साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । ५७

• मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टादशारं महाचक्रमुत्पद्यते
• तन्निर्गतात्—
  'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
  साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
  इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान चित्रयति ।
  शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
  रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
  वक्रोक्तिजीवितकारः ।
  वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
  अस्यैव—
  'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
  सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
  इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा-
  न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥'
  इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
  'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
  यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
  इत्युक्तम् ॥
  वाचस्पतिमिश्रः ।
  सर्वतन्त्रस्वतन्त्रविद्योऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-
  शूलबन्धो यथा—
  मानुषो राजत स्तादृग्ललोवधृष्टेशदेवताम् ।
  तां शिदावारितां सिद्धाब्दमितां हि स्तुतां स्तुहि ॥ ६ ॥
  शक्तिबन्धो यथा—
  मारिपादये रलेन्द्यानु सानु गानेदमद्य हि ।
  हिमात्सूतादिपांसुं ए सं वन्दित्नृपद्मन्द्र् ॥ ७ ॥
  हलबन्धो यथा—
  मातङ्गाङ्कनिधिनाङ्गुल पादं समुद्धतम् ।
  वलूलित्वा रिरूस्त निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
  एतैः षडक्षरैस्तिसृभिर्ऋग्भिर्युक्तो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । श्लोका टिप्पणी पुस्तके
  द्रष्टव्यानि ।