साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

६० | साहित्यदर्पणे

गहना सा तावद् विषयस्वभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुखावबोधायैव
यतितम् । उक्तं च चरमे—'साहित्यदर्पणममूं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व-
मखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥
यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृङ्गारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूषणाय
प्रभवति । इति दोषमाशङ्क्यैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि—
'नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या ।
कर्तव्यतान्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥
किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति ।
आराधयितुं विदुषस्तेन न दोषः कवेरत्र ॥'
किं बहुक्त्या, अङ्गिने कामसूत्रेऽप्येवमभिहितम्—'धर्ममर्थं च कामं च' इति
( श्लो. ११९ पृ० ) ।
साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्थे परिच्छेदे
( २४४ पृ. ) अलाउद्दीनं स्मरति । 'यः कौमारहर -' इति काव्यप्रकाशोदा-
हरणविचारे ग-संज्ञकपुस्तकपाठे ( सा. द. १७ पृ० ) जयन्तं स्मरति । काव्य-
प्रकाशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहु श्रीकलिङ्गभूमण्डलाखण्डलमहाराजाधिराज-
श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डिता-
न्प्रपितामहश्रीमन्नारायणदासपादा' इत्युद्धरति । तत्र अलाउद्दीनः
( अलाउद्दीन मसूऊद ) दिल्लीपरिवृढ., यः खीस्ताब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः
काव्यप्रकाशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते संवत् १३५० अर्थात् खिस्ताब्द १३५०-
५७=१२९३ विलिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः खिस्ता-
ब्दीयचतुर्दशशतकस्य पूर्वभागेऽवश्यं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिङ्गेश्वरस्य नर-
सिंहदेवस्य सभायां स्वपितामहं नारायणं निर्दिशति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति
सप्तदशोनद्वादशशतसंवत्सरे ( १२१७) चतुर्दशभुवनावित्यादिविरुदावलीवि-
राजमानः श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यसैकत्रिंशत्तमेऽभिलिख्यमाने सिंह-
शुक्लपक्ष्या सोमवारे' इत्यैतिहासिकफलिकया खिस्ताब्दे ११६० सिध्यति ।
यद्यपि १२९३-११६०=१३३ उक्तखिस्ताब्दयोरन्तरं पुरुषत्रयपर्याप्ते किञ्चिदधिकं
प्रतीयते तथापि दर्पणे ( ७८ पृ ) नारायणस्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेखात्तत्सम-
ञ्जसम् । प्रकाशदर्पणे नारायणस्य अन्ते दास-दर्शनात्, साहित्यदर्पणे
तददर्शनाद् व्यक्तिभेदस्तु नाशङ्क्यः । विश्वनाथात्मजस्य अनन्तदासनाम्नो-
ऽप्युल्लेखः विश्वनाथपितामहसूनुस्य चण्डीदासस्यापि तथानामनिर्देशाच्च ( सा.
. ४८६ पृ०) । दर्पणे विश्वनाथपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितानुभावातु-
रिति नरसिंहमहीपतेरैश्वर्यानिवर्णनं ज्ञायते ( सा. द० ६३ ) ।
१. नरसिंहनाम्ना प्रसिद्धा बहवः श्रेष्ठाः । नरसिंह इत्युपद्रवितेनापि वर्द्धते
गङ्गानरसिंहदेवेत्याद्यन्वयात्.