सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

Sahityadarpana of Vishwanatha with Hindi Commentary

कविरत्न आचार्य विश्वनाथ / पं. शालिग्राम शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished506 पृष्ठ

पृष्ठ 292, कुल 506 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 292

भूमिका । ७३
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषाब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयायां रविमुदगयनपर्वणि कपित्थवृलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः ।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेहिकप्रतिबद्धश्रीवादादिनि-
र्गतायापरान्तकर्णाटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कपर्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽनु-
मन्तव्यः पालनीयश्च .............
इति कमलदलाम्बुबिन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥
इति । संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
(इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४)
महिमा ।
राजाधिराज श्रीभोजदेव समकालीनकवि थे ऐसा इनका अभिनवगुप्त-
पादाचार्यविरचितलोचनटीकासारसंग्रहरूपग्रन्थ काव्यकौतुक विवरणके देखनेसे सन्देह
करनेकी आवश्यकता शेष नहीं रह जाती। एकाधिकस्थानोंपर काव्यकौतुक विवरणकार-
द्वारा (काव्यकौतुकका) 'विवरण' किये जानेकी बात स्पष्टरूपसे ध्वनित होती है। यद्यपि
यहाँ काव्यकौतुक और उसके 'विवरण'के रचयिताचार्य 'श्रीकण्ठः पदवाक्यप्रमाण-
पारावारपारीणैः-
'दोषं नलिनविशिष्टेऽमुं पण्डितोयदितोदते ।
काव्यानोर्वाचि तत्सर्वमिष्टमेव महिम्नस्ततः ॥'
इत्यादिद्वारा काव्यकौतुकके विषयमें 'काव्यकौतुके-यदुक्तमस्माभिः' लिखा है जिसका
यह सूचित होता है कि दोनों ग्रन्थोंके एकही कर्त्ता होनेपर भी काव्यकौतुक विवरणकारने-
१. मङ्गल महाश्रीः स्वहस्तोयं भोजराजस्य । (इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५५)
२. द्र० पृ० ४