भूष्वन्यास्वप्ययं विधिः ॥ ३४ ॥
स्कन्धविस्ताररेखा भूप्रवेश(शो) घण्टया सह ।
कलशः शुकनासस्य चोच्छ्रितिः पूर्ववद् भवेत् ॥ ३५ ॥
मलयाद्रिरयं प्रोक्तः प्रासादः शुभलक्षणः ।
य एनं कारयेत् तस्य तुष्यन्ति सकलाः सुराः ॥ ३६ ॥
वर्षकोटिसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।
मलयाद्रिप्रासादः ॥
अथ माल्यवतो लक्ष्म यथावदभिधीयते ॥ ३७ ॥
भजेदर्धयुतैः पञ्चदशभिश्चतुर६++।
कर्णौ द्विभागिकाः कार्याः शाला पञ्चांशविस्तृता ॥ ३८ ॥
कर्णाभ्यर्णैऽशयुगलं पादोनाः(नं) स्युः प्रतीरथाः ।
शालायाः पार्श्वयोः कार्यों पण्डा(ञ्ज)रौ सार्धभागिकौ ॥ ३९ ॥
१ द. ते । २ द. पूर्वस्यात्स्कंधया च । ३ द. कः । ४ द. यां । ५ द. ति । ६ द. स्रकं ।
वा. ६५

५१४ समराङ्गणसूत्रधारे
पृथक्पञ्जरशालाया¹ ++++ र्धभागिका ।
शालायाः पल्लवी या च (स्या) निर्गमश्चार्धभागिका(कः) ॥ ४० ॥
सार्धपञ्चदशोक्ता ये भागास्ता² +++++ ।
गर्भोऽथ भित्तिविस्तारस्तथा खुरवरण्डिका ॥ ४१ ॥
³जङ्घाधः क्षितिराचा च रेखोच्छ्रायश्च पूर्ववत् ।
⁴++++++ भाव्यं पादहीनाष्टयुक्तया ॥ ४२ ॥
पञ्चभागसमुत्सेधा द्वितीया भूमिका भवेत् ।
⁵पादपादविही(नाःस्युस्तिस्रोऽन्याभू)मयः (क्रमात्) ॥ ४३ ॥
सार्धांशो वेदिकोच्छ्रायः कर्तव्यो वास्तुवेदिभिः ।
स्कन्धस्य विस्तुती⁶ रेखा घण्टा च कलश(स्तथा) ॥ ४४ ॥
(⁷++ यांस्तरासमाश्च ?) स्तम्भकूटादिकल्पना ।
शुकनासोच्छ्रति(श्चेति इति एतानि ?) पूर्ववत् ॥ ४५ ॥
⁸इत्येवं माल्य(वान् नाम) प्रासादः परिकीर्तितः ।
य एनं कारयेत् तस्य जा⁹यन्ते सर्वसिद्धयः ॥ ४६ ॥
शिवलोके निवासोऽस्य भवेत् कं¹⁰ल्पायुरप्ययम् ।
माल्यवान्¹¹ ॥
नवमालिकसंज्ञै¹²स्य लक्षणं कथ्यतेऽधुना ॥ ४७ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः ।
कर्णा द्विभागिकाः कार्याः समं सलिलवर्त्मभिः ॥ ४८ ॥
शाला स्यात् पञ्चभिर्भागैः पार्श्वयोर्बालपञ्जरौ ।
सपादभागिकौ तौ च कार्यौ (स)सलिलान्तरौ ॥ ४९ ॥
कर्णाभ्यर्णे प्रतिरथौ (पौ¹³दौ नालद्वयोन्मिनौ ?) ।
तौ सोदकान्तरौ कार्यौ पै¹⁴ञ्जरौ सार्धभागि¹⁵कौ । ५० ॥

१ द. ˚नां निर्गमाश्चार्धभागिकाः । २ द. ˚स्तां दशभिर्भजेत् । ३ द. जंघोन्सेधः क्षित्तिश्चाया रे° ।
४ द. विंशत्या शिखरं । ५ द. पदपादविहीनं स्युरपराः पंचभूमयः । ६ द. ता । ७ द. शालायां सूरसेनस्थ स्त° । मुद्रित पुस्तके तु ‘शालायां शूरसेनाश्च’ इति स्यात् । ८ द. इत्येष माल्यवन्नाम ।
९ द. ज । १० द. ल्पाश्रुतत्रयं । ११ द. माल्यवंतः । १२ द. ख्य । १३ मु. पु. ‘पादोनांशद्वयो-न्मितौ’ इति स्यात् । १४ द. पि । १५ द. गौ द्वौ ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१३
(द्वौ ?) बालपंजरकस्यैतौ मध्ये प्रतिरथस्य च ।
प्रतीरथः पञ्जरो वा (बा)लपञ्जरकस्तथा ॥ ५१ ॥
शालापल्लविकां यावदेतानि तु पृथक् पृथक् ।
भागार्धनिर्गमानि स्युर्भागा येऽष्टादशोदिताः ॥ ५२ ॥
विभजयेत् तान् दशभिर्विभागैर्वास्तुतत्त्ववित् ।
गर्भो भित्तिः समुच्छ्रायो वेदिकाजङ्घयोरपि ॥ ५३ ॥
आद्यभूम्युच्छ्रितिस्तद्वदुच्छ्रायः शिखरस्य च ।
प्रासादेऽस्मिन्निदं सर्वं पूर्व(वत्) कथितं बुधैः ॥ ५४ ॥
तत् पञ्चत्रिंशता भागैः पादोनैः शिखरं भवेत् ।
द्वितीया भूमिका कार्या ततः पञ्चपदोच्छ्रिता ॥ ५५ ॥
पदपादविहीनास्तु शेषाः स्युः (सप्त ?) भूमयः ।
पादोनभागद्वितयं वेदिकायाः समुच्छ्रितिः ॥ ५६ ॥
स्कन्धस्य विस्तृती रेखा घण्टाथ कलशस्तथा ।
शालायां शूरसेनाश्च स्तम्भकूटादिकल्पना ॥ ५७ ॥
शुकनासोच्छ्रितिर्भूमिप्रवेशश्चेह पूर्ववत् ।
य इमं कारयेद् भक्त्या प्रासादं नवमालिकम् ॥ ५८ ॥
तुष्यन्ति देवतास्तस्य भवन्ति च समृद्धयः ।
नवमालिकः ॥
इदानीमभिधीयन्ते प्रासादा वृक्षजातयः ॥ ५९ ॥
वल्लभाः सर्वदेवानां भूमिजाः पुरभूषणम् ।
आश्रयः श्रेयसामेको यशसामपि राशयः ॥ ६० ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदातारः (समागते कृता ?) नृणाम् ।
तत्राद्यः कुमुदो नाम कमलः कमलोद्भवः ॥ ६१ ॥
(कि)रणः शतशृङ्गश्च निरवद्यस्तथापरः ।
सर्वाङ्गसुन्दरश्चेति प्रासादा वृत्त(क्ष)जातयः ॥ ६२ ॥
न विस्तरान् संक्षेपालक्ष्मैषामथ कीर्त्यते ।
तत्राद्यः कुमुदो नाम सर्वानन्दकृदुच्यते ॥ ६३ ॥
१ द. पि । २ द. ॰पल्लिकां । ३ द. य । ४ द. र्वा । ५ द. ती । ६ द. त्त ।

५१६ समराङ्गणसूत्रधारे
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः समे ।
विभक्ते दशभिर्भागैर्भवेद् गर्भस्त्रिषट्पदः ॥ ६४ ॥
तत्र॑ शेषेण कुर्वीतं ++++ चतुष्टयम् ।

• ततः कर्णसूत्रेण तत्र वृत्तं समालिखेत् ॥ ६५ ॥
  दिग्विद्दिक्ष्वष्ट कर्णाः स्युः सलिलान्त(रभूषिताः) ।
  समन्त(२?)भूमिपर्यन्तं दशभिः स्यादयं पदैः ॥ ६६ ॥
  वेदीबन्धो विधातव्यः सार्धों³शस्य पदद्वयम् ।
  ⁴++++++ सार्धचतुर्भिर्विभजेत् पदैः ॥ ६७ ॥
  कुम्भकं द्वि ⁵+++++++++++।
  (भागा)र्धेनान्तरं पत्रं कपोताली च भागिका ॥ ६८ ॥
  वेदीबन्धोऽयमित्युक्तो जङ्घोत्सेध ++++।
  (⁷स्यादर्ध) पञ्चमैर्भागैः सोच्छालै⁸स्तलकुम्भकः ॥ ६९ ॥
  आद्यभूमौ भवेत् कूटं भागत्रितयलक्षितम् ९।
  प्रासां¹⁰दे पञ्चदशभिर्विभजेत समुच्छ्रयम् ॥ ७० ॥
  द्वितीया भूमिका तत्र कार्या पञ्चांशकोच्छ्रितां¹¹ः ।
  अर्धेनोच्छालकस्तम्भैः कूटोच्छायास्तै¹²थोर्ध्वतः ॥ ७१ ॥
  पादोनैः पञ्चभिर्भूमिं तृतीयां परिकल्पयेत् ।
  चतुर्थी रचयेद् भागैर्भूमिकामर्धपञ्चमैः ॥ ७२ ॥
  द्वितीय॑¹³भूमिकावत् स्यात् कूटस्तम्भादिकल्पना ।
  वेदिका(दी)भागोच्छ्रिता कार्या षट्पदां स्कन्धविस्तृतिः ॥ ७३ ॥
  षड्गुणेन च सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् ।
  प्रासादपञ्चमांशेन कार्या घण्टासमुच्छ्रितिः ॥ ७४ ॥
  घण्टोत्सेधं ततस्तस्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत् ।
  कण्ठग्रीवाण्डकान्यस्य भागे¹⁴न न(नैकेन) कारयेत् ॥ ७५ ॥
  १ द. तः । २ द. तस्य भित्ति । ३ द. र्ध । ४ द. वेदीबंधमिमं सार्ध । ५ द. पदं कुर्या-
  द्भागेन च मसूरक । ६ द. तस्वस्तु कथ्यते । ७ द. स्यात्सार्ध । ८ द. 'स्त' स्थाने त । ९ द. इतः परं
  प्रासादवृत्त मध्यं यत्तद्ब्रूद्देशभिः पदैः । अंशांसमीन भूम्यर्थे स्कंधा तद्वयथदोच्छ्रयः । इत्यधिकं पाठः ।
  १० द. सप्रादाः । ११ द. ताः । १२ द. स्तथार्थतः । १३ द. या । १४ द. भाग भागेन ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१७
षड्भागभक्तघण्टायाः समन्ताद् भागविच्युतेः ।
भागैश्चतुर्भिः कर्तव्ये घण्टे¹ कण्ठस्य विस्तरम्² ॥ ७६ ॥
घण्टोत्सेधार्धतः कुर्याद् घण्टार्धे पद्मशीर्षकम् ।
घण्टोत्सेधसमा कुम्भे बीजपूरैर्वितो(समु)च्छ्रितिः³ ॥ ७७ ॥
( चतुरश्रांजितोच्छ्रायो विस्तारः ⁴कलशः स्मृताः ?) ।
य इमं कारयेत् प्रीत्या ⁵प्रासादं कुमुदाभिधम् ॥ ७८ ॥
स मोदते जगद्भर्तुः शिवस्य भवने शुभे ।
कुमुदप्रासादः ॥
अथातः सम्प्रवक्ष्यामः प्रासादं कमलाभिधम् ॥ ७९ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ।
ततः कर्णार्धसूत्रेण वृत्तं ⁶तत्र समालिखेत् ॥ ८० ॥
विस्तीर्णं पञ्चभिर्भागैः कुर्याद् (भद्र) चतुष्टयम् ।
( ⁷सुरेन्द्रसमर्त्तायस ? )कुवेराशाखनुक्रमात् ॥ ८१ ॥
भवेत् पल्लविका(या)स्तु विस्तारो भागपादिकः ।
भागेन (कां⁹?) कार्या (भद्रा)णां निर्गमा वृत्तबाह्यतः¹⁰ ॥ ८२ ॥
शालायाः प्रतिभद्रं स्यात् कर्णिकार्धेन निर्गता(तम्) ।
पादोनभागत्रितयात् कार्या वि(वृ¹¹)त्तस्य विस्तृतिः ॥ ८३ ॥
द्विभागविस्तरायामौ¹² ( ¹³रंशुकं द्वयमतोध्यगौ ? ) ।
परिवर्त नया कार्यों द्वौ कोणौ सोदकान्तरौ ॥ ८४ ॥
पूर्वप्रासादवद् गर्भो विधेयो भित्तयोऽपि च ।
वेदीबन्धादिकुम्भान्तं सर्वमेतस्य पूर्ववत् ॥ ८५ ॥
द्वितीयभूमिपर्यन्तमूर्ध्वं प्रथमभूमितः ।
शूरसेनं विधातव्यं शालासु वि(श्लि)ष्टमुत्तमम् ॥ ८६ ॥
कूटस्तम्भादिकन्यासाः¹⁴ कोणप्रतिरथादिषु ।
( शाला स्याग्नोंगरास्तले¹⁵ ? ) पञ्चांशा द्वयंशकोपरि ॥ ८७ ॥
१ द. ण्टो । २ द. रः । ३ द. पूजविनो । ४ द. कलशो स्मृतः । ५ द. कीर्त्या । ६ द. च ।
७ मुद्रित पुस्तके 'सुरेन्द्रयमतोषेश' इति स्यात् । ८ द. तोयेश । ९ द. सु । १० द. कर्णिका ।
११ द. द्वृ । १२ द. मो । १३ मु. पु. रथकद्वयमध्यगौ इति स्यात् । १४ द. सः । १५ द. न्ना ।

५१८ समराङ्गणसूत्रधारे
शिखरस्य त्रिभागोना शुकाग्रायाः समुच्छ्रितिः ।
यं¹ एनं कमलं नाम प्रासादं कारयेन्नृपः ॥ ८८ ॥
त्रैलोक्ये² कमलाधीशविजये( यी ) स भवेन्नृपः ।
कमलप्रासादः ॥
अथातः कथ्यते सम्यक् प्रासादः कमलोद्भवः ॥ ८९ ॥
सदा लक्ष्मीपतिर्यत्र देवो विश्राम्यति स्वयम् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशभि( रंशितै³ ) ॥ ९० ॥
⁴++++++स्तारो भद्रं पञ्चपदं भवेत् ।
वि( द्वि )भागायामविस्तारौ( राः ) कार्याः प्रतिरथास्तथा ॥ ९१ ॥
कोण⁵ ++++++++++++++।
कार्या( र्यः ) पल्लविकायाश्च नि( र्गमो ) वृत्तमध्यतः ॥ ९२ ॥
शालाविभक्तिश्चैतस्य कर्त ६++++++।
⁷++++++++ न्तरेषु स्याज्जलान्तरम् ॥ ९३ ॥
द्व्यङ्गुलं ( त्र्यङ्गुलं ) वापि तद् विधेयं विपश्चिता ।
भागा ⁸+++++++++++ ल्पयेत् ॥ ९४ ॥
प्रासादस्यास्य⁹ +++ भाजयेद् दशभिः पदैः ।
गर्भश्च पूर्ववत् कार्यः¹⁰ पूर्ववद् भित्तयोऽपि च ॥ ९५ ॥
प्राग्वत् खुरवरण्डी स्याज्जङ्घाकूटाद्यभूमिका( ः ) ।
शिखरस्योच्छ्रितिः प्राग्वत् तां सार्धैकानु( न्न )विंशतिम् ॥ ९६ ॥
भागान् कुर्यात् ततः कार्या भूर्द्वितीयांशपञ्चकर्मै¹¹ ।
कार्यास्तिस्रो भुवः शेषाः पादपादपरिच्युताः¹² ॥ ९७ ॥
भागं वेदी भूप्रवेशः कार्यों रेखावशादितैः¹³।
पूर्ववच्चार्थ( र्थ ) विस्तारः स्याद् घण्टाकलशादि वा ॥ ९८ ॥
१ द. य एवं तं क ं । २ द. क्य । ३ द. क । ४ द. द्विपदः कर्ण त्रि ं । ५ द. कोणसून्ना-
परानृत्तेरष्टौ वृत्तस्य मध्यतः । ६ द. व्या पूर्ववच्छुभाः । ७ द. कोणशाला प्रतिरथा ं । मु. पु. ‘शालाकोण-
प्रतिरथा ’ इति पूरणीयं भाति । ८ द. श्रतुर्दशैते ये पूर्वं क्षेत्रं प्रक ं । ९ द. ˚स्यास्य व्यर्थं ता भजेद् ं ।
१० द. र्या । ११ द. कात् । १२ द. ते । १३ द. ह ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१९
कूटस्तम्भादिकं प्राग्वच्छुक्कनासोच्छ्रयोऽपि च ।
य इमं कारयेत्¹ कान्तं प्रासादं कमलोद्भवम् ॥ ९९ ॥
स समस्तं²जगन्नाथः प्रतिजन्म प्रजायते ।
कमलोद्भवप्रासादः ॥
लक्षणं किरणस्याथ ब्रूमः सम्यक् क्रमागतम् ॥ १०० ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते ++++++ ।
++ पञ्चदशांशा ये तान् भजेद् दशभिः पुनः ॥ १०१ ॥
गर्भोऽत्र पूर्ववत् कार्यः पूर्ववद् भित्तयोऽपि च ।
प्राग्वत् खुरवरण्डी स्याज्जङ्घाकूटोच्छ्रितिस्तथा ॥ १०२ ॥
पूर्ववच्छिखरोत्सेधस्तं भजेत् पादहीनया ।
चतुरुत्तरविंशत्या भागानां तत्र भूमिका ॥ १०३ ॥
द्वितीया पञ्चभिर्भागैश्चतस्रस्त्वपराः पुनः ।
पादोनपद³हीनाः स्युः क्रमशश्चास्य भूमिकाः ॥ १०४ ॥
वेदिका चास्य कर्तव्या सपादांशसमुच्छ्रिता ।
शुकनासोच्छ्रितिः शालास्तम्भकूटविभक्तयः ॥ १०५ ॥
रेखा⁴ स्तम्भस्य विस्तारो घण्टाकुम्भादि पूर्ववत् ।
कूटा द्राविड(काः) कार्याः प्रतिभूम्यथ (भौमज?) ॥ १०६ ॥
हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरस्तथा ।
एषामेव विधेयोऽसौ नान्येषां तु कदाचन ॥ १०७ ॥
अमुं यः कारयेद् राजा प्रासादं किरणा⁶भिधम् ।
स दुःसहप्रतापः स्यात् सहस्रकरवद् भुवि ॥ १०८ ॥
किरणप्रासादः ॥
कथ्यते⁷ शतशृङ्गोऽथ प्रासादः (शुभलक्षणः) ।
वल्लभः सर्वदेवानां (शिं)वस्य (तु) विशेषनः ॥ १०९ ॥
१ द. क्षात्रं । २ द. स्तं । ३ द. पा । ४ द. स्कंधस्य । ५ द. श्च द्राविडा । ६ द. ॰णादिवं ।
७ द. प्रतौ कथ्यते......(शुभलक्षणः) । इत्ययं पाठः नास्ति । ८ द. धा ।