साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

५८ साहित्यदर्पणे
मिश्रस्य अलंकारशेखरः । (५) जैनस्य आचार्यहेमचन्द्रस्य स्वोपज्ञालंकार-
चूडामणिवृत्तिसहितं काव्यानुशासनम् । (६) जैनस्य वाग्भटस्य काव्यानु-
शासनम् । (७) जैनस्य वाग्भटस्य वाग्भटालंकारः । (८) दाक्षिणात्यस्य
अच्युतरायस्य स्वोपज्ञसरसामोदसहितः साहित्यसारः । (९) दाक्षिणात्यस्य
कृष्णकवेर्मन्दारमरन्दः ।
रूपकप्रकरणानि ।
धनंजयस्य दशरूपकं धनिककृतालोकसञ्चलितम् । भारतीयस्य नाट्यशास्त्रस्य
अष्टादश एकोनविंशो विंशश्चतुस्त्रिंशश्चाध्यायाः । अनेके रूपकग्रन्थाः सर्वतन्त्र-
स्वतन्त्रस्य राघवभट्टपादस्य अभिज्ञानशाकुन्तलार्थद्योतनिकातोऽवधेया इति ।
अथ प्रसङ्गात्साहित्यस्य लक्ष्यभूताः प्राच्योदीच्यप्रतीच्यदाक्षिणात्याः कतिपये
कविकर्मणः श्रव्यदृश्यग्रन्था निरूप्यन्ते—
तत्र काव्यग्रन्थाः ।
(१-३) कालिदासस्य रघुवंश-कुमारसंभव-मेघदूतानि । (४) छत्र-भारवेः
किरातार्जुनीयम् । (५) घण्टा-माघस्य शिशुपालवधम् । (६) श्रीहर्षस्य
नैषधीयचरितम् । (काव्यशास्त्रम्) (७) काश्मीरिकस्य तालरत्नाकरस्य हरवि-
जयम् । (८) काश्मीरिकस्य विह्लणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितम् । (९) काश्मीरिकस्य
जगद्धरस्य स्तुतिकुसुमाञ्जलिः । (१०) शालिवाहनस्य गाथासप्तशती (गाहा-
सत्तसई) । (११) प्रवरसेनस्य सेतुबन्धम् (दसमुहवहो) । (१२) वाक्पति-
१. काव्यानुशासनं काव्यप्रकाशानुसारि । वाग्भटीयं काव्यानुशासनं तु प्राचीन-
शैलिकम्. २. एते हालसाहिबै. समुद्विते दशरूपकपुस्तके संक्षेपिताः. ३. दक्षिणा-
पथे गोदावरीतीरे कुन्तलेषु प्रतिष्ठानं नाम नगरमासीत् । यत्स्वामी हालसात-
वाहनादिनामा शकप्रवर्तकः शालिवाहनः । येन च गाथासप्तशती सङ्कलिता ।
इयं बाणस्य हर्षचरिते कोषतया नुता । गोवर्धनाचार्यस्य आर्यासप्तशत्या-'वाणी
प्राकृतसमुचितरसा बलेनैव सङ्कनं नीता । निम्नानुरूपनीरा कलिन्दकन्येव गगनतलम्॥'
इत्येव स्मृता । सरस्वतीकण्ठाभरणे तु द्वितीयपरिच्छेदे 'केऽभूवन्नाढ्यराजस्य राज्ये
प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न संस्कृतभाषिण ॥' इत्युक्तम् । तत्र
आढ्यराजः शालिवाहनः; साहसाङ्को विक्रमादित्य इति तट्टीकाकृतो रत्नेश्वरमिश्राः ।
शालिवाहनस्यैव सभायां भूतभाषामयबृहत्कथानिर्मातृ-गुणाढ्य-कालापव्याकरणकर्तृ-
शर्ववर्मप्रभृतयो महाविद्वास आसन् । अतः शकप्रवृत्तेरानन्तकाले गाथासप्तशती-
सङ्कलनकालो भवितुमर्हतीति दिक्. ४. राजतरङ्गिणीगणनया एकः प्रवरसेनः
३१८४ कलिगतेऽभूत् । अस्यैव पौत्रो द्वितीयः प्रवरसेनः । एतत्समये उज्जयिन्यां
० ना विक्रमादित्योऽप्यभूत् । उक्तप्रवरसेनयोरन्यतरेण सेतुबन्धापरनामधेयं
० प्रणीतं स्यात् । अकबरजलालदीन्द्र (अबुलमुजप्फरजलालुद्दीनमहम्मद
) सचिवो रामदासभापतिस्तत्कृतसेतुबन्धटीकाप्रारम्भे-'महाराजप्रवरसेननिमित्तं

देवस्य गउडोवहो (गौढवधम्) ।
आख्यानग्रन्थाः ।
(१) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुबन्धोर्वासवदत्ता । (३-४)
बाणभट्टस्य हर्षचरित-कादम्बर्यौ । (५) विष्णुशर्मणः पञ्चतन्त्रम् । (६) नारा-
यणस्य हितोपदेशः ।
चम्पूग्रन्थाः ।
(१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकथा । (२) भोजदेवस्य रामायणचम्पूः ।
(३) अनन्तस्य भारतचम्पूः ।
नाटकग्रन्थाः ।
(१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि-
मित्राणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९)
भवभूतेर्महावीरचरित-मालतीमाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य
बालरामायण-विद्धशालभञ्जिका-कर्पूरमञ्जर्यः । (१३) भट्टनारायणस्य वेणीसंहारम् ।
(१४) मुरारेरनर्घराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण-
मिश्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयम् ।
एतेष्वनेकान्काव्यसाहित्यग्रन्थान्काव्यमालामुपन्नादुद्धरद्भिरस्मत्तातपादानां सुहृ-
द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरत्नैः काव्यसंसारः साधूपकृत इति ॥
५। साहित्यदर्पणस्य च किमितिवृत्तम्? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा-
धायकत्वात् साहित्यशास्त्रमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद्
ध्वनतिप्रयोजनीयविषयविस्तीर्णो नवीनविचारविकलश्च, न काव्यप्रदीपवद् रूपक-
प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारवद् विषयसकलनैकतात्पर्यो
दुरूहवचनश्च । एकदेशीर्यैः सह तु तुलनावकाश एवास्य नास्ति । सोऽयं कारिका-
वृत्त्युदाहृतिभिस्त्रिधा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च स्वकीया एव, उदाहृतयस्तु
क्वचिदेव स्वकीयाः । प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्राञ्जलैव, यत्र क्वापि
महाराजाधिराजविक्रमादित्येनाज्ञप्तः कालिदासशहाशयः सेतुबन्धं चिकीर्षुः' इत्यनेन
कालिदासस्यैव सेतुबन्धकर्तृत्वं व्यलिखत् । तत्र तादृशसम्बन्धदर्शने मूलं मृग्यम् ।
विक्रमकालिदासयोः सम्बन्धस्तु न विरुद्ध्यते तयोरनेकत्वात् । वाकाटकवंशे गृहीतजन्मनोः
ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थ-पञ्चमशतकयोर्वर्तमानयोः प्रवरसेनभूपुत्रोः सेतुबन्धकर्तृत्वं तु
दण्डिनः स्थितिकालासन्ने पतति । यतो दण्डी काव्यादर्शे सेतुबन्धं स्मरतीति दिक्.
१. गौडवधे का(क)न्यकुब्जाधिपतेर्यशोवर्मणो महिना लाश्चर्यकर्म सङ्ख्या वाक्पतिराजे-
नावणि अत्र १२०९ गाथाः । रामाभ्युदयादिनाटकचयिता अयमेव यशोवर्मा
काश्मीराधिपतिना ललितादित्येन पराजितः । 'कविर्वाक्पतिराजश्रीभव-
भूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥' इति राजतरङ्गिणी
४।१४४) । अस्य समयः ख्रिस्ताब्दीयसप्तमशतकोत्तरार्धम्.

६० | साहित्यदर्पणे

गहना सा तावद् विषयस्वभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुखावबोधायैव
यतितम् । उक्तं च चरमे—'साहित्यदर्पणममूं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व-
मखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥
यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृङ्गारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूषणाय
प्रभवति । इति दोषमाशङ्क्यैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि—
'नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या ।
कर्तव्यतान्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥
किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति ।
आराधयितुं विदुषस्तेन न दोषः कवेरत्र ॥'
किं बहुक्त्या, अङ्गिने कामसूत्रेऽप्येवमभिहितम्—'धर्ममर्थं च कामं च' इति
( श्लो. ११९ पृ० ) ।
साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्थे परिच्छेदे
( २४४ पृ. ) अलाउद्दीनं स्मरति । 'यः कौमारहर -' इति काव्यप्रकाशोदा-
हरणविचारे ग-संज्ञकपुस्तकपाठे ( सा. द. १७ पृ० ) जयन्तं स्मरति । काव्य-
प्रकाशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहु श्रीकलिङ्गभूमण्डलाखण्डलमहाराजाधिराज-
श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डिता-
न्प्रपितामहश्रीमन्नारायणदासपादा' इत्युद्धरति । तत्र अलाउद्दीनः
( अलाउद्दीन मसूऊद ) दिल्लीपरिवृढ., यः खीस्ताब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः
काव्यप्रकाशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते संवत् १३५० अर्थात् खिस्ताब्द १३५०-
५७=१२९३ विलिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः खिस्ता-
ब्दीयचतुर्दशशतकस्य पूर्वभागेऽवश्यं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिङ्गेश्वरस्य नर-
सिंहदेवस्य सभायां स्वपितामहं नारायणं निर्दिशति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति
सप्तदशोनद्वादशशतसंवत्सरे ( १२१७) चतुर्दशभुवनावित्यादिविरुदावलीवि-
राजमानः श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यसैकत्रिंशत्तमेऽभिलिख्यमाने सिंह-
शुक्लपक्ष्या सोमवारे' इत्यैतिहासिकफलिकया खिस्ताब्दे ११६० सिध्यति ।
यद्यपि १२९३-११६०=१३३ उक्तखिस्ताब्दयोरन्तरं पुरुषत्रयपर्याप्ते किञ्चिदधिकं
प्रतीयते तथापि दर्पणे ( ७८ पृ ) नारायणस्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेखात्तत्सम-
ञ्जसम् । प्रकाशदर्पणे नारायणस्य अन्ते दास-दर्शनात्, साहित्यदर्पणे
तददर्शनाद् व्यक्तिभेदस्तु नाशङ्क्यः । विश्वनाथात्मजस्य अनन्तदासनाम्नो-
ऽप्युल्लेखः विश्वनाथपितामहसूनुस्य चण्डीदासस्यापि तथानामनिर्देशाच्च ( सा.
. ४८६ पृ०) । दर्पणे विश्वनाथपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितानुभावातु-
रिति नरसिंहमहीपतेरैश्वर्यानिवर्णनं ज्ञायते ( सा. द० ६३ ) ।
१. नरसिंहनाम्ना प्रसिद्धा बहवः श्रेष्ठाः । नरसिंह इत्युपद्रवितेनापि वर्द्धते
गङ्गानरसिंहदेवेत्याद्यन्वयात्.

भूमिका । ६१
विश्वनाथस्य नाम सान्धिविग्रहिक-महापात्र-कविराजेत्युपाधिभिर्घटितं दृश्यते ।
तत्र सान्धिविग्रहिक इति राज्याधिकारविशेष । तदानीं विद्याप्रणयिनां कलिङ्ग-
पार्थिवानां राज्याधिकारे विश्वनाथस्य पूर्वपुरुषास्तदनुबन्धिनः श्रीधर-राघ-
वानन्द-कृष्णानन्दप्रभृतयश्चासन् । अत एतन्नामापि सान्धिविग्रहिक-महापात्र-
विशेषणाभ्यां भूषितम् । अत्र श्रीधर-राघवानन्दौ काव्यप्रकाशस्य टीका-
कृतावपि । कृष्णानन्दस्तु वैदर्भीरीतिप्रधानस्य सहृदयानन्दाख्यस्य नलचरित-
महाकाव्यस्य रचयिता । राघवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहृदयानन्दस्य
'सूचीमुखेन-'इति पद्यं सप्तमपरिच्छेदे वर्तते । सान्धिविग्रहिक इति संधिविग्रहा-
द्विष्टन् । 'तत्र नियुक्त-' (पा० सू० ४।४।६९) इति ठक् । एषा उपाधी
राजतरङ्गिण्यादौ सुप्रसिद्धः । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित्, सङ्केत्यपरे ।
ननु महामात्र इति सम्भावनीयम् । कविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु
सद्य (सद्योध्या) प्रान्तीयप्रधानहिंदीभाषायां 'भाट' इति प्रसिद्धब्राह्मणजातेर्-
व्यञ्जकम् । श्रीनारायणचरणारविन्देत्यादि तु ह्यास्तिकादिप्रदर्शनाथम् ।
काव्यप्रकाशदर्पणे तु '...सङ्गीतविद्याविद्याधर कलाविदामलतीमधुकर-विविध-
विद्यार्णवकर्णधार...'इति विश्वनाथस्य त्रीणि विशेषणान्यधिकानि । वस्तुतोऽयं
महाकुलप्रसूतो बहुज्ञः सहृदयश्चेति । एतत्प्रणीतग्रन्थास्त्वेते ज्ञायन्ते—(१)
राघवविलास महाकाव्यम् (२) कुवलयाश्वचरितप्राकृतमहाकाव्यम् (३) चन्द्रकला
नाटिका (४) प्रभावती नाटिका (५) षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली (एतेषां
निर्माणोत्तरं) (६) साहित्यदर्पण (७) नरसिंहविजयम् (८) काव्यप्रकाशदर्पण. ।
एतत्पितुश्चन्द्रशेखरस्य पुष्पमाला नाटिका, भाषार्णव इति ग्रन्थद्वयी दर्पणेतो
ज्ञायते । तत्र—
'भाषामध्यमपात्राणां नाटकोक्तौ विशेषतः ।
महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधैः ॥
हीनेष्वपि विभाषा स्यात्सा च सप्तविधा स्मृता ।
प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथापरा ॥
चण्डाली शाबरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः ।'
इत्युक्तस्य अनन्तदासस्य रीत्या भाषादर्पणनामकग्रन्थे । प्रशस्ति-
रत्नावल्याः षोडशभाषाप्रकाराणाम् उक्तत्वाद् इति मूलग्रन्थेऽभिप्रायः ।
विश्वनाथपूर्वपुरुषाणां कविराजसम्बन्धः स्पष्ट एव । यिच । "कुरङ्गचिह्नं"
इति पद्येनोर्वशीवेधे इति ग्रन्थद्वयरचयितुरनन्तदासस्य काव्यदर्पणे 'वैदर्भीयं
रुचि'युक्तं इति पाठः । अत्र विन्दु-पदं चन्द्रशेखरस्यात्मजत्वेनैवापवरितम्,
स्वसन्तानपरतया 'कुवलयाश्वदलं' इत्यादि इति नैषधम् उपश्लोकेनिसंस्मृत्य
पद्यं स्मरतः । आत्मेव वैदग्ध्यमधिकन्तु विश्वनाथस्येत्याशयेनकाव्यदर्पणे कृतोऽयं
द्र० सं० ६

७० साहित्यदर्पणे
'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु-
वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः ।
ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां
रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥'
इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्—वराहमिहिरो हि
'सप्ताश्विवेदसङ्ख्य शककाल-(४२७)' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन
गमयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु—
'भासो रामिल-सोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि-
र्माघो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः।
दण्डी वाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः
सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥'
इत्येवमादिश्लोका अदुष्टा इत्यलम् ।
दण्डी ।
अयमाचार्यदण्डी कवि कुत्र कदा बभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति नाम्ना
चतुर्थ्याश्रमिनमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्श वैदर्भीरीतेर्भृशं
प्राशस्त्याद् विदर्भजनपदस्थं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अथ—
'त्रयोऽग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः ।
त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥'
इति सूक्तिमुक्तावल्यां धृत-राजशेखरमहाकविलोकाद्दण्डिनो ग्रन्थत्रयकर्तृत्वं
सुव्यक्तम् । तत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते । तृतीयो ग्रन्थः
क इति गवेषणायाम्—‘छन्दोविचित्या सकलस्तत्प्रपञ्चो निरूपित' इति काव्यादर्शवचनात्,
‘छन्दोविचितिरिव मालिनीसनाथा' इति सौबन्धवीयवासवदत्ताश्लेषेण 'छन्दो-
विचितिग्रन्थविशेष' इति त्रिपाठीशिवरामप्रणीतया टीकया च छन्दोविचितिरेव
द्वैवेति । केचित्पुनश्छन्दोविचितिशब्दं यौगिकं मन्यन्ते । तथाच विचितिः प्रसार इति
मन्यते । अन्ये तु तृतीयं ग्रन्थं कलापरिच्छेदं कल्पयन्ते । मल्लिकामारुतनिर्माणं
तु दण्डिनो न तु दण्ड्येति । दण्डिनः समयस्तु प्रवरसेनादवस्ताद् रुद्रटाच्च
सूच्यते ॥
धनिकः ।
... दशरूपावलोकस्यापि रचयिता, दशरूपस्य तु विष्णुतनुजन्मना धनञ्ज-
येन कृतत्वादिति तदुभयकर्तृकत्वाद् ग्रन्थयोः । अतएव —
...
... । ... राजदेवो ...
... । हम्मीर... मु १२९७ ...
... ।

विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः ।
आविष्कृतं मुञ्जमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥'
इत्यनेनात्मानं वाक्पतिराजदेवापरनाम्नो मुञ्जभूमृतः सभानानाख्यत् । न च
ऽयं ९९४ ख्रिस्ताब्दे आसीदिति सुभाषितावलिदोहतो ज्ञायते । अयमेव कालो
धनिकस्यापि भवितुं युक्तः । धनिकेन काव्यनिर्णयोऽपि निरमायीति दशरूपालो-
क्तो व्यज्यम् ॥
नखकुट्टः ।
कोऽयं कश्चैतन्निर्मितो निबन्ध इति नाद्यावधि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणस्य
षष्ठपरिच्छेदे 'नेपथ्योक्तं श्रुतं तत्र' इत्याद्युक्तम् ॥
पुरुषोत्तमः ।
द्वौ पुरुषोत्तमौ ज्ञायेते । एकस्त्रिकाण्डशेषकर्ता, अन्यो विष्णुभक्तिरत्नप-
ङ्कारचायता । तत्राद्यस्य त्रिकाण्डशेषसमाप्तौ पुरुषोत्तमदेव इति नाम, द्वितीयस्य तु
पुरुषोत्तम इति । परन्त्वाद्यस्यापि पद्यरचनायां पुरुषोत्तम इत्येव नामधेयं दृश्यते ।
तथाहि त्रिकाण्डशेषप्रारम्भे 'एष प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य' इति । हारावलीप्रारम्भे
'हारावली विरचिता पुरुषोत्तमेन' इति च । अतो द्वयोरैक्यता सम्भवति । यद्यप्येतद्
दर्पणस्य नवमपरिच्छेदे 'पुरुषोत्तमस्त्वाह' इत्यादिना रसगङ्गाधरे ईश्वरपथापरनाम्नः
कस्याञ्चदस्य दाम्पत्यमन्त्रग्रन्थस्य पुरुषोत्तमनाम्ना ग्रन्थकृत ऐतिह्यविज्ञानानुसारेण नि-
ष्पादनीयाः ॥
भरतः ।
एतदुपज्ञमेव नाट्यशास्त्रं लोके प्रसिद्धम् । एतस्य द्वित्रिचुलुकं वृत्तिकारैर्भट्टा-
याभिहितम् । एतदादिभरतनामकमपि नाट्यशास्त्रमभिनवगुप्ताद्युल्लेखितैः
श्लोकेभ्यो ज्ञायते । तत्र भरतः, आदिभरत इति द्वेधा भेदो बहुश्रुतैर्गृह्यते ।
भरतस्य सादिशरा पश्चाद्वर्ती भवेत् । यतश्च हरिवंशग्रन्थादौ महानाटका-
वगतास्तथाऽपि दृश्यन्ते । भरतप्रणीतस्य नाट्यशास्त्रस्योपरि अभिनव-
भारतीति व्याख्यानग्रन्थ एवाभिनवगुप्ताचार्येण विरचितः ॥
भर्तृहरिः ।
भर्तृहरिहरि-शतकत्रयप्रणेता एव ज्ञेयो महाभाष्यप्रदीप (वाक्यपदीय)-
स्यापि सुप्रसिद्धत्वान्नानुसन्धेय इति तु केचिदाहुः । तथापि प्राच्यैरित्थमेव प्र-
पन्नं दृश्यते । तन्मतेऽपि प्रतिभासमानः पक्षो न सङ्गतः । यन्महाभाष्यप्रदीप-
पदीययोर्भेदोऽपि प्रतिभासते बहुभिर्हेतुभिर्विकसितत्वात्, पूर्वग्रन्थेऽपि प्राची-
नैरेवं दर्शितत्वात्, ग्रन्थादिदर्शनेऽपि - वाक्यपदीयनिबन्धने ... भर्तृहरि-
राजस्य । महाभाष्यटीकायां भर्तृहरिप्रणीतायां पदप्रत्यये .... इत्याद्यभिनवे-
न विरचितेऽपि नाट्यशास्त्रटीकायाम् । वाक्यपदीयग्रन्थे महाभाष्ये टीकायां च दृश्य-
न्त्येव । 'विद्युद्विलास-' (२।१०८) इत्यादिश्लोकस्तु महाभारतान्तः-

व्याख्यातारं। तत्र हेतवश्च हन्त गवेषणीयाः । ज्ञातहानि तु सपरपयोपहिनि-
नीति ग्रन्थान्तरमद्याः सेठगन्धने । दुःशीलिगानमानेन भर्तृहरिणा राज्यलक्ष्मीं
वहाय वैराग्यमाश्रितमिति निगद्य प्रसिद्ध । तत्र—"यां चिन्तयामि
मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जन, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च
परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च॥" इति
तदीय पद्य चित्रम् । वृद्ध-राजो गङ्गाम्, गङ्गा तुरङ्गाले, तुरङ्गालस्य अन्यताऽनु-
गमयनीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिर्हरिहरेशाव्यायविरचितस्य भर्तृहरिनिर्वेद-
स्यनाटकस्य कथानयको विभाव्यते । तत्र राज्ञो भानुमती विशुद्धचरितैव, नवरु
किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहण चेति दिक् ॥
भोजदेवः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसदर्भ रचयिता कृतिशकुन्त कल्पतरुर्धारानगर्या
नाथो भूपालरत्न भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १००८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनन
दानपत्राद्व्यक्तम् ।
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारान्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व-
तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणा वस्तुत कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो
विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेषुदृशा लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदा । तत्र
प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञा शब्दालङ्कारा,
तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्कारा , चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवे-
चिता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिश्रित । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणामा-
वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यसामा-
कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीया ।
एतत् कण्ठाभरण महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्र वेन व्यरदिष्टम् । एतस्य
प्रारम्भममासौ—
“ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् ।
यस्या सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥”
‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे-
र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः ।
यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं
भूयात्तावदिय कृतिः कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥”
इत्येवमुपश्लोकिते ।
.. तद्दानपत्रस्यापेक्षितोऽशोडयम्—
...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप-
रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक-
धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका । ७३
नपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातीवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषान्ब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयायां र्वावुदगयनपर्व्वणि कतिपतरहलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः।
प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तः सहिरण्यभागभोगः सोपरिकरः सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लोवप्रतिबद्धवीदावाडिविनि-
र्गतायष्टषट्कर्मरताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कवर्णवक्षितिसमकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्व्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्फल बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ........ .........
इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्त्तयो विलोप्याः ॥
इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञादाते महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
(इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४)
महिमा ।
इयानपरस्य धीमद्भिः राजानकमहिमानमपि सोऽन्ववदत् अभिनवगुप्त-
पादान् त्रिविधदोषरहितं धर्मवरदहस्तपादं रञ्जयताम् पूर्वोक्तः, अर्थात्
तिनके कालान्तरमे काश्मीरमे बभूव । एतेन महामतिना पुरन्दरस्य पण्डितभ्रा-
तृस्य (पण्डितोपस्य) शिष्यतेन शिष्याभ्यामन्यो व्यतिरिरी इति वदति ।
यद्गोवर्धनवल्लभस्तु कवि-पण्डितपुराणनिः श्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य
चतुर्थे परिच्छेदे—
'दोषं व्यतिविभेदेऽमुं शितोऽशदिलोचने ।
काव्यमीमांसिषु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽदृतः ।'
इत्यवोचत् । अस्मन्मिश्रदेवैश्चोक्तम्—अयं दशमेऽह्नि विमर्शेऽपि
परा मुनिनरोऽतिमुग्धोऽभूत् ऋषि देवेन्द्रपदे संहर्षोत्सुकः । नलिनिन्थ्यादि-
१. संवत् नव-पञ्चसप्तत्युत्तरसहस्रसंवत्सरे कार्त्तिके प्रतिपदि...

The provided image is completely blank/empty and contains no text to transcribe.

भूमिका । ७२
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातीवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरांश्चप्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि-
ततृतीयायां खावुदगयनपर्वणि कपित्थहलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः।
प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तः सहिरण्यभागभोगः सोपरिकरः सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय चेलवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि-
र्गतराधासुरसद्भवर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कार्णवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
तथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यफलं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
मनुमन्तव्यः पालनीयश्च ....................
इति कमलदलाम्बुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥
इति । संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञादापको महाक्ष० । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
( इण्डियन एण्टिक्वेरी ६।५३-५४ )
महिमा ।
स्यान्मतिश्चेद् भीमस्तद् राजन्यप्रतिभाऽसौ विस्फुरन्ती अभिनन्दनीय-
पताका विविद्योतरतिस्म इतिचेन्नरदेवप्रसाद राघवद्यात् पूर्वोक्तम्, यतोऽयं
तिले कदरप्रभवे संकीर्णे मनुष्यः । एवं मननधिया राजप्रसादमधिगन्तु-
मस्य (अप्पादीक्षितस्य) दिक्सौविद्यं विरचितवान्दण्डी कविपण्डितोऽभ्यर्हः ।
यतोऽनन्तरमभूद् यत्कविपण्डितसभ्याः परित्यागार्थः रघुनाथाभ्युदयम्
इत्युचे प्रणीतौ—
'दोषं नापि विनिन्द्येऽमुं पण्डितोऽप्यभितोऽवने ।
राज्यमीनांक्षिषु प्राक्तनीनां महिम्नाऽऽह्वयन् ।'
इत्यन्यत्र । स खल्विह वेङ्कटेशौ-सर्वविद्याधरनृसिंहमखी विरचितवि-
यशोभूषणटीका युद्धकाण्डे नास्ति अतो द्रष्टव्यं टीकासर्वस्वम् । —टीकातिहासश्चित्

७२ साहित्यदर्पणे
व्याख्यातं । तत्र तेन ततः पूर्वं यैः कृतं तद्व्याख्यानं तु मत्प्रणीतवै-
र्नीति प्रदीपानुरूपमेवावगन्तव्यमिति । यथार्थ समाख्यानेन भर्तृहरिणा राज्ञा
वत्सायोपदेशाय कृतमिति प्रतिभाति च । तथा च—"यां चिन्तयामि
मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृ-
परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इति
तदीयं पद्यं विदुषाम् । उपलभ्यते चाद्यत्वे पद्यग्रन्थे शृङ्गारशतकम् अन्यतमं
गद्यप्रणीति विरहिणीत्यभिधानं नाटकं वियोगिन्याः पदम् आश्रित्य भर्तृहरि-
र्यन्नाटकस्य कर्ताऽऽसीदिति प्रतिभाति । तन्न राज्ञा भर्तृहरी विदुराचरितेव, नापि
किंवदन्तीगतोऽपि । तथा च कवि-गोरक्षतो यच्च पद्धत्यां चेति दिक् ॥
भोजदेवः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानस्यालङ्कारग्रन्थस्य कर्ताऽभिनवकृतलक्षणो धारा-
नाथो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत् १०१० तमोऽभवदिति, तदनुदङ्कनिर्दिष्ट-
दानपत्राद्युक्तम् ।
रुद्राटस्य रूपकालङ्कारवर्णनेन सम्प्रदत्तं भवप्रकाशपूर्वास्मिन् काले सर-
स्वतीकण्ठाभरणमालङ्कारिकैर्णा बहुश्रुतं मण्ठानप्रमाणतया । तत्र एताम्य बहु-
विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेभ्यः सङ्कलिताः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र
प्रथमे परिच्छेदः विस्तरतो दोषगुणावबोधनम् । द्वितीये तु बाह्यसंज्ञा शब्दालङ्कार-
तृतीये आभ्यन्तरसंज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चोभयसंज्ञा उभयालङ्कारा विवि-
चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिविभागः । एवं सति मौलिकविषयाणाम्
चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्याकरपदानाम् उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यशास्त्र-
कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमध्यालोचनायाः ।
एतन् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञोभोजेन अस्यारम्भे नैव व्यरदिष्टम् । एतन्-
प्रारम्भसमाप्तौ—
“ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् ।
यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥’
‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे-
र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरोद्वेषिणः ।
यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं
भूयात्तावदियं कृति कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥”
इत्येवमुपगोदिने ।
तत्रत्यप्रशस्यापेक्षितोऽयम्—
परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप-
रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक-
महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिराज

भूमिका । ७३
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषाब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयायां रविमुदगयनपर्वणि कपित्थवृलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः ।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेहिकप्रतिबद्धश्रीवादादिनि-
र्गतायापरान्तकर्णाटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कपर्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽनु-
मन्तव्यः पालनीयश्च .............
इति कमलदलाम्बुबिन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥
इति । संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
(इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४)
महिमा ।
राजाधिराज श्रीभोजदेव समकालीनकवि थे ऐसा इनका अभिनवगुप्त-
पादाचार्यविरचितलोचनटीकासारसंग्रहरूपग्रन्थ काव्यकौतुक विवरणके देखनेसे सन्देह
करनेकी आवश्यकता शेष नहीं रह जाती। एकाधिकस्थानोंपर काव्यकौतुक विवरणकार-
द्वारा (काव्यकौतुकका) 'विवरण' किये जानेकी बात स्पष्टरूपसे ध्वनित होती है। यद्यपि
यहाँ काव्यकौतुक और उसके 'विवरण'के रचयिताचार्य 'श्रीकण्ठः पदवाक्यप्रमाण-
पारावारपारीणैः-
'दोषं नलिनविशिष्टेऽमुं पण्डितोयदितोदते ।
काव्यानोर्वाचि तत्सर्वमिष्टमेव महिम्नस्ततः ॥'
इत्यादिद्वारा काव्यकौतुकके विषयमें 'काव्यकौतुके-यदुक्तमस्माभिः' लिखा है जिसका
यह सूचित होता है कि दोनों ग्रन्थोंके एकही कर्त्ता होनेपर भी काव्यकौतुक विवरणकारने-
१. मङ्गल महाश्रीः स्वहस्तोयं भोजराजस्य । (इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५५)
२. द्र० पृ० ४

The provided image is completely blank (plain white) and contains no text to transcribe.

६
।
।

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

७४ साहित्यदर्पणे
निवेके प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः,
क्रमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्,” इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि-
गद्यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन-
मिति । व्यक्तिविवेकस्य—
'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् ।
व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥'
इत्यारम्भः;
'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो
नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुप्रेयाम् ।
हासैककारणगवेषणया नवार्थ-
तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥'
इति समाप्तिश्च ।
मम्मटः ।
काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरे
बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डुलिकाप्रवाहेण विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान्
सङ्क्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च सोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवा-
न्श्चिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलप्य परिसंख्याय च यथा-
ममान्व्याभाभ्यां निन्यन्सवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासङ्ख्यान् प्रमेयान्
मनागू व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्व्याकरणां-
न्तर्भाण्डी विभव्यते, तथैवैष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्भपरिष्कृतये । स एष
परालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लटेन ( अलके-
इत्येष्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्—
'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः ।
प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥'
एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्या-
निवेद्यते । एतस्य टीकाश्चकर्त्तारश्च—
(१) सङ्केतः ... ... ... जैनमाणिक्यचन्दाचार्यैः कृतः
(२) बालचित्तानुरञ्जिनी ... सरस्वतीतीर्थैः कृता ।
(३) दीपिका ... ... जयन्तभट्टैः कृता ।
(४) आदर्श (सङ्केतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः ।
(५) दर्पण ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः ।
(६) विस्तारिका ... परमानन्द-चक्रवर्त्ति-महाच-
(७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृत
(८) मुग्धबोधिनी ... ... श्रीमद्गङ्गाधरनृमदाचार्यैः

भूमिका । ५७

• मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टादशारं महाचक्रमुत्पद्यते
• तन्निर्गतात्—
  'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
  साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
  इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान चित्रयति ।
  शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
  रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
  वक्रोक्तिजीवितकारः ।
  वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
  अस्यैव—
  'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
  सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
  इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा-
  न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥'
  इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
  'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
  यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
  इत्युक्तम् ॥
  वाचस्पतिमिश्रः ।
  सर्वतन्त्रस्वतन्त्रविद्योऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-
  शूलबन्धो यथा—
  मानुषो राजत स्तादृग्ललोवधृष्टेशदेवताम् ।
  तां शिदावारितां सिद्धाब्दमितां हि स्तुतां स्तुहि ॥ ६ ॥
  शक्तिबन्धो यथा—
  मारिपादये रलेन्द्यानु सानु गानेदमद्य हि ।
  हिमात्सूतादिपांसुं ए सं वन्दित्नृपद्मन्द्र् ॥ ७ ॥
  हलबन्धो यथा—
  मातङ्गाङ्कनिधिनाङ्गुल पादं समुद्धतम् ।
  वलूलित्वा रिरूस्त निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
  एतैः षडक्षरैस्तिसृभिर्ऋग्भिर्युक्तो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । श्लोका टिप्पणी पुस्तके
  द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे
टस्य काश्मीरकत्वमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना-
रम्भे—‘....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू-
पश्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....’ इति निर्दिशति ।
अभिनवगुप्तस्य समयस्त्वलेखात् ( १०७१ ) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश-
संकेताख्यटीकासमयः ( १२१६ ) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । ( १२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपद्यत
इति परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥’
इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृते वेदां-
१ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यातौ दर्पणोयवन्धप्रकार-
न्यूनतापूर्तौ च खड्गादिवन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र
खड्गवन्धो यथा—
मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा ।
साराराद्धस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥
माता नतानां संघह. धियां वाधितसंभ्रमा ।
मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥
मुसलवन्धो यथा—
मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा ।
जातलीला यथासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥
चापवन्धो यथा—
मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारवप्रदा च धीः ।
धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥
वाणवन्धो यथा—
माननापरुषं लोकदेवी सदस सन्नम ।
मनसा साद्रं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७
मुसलचापबाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्दशारं महाचक्रमुत्पद्यते
तन्निर्गतात्—
'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति श्लोकाज्जायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति ।
शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भ. । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
अस्यैव—
'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा-
न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥'
इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
यस्य सर्वानरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
इत्युक्तम् ॥
वाचस्पतिमिश्रः ।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रधियोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-

शूलबन्धो यथा—
मानुषो राजत स्वासूहोढकूतेशदेवताम् ।
तां सिपापासितां सिद्धाद्धसितां हि सतां स्तुहि ॥ ६ ॥
शक्तिबन्धो यथा—
नाहिपारये रघेन्द्यानु सानु मानेयमप्र हि ।
हिमातद्वादिपासुं प कं कश्चिन्नमुच्यतम् ॥ ७ ॥
हलबन्धो यथा—
मातङ्गानङ्गविधिनामुना पादं तमुद्यतम् ।
बहुदिवा सिरस्त्य सिद्धालाहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
एतैः पञ्चादिशूलेनगर्भितैरष्टभो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषेण दिशन्ती प्रान्तश्लोके
द्रष्टव्यानि ।