निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ७ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
जाती है, किन्तु अन्य नहीं। इस प्रकार गमन अर्थ वाले धा-
तुओं की एकार्थता होने पर भी प्रसिद्ध अर्थ में सामर्थ्य रखने
के कारण उन धातुओं का गमन विशेषों में योग्यतानुसार नि-
वेश जानना चाहिये, तथा ऐकपदिक भी समझना चाहिये।
ध्यान रहे कि-एक स्थान से दूसरे स्थान में प्राप्ति जो
चलन से होती है, वह सब गतियों का एकसा कार्य है, इसी
से उन सबकी एकार्थता कही है। क्यों कि-‘सामान्य अर्थ के
वाचक शब्द कहीं विशेष अर्थ के वाचक होजाते हैं, और वि-
शेष अर्थ के वाचक कहीं सामान्य अर्थ के वाचक।
नैगम काण्ड की व्याख्या का स्वरूप।
“तत्वं पर्यायशब्देन व्युत्पत्तिश्च द्वयोरपि
निगमो निर्णयश्चेति व्याख्येयं नैगमंपदे”
अर्थात् पर्याय शब्द से तत्व (अर्थ) करना। मूलशब्द और
उसके पर्याय दोनों की व्युत्पत्ति करना। निगम देना। और
उसका निर्णय करना। इसके अतिरिक्त ‘दयति’ ‘अकूपार’
आदि पदों को स्थान बना कर उनके उपदया, दान, हिंसा
आदि अनेक अर्थों को बताना, तथा इन उपदया, दान, हिंसा
आदि अनेक अर्थों का एक शब्द से वाच्य सिद्ध करना ऐसी
व्याख्या भी इस काण्ड में होगी।
दो व्याख्याएं।
इस कांड में संक्षेप से दो व्याख्यायें हैं। एक-नहीं प्रतीत
होते हुये अर्थ को पर्याय शब्द देकर विभाग पूर्वक प्रतिपादन
करना। और दूसरी शब्दकी व्युत्पत्ति करना। पहिली व्याख्या,
का प्रयोजन अर्थ का परिज्ञान है, और दूसरी का शब्द-परि-
ज्ञान। यह दोनों प्रकार की व्याख्या इस नैगम काण्ड में
यथासंभव दी जावेगी।

हिन्दी निरुक्त ( ८ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
ऐकपदिक नाम का प्रयोजन ।
पहिले काण्ड में एक एक अर्थ के वाचक पद समूह के
समूह पढे गए हैं, और इस प्रकरण में एक एक अर्थ का ज्ञापक
एक एक ही पद रखा गया है, जैसे-'जहा' 'निधा' इत्यादि,
इसी से इस काण्ड का नाम 'ऐकपदिक' (एक एक पद से रचित)
पूर्वाचार्य्यं ने धरा है।
मन्त्रों में पदों का अध्याहार ।
भाष्यकार यास्क मुनि मन्त्रों की व्याख्या में पदों को
अध्याहार करते ( ऊपर से लेते) हैं । जैसे-(नि० अ० ४ पा० १
खं० २) “कोनुमर्य्या” मन्त्रमें “को अस्मदीषते” की व्याख्या में
“कः अस्मद् भीतः पलायते' यहां 'भीतः' पद का अध्याहार
किया है । एवम् (नि० अ० ४ पा० १ खं० ६-) “संमातपन्ति”
मन्त्र में “शिरश्ना व्यदन्ति” वाक्यमें 'सूत्राणि' पद, (नि० अ० ४
पा० १ खं० ८-) “मरुत्वां इन्द्र” मन्त्र में “वृषभः” की व्याख्या
में 'अपाम्' पद, और “मदाय” की व्याख्या में 'जैत्राय' पद,
(नि० अ० ४ पा० २ खं० ४-) “इन्द्रेण संहिदृक्षसे” मन्त्र में
“अभिभ्युषा” की व्याख्या में 'गणेन' पद, (नि० अ० ४ पा० ३
खं०५) “अथानः शंयोः” मन्त्र में “शंयोः” पदकी व्याख्या में
'रोगाणाम्' 'भयानाम्' ये दो पद अध्याहार किये हैं । इस से
यह सिद्ध हुआ कि-मन्त्र में अर्थ के अविरोधि पद अध्याहार
करने चाहिएं । यह आवश्यक भी है । क्यों कि-मन्त्रोंमें प्रायः
अधूरे वाक्य बहुत हैं, यदि उन में ऐसा नहीं किया जायगा, तो
उनकी अर्थवत्ता ही न रहेगी ॥
समाम्नाय और निरुक्त का एक कर्त्ता
(प्रश्नः) “विद्याम तस्य” (नि० अ०४ पा०३ खं०२) इस मन्त्र

हिन्दी निरुक्त ( ९ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
में 'अकूपारस्य' 'दावने' इन दोनों पदों का इसी अनुक्रम से
पाठ है, और समाम्नाय में 'दावने' (३२) 'अकूपारस्य, (३३)
इस प्रकार मन्त्रपाठ के विपरीत पाठ है। इससे जाना जाता
है कि-अन्य ही ऋषियोंने समाम्नायका समाम्नान (विरचन)
किया है, और अन्य ही यह भाष्यकार है। क्यों कि यदि एक
ही पुरुष समाम्नान और भाष्य को करता, तो प्रयोजन के
विना ही एक मन्त्र-स्थ दो पदों के पाठ क्रम को न बदलता ।
(उत्तर-) समाम्नाय में जो शब्द पढे हुए हैं; वे किसी मन्त्रार्थों
के अनुरोध से नहीं पढे गये हैं, किन्तु, स्वतन्त्रतासे सब पठित
हैं, इस लिये उन शब्दों में संयोगवशात् दो पद एक मन्त्र में
आगए और उन को भाष्यकार मन्त्रोक्त क्रम से ही व्याख्या
करते हैं, इस से दोनों ग्रन्थों के एक आचार्य होने में भी कोई
दोष नहीं है। भगवद्दुर्गाचार्य का यही समाधान पञ्चम अध्याय
में 'वाजपस्त्यम् ( ४६ ) वाजगन्ध्यम् ( ५० ) इन दो शब्दों
का भी हो सकता है।
२

हिन्दी निरुक्त ( १० ) ४ अ० १ पा० १ ख०
इस अध्याय के निघण्टुस्थ शब्दों की निरुक्तस्थ संक्षिप्त व्याख्या

निपात

हिन्दी निरुक्त ( ११ ) ४ अ० १ पा० १ ख०
३० नूचित् } [अनेकार्थत्वादिह समाम्नातः
निपातानां संस्कारोनास्ति ।]
३१ नून } पुरातनवयोरर्थयोः । (पा० ३ ख० १)
६० ऋधक् पृथक् । (पा० ४ ख० ४) "ऋधगया ऋधगुताशमिष्ठाः"
विभागानवगत
४ मेहना मंहनीयम् । मे इह न अस्ति । "यदिन्द्रचित्र मेहना"
(पा० १ ख० ४)
५० एरिरे आ-ईरिरे। 'ईरितिः' (अदा०आ०) उ- "यमेरिरे भृगवः"
पसृष्टोऽभ्यस्तः। (पा० ४ ख० २)
अर्थानवगत
५२ जरते स्तौति । (पा० ४ ख० ३) "इन्धान एनं जरते स्वाधीः"
५८ चयसे चातयसि । (पा० ४ ख० ४)
५६ वियुते द्यावापृथिव्यौ । (पा० ४ ख० ४) "सामान्या वियुते दूरे"
स्वरानवगत
६१ अस्याः अस्यै । (पा० ४ ख० ४) "अस्या उषसः"
६२ अस्य 'अस्याः' इत्येतेन व्याख्यातम् । "अस्य वामस्य पलितस्य"
(पा० ४ ख० ४)

हिन्दी निरुक्त ( १२ ) ४ अ० १ पा० १ ख०

हिन्दी निरुक्त ( १३ ) ४ अ० १ पा० १ खं०

संस्काराननवगत
१ जहा | जघान । [पा० १ खं० १] | “जहा को अस्मद्दोषिते',
२ निधा | पाश्या । यन्निनिधीयते सा नि- | “समुष्यस्मान्निधयेव बद्धान्”
| धा । [पा० १ खं० २] |
५ दमूनाः | दममनाः । दान्तमनावा । दान- | “जुष्टो दमूनाः ”
| मनावा । [पा० १ खं० ३] |
६ मषः | मशिकाः । (बहुवचनम्) (मद्- | “मषो न शिरना व्यदन्ति ।”
| मषी । मषः ।) |
७ इषिरः | ईषणवान् । एषणवान् । | “इषिरेण ते मनसा ”
| (पा० ६ खं० ७) |
८ कुरुतम | कुरुत । 'न' इति अनर्थकः । |
| “अनर्थका उपजना भवन्ति” । |
९ जठरम् | उदरम् । जग्धमस्मिन् ध्रियते | “आसिञ्चस्वजठरे” ।
| धीयते वा । (पा० १ खं० ७) |
१० तितउ | परिपवनं भवति । ततवद्वा । तुन्न- | “सक्तुमिव तितउना”
| वद्वा । तिलमात्रतुन्नमितिवा । |
१२ सध्या | सद्ध्ये । (पा० २ खं० ३१) | “सध्या कत्तौर्विवतं संजभार” ।

हिन्दी निरुक्त ( १४ ) ५ अ० १ पा० १ खं०

हिन्दी निरुक्त ( १५ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
२१ नंसन्ते नमन्ते (पा०२ ख०२) | “विवस्वते सुवित्रं संसन्ते मरुतः”
२२ आहनसः आहननवन्तः। (पा०२ खं०७) | “एतेमद्वा आहनसः”
२४ अस्रसत् अद्रुसादिती। अद्यसानिनीवा। | “अश्वसन्न ससतो बोधयन्ती ।”
(पा०२ खं० ८)
२५ इषिभ्यः ईषणिानः। एषणिानः। ऋषीवि- | “ते वाशी मन्त इषिभ्य
नोवा। (पा० २ खं० ८)
२६ वाहः स्तोत्रम् । (पदं अनेकार्थम्)। | ‘वाहः कृणवाव जुष्टम्”
स्तोमएवहि देवानां वोढाभवति
२८ सुविते सुइते । सूते। (शब्द समाधौ) | “सुविते माधाः”
(अनेकार्थच) (पा० ३ खं०१)
३२ दावने दानस्य । (पा० ३ खं० २) | “वयमकूपारस्य दावने”
३३ अकूपारस्य अकूपारस्स्य । अकूपारः,आदि- | ‘वयमकूपारस्य”
त्यः, समुद्रः, कच्छपश्च ।
३४ शिशीते निश्यति । (पा० ३ खं०२) | “शिशीतेऽशृङ्गी रक्षसे विनिदत्त”
३५ सुतकेभिः सतकनैः । पदं अनेकार्थम् । | “अग्निः सुतुकः सुतकेभिरश्वैः”
(पा० ३ खं० ३)
३६ सुप्रावयाः सुप्रगमनः (इतिशब्दसमाधिः) | “सुप्रावया अस्मिन् यज्ञे”
(पा० ३ खं० २)

हिन्दी निरुक्त ( १६ ) ४ अ० १ पा० १ सं०

निघण्टु-स्थ सं० | अनेकार्थ | तत्त्व (अर्थ) अवगम | निगमः

३७ | अप्रमायुवः | अप्रमाद्यन्तः । ( पा० ३ खं० ३ ) | "असत्रमायुवो रक्षितारो दिवे दिवे"
३८ | च्यवनः | च्यावनः । ( ऋषिः ) | "युवं च्यवानं सनयं यथा रथम्"
| | ( पा० ३ खं० ३ ) |
४१ | जहुरे | जहिरे । ( अनेकार्थधातुप्रकृ- | "जहुरे विचिंतयन्तः"
| | तिः ) ( पा० ३ खं० ३ ) |
४३ | क्राणाः | कुर्वाणाः । ( पा० ३ खं० ३ ) | "गीर्भिः क्राणा अनूषत" ।
४४ | वाशी | वाक् ( पदे अनेकार्थम् । ) | "वाशीभि स्ततक्षाश्मन्मयीभिः" ।
| | ( पा० ३ खं० ३ ) |
४५ | विषूच्यस्य | विष्वञ्चस्य । ( पा० ३ ख० ३) | "सशूद् दूर्यो विषूच्यस्य जन्तोः" ।
४७ | पिता | माता (पातवा) पालयितावा | "द्यौर्मे पिता" ।
| | जनयितावा । ( पा० ३ ख. ५ ) |
४८ | शंयोः | ( सुखंयोः ) ( पञ्चम्यन्तं वा ष- | "शशानः शंयोररपो दधात" ।
| | ष्ठ्यन्तं वा) शमनं च रोगाणां |
| | यावनं च भयानाम् । |
| | अथापिबार्हस्पत्य : । | "तच्छंयोरावृणीमहे"

हिन्दी निरुक्त ( १७ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
४६ | अदितिः | अदीना। देवमाता [पा०४खं०१] | "अदितिद्यौः" ।
५१ | जहुरिम् | जरस्थ् । [पा० ४ खं० ३] | "नीचायमानंजहुरिं न श्येनम्"
५२ | मन्दी. | मन्दतेः स्तुतिकर्मणः । [पा०४ खं० ३] | "प्रमन्दिने पितुमदर्चता वचः"
५६ | दंसयः | कर्माणि । [पा० ४ खं०४] | "कुत्साय मन्मन्नह्यश्व दंसयः" ।
५७ | तूताव | तुताव । [पा० ४ खं० ४] | "स तूताव" ।
३

हिन्दी निरुक्त ( १८ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
चतुर्थाध्याय के निरुक्तस्थ कुछ प्रासंगिक शब्द
शब्द अर्थ
मर्त्याः । मनुष्यनाम मर्यादा वा । (खं० २)
मेथतिः । आक्रोशकर्मा ।
पाश्या । पाशसमूहः ।
वयः । वेर्बहुवचनम् ।
(सुपर्णाः) सुपतनाः ।
चत्तुः ख्यातेः । चष्टेर्वा ।
पूर्धि पूरय । देहि वा ।
पार्श्वम् पर्शु मयमङ्गं भवति ।
पर्शुः स्पृशतेः ।
पृष्ठम् स्पृशतेः ।
अङ्गम् अङ्गनात् । अञ्चनाद्वा
श्रोणिः श्रोणतेः
दोः द्रवतेः ।
श्यामम् श्यायतेः ।
यकृत् यथाकथाच कृत्यते ।
शितिः श्यतेः ।
मांसम् माननंवा । मानसंवा । मनोऽस्मिन् सीदति इतिवा
मेदः मेद्यतेः ।
अद्रिः आहणाति एतेन । अपिवा अत्तेः ।
राधः इतिधननाम । राध्नुवन्ति एतेन ।
उभौ समुब्धौ भवतः ।
दमः इति गृहनाम ।
मनः मनोतेः ।
अतिथिः अभ्यतितोगृहान् भवति ।
अभ्येति तिथिषु परगृहान इतिवा । गृहाणिश्चेतिवा

हिन्दी निरुक्त ( १९ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिकशब्दाः।
शब्द अर्थ
दुरोणः इतिगृहनाम । दुरवा भवन्ति दुस्तर्पाः । भोजनानि
इतिवा धनानि इतिवा ।
सूचिकाः पुनर्मुष्कातेः ।
मूषः अपि, एतस्मादेव ।
त्रितः तीर्णतमो मेधया । अपिवा संख्यानामैव अभिप्रेतं
स्यात्-एकतो द्वितः त्रितःइतित्रयो बभूवुः। (खं०६)
वासराणि वेसराणि विवासनानि गमनानि-इतिवा । खं(७)
कर्त्तन
हन्तन } इति अनर्थका उपजनाः । ('न' अनर्थकः)
यातन
मरुत्वान् मरुद्भिस्तद्वान् । ( खं०८ )
वृषभः वर्षिता अपाम् ।
रणाय रमणीयाय ।
मदाय मदनीयाय ।
मधु सोमम् औपसिकम् । माद्यतेः (प्रथमपादःसमाप्तः )
द्वितीयः पादः
सक्तुः सचतेः । दुर्धावो भवति । कसतेर्वा स्याद्वि परीतस्य
विकसितो भवति । ( खं० २ )
धीराः प्रज्ञानवन्तः । ध्यानवन्तः ।
भद्रम् भगेनव्याख्यातम् । भजनीयंभूतानाम् । अभिद्रवणी-
यम् । भवद्दूरमयति इतिवा । भाजनवद्वा ।
लक्ष्मीः लाभाद् वा । लक्षणाद्वा । (लक्ष्यनाद्वा ) लाञ्छ-
नाद्वा । लषतेर्वा स्यात् प्रेप्साकर्मणः । लग्यतेर्वा-

हिन्दी निरुक्त (२०) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिकशब्दाः
शब्द। अर्थ
स्यात् आश्लेषकर्मणः । लज्जतेर्वा स्याद् अश्लाघा-
कर्मणः ।
हरितः आदित्यरश्मयः । (हरणाः) अश्वाः इति वा
वेसरम् अहः ।
रात्री रात्रीव, इतिवा उपमार्थे “यदत्रार्थाविरोधि
तत्प्रतिपत्तव्यम्” (खं० ३)
सिलिकमध्यमाः संसृतमध्यमाः। शीर्षमध्यमा वा । (खं०५)
शिरः (आदित्यः) यद्नुशेते सर्वाणि भूतानि । मध्ये वा
एषां तिष्ठति । इदमपि 'शिरः' एतस्मादेव । समा-
श्रितानि एतद् इन्द्रियाणि भवन्ति ।
शूरः शवतेर्गतिकर्मणः ।
दिव्याः दिविजोः ।
अत्याः अतनाः ।
हंसाः हन्तेः ।
श्रेणिः श्रयतेः ।
अज्मम् वाहिका (स्वर्गपथः)
कन्या कमनीया भवति । क्वैयं नेतव्या इति वा । कनते-
र्वा स्यात् कान्तिकर्मणः ।
दारु दृणातेर्वा । द्रुणातेर्वा ।
द्रु तस्मादेव ।
सुवास्तुः नदी । (खं० ७)
शुन्ध्युः शोधनात् । आदित्यः ) शकुनिः । आपश्च ।
वक्षः भासा अध्यूढम् । इदमपि 'वक्षः' एतस्मादेव ।
अध्यूढंकाये ।

हिन्दी निरुक्त ( २१ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिक शब्दाः।
शब्द अर्थ
नोधाः ऋषिः। नवनं दधाति।
अद्य अन्नम्।
वाशी वाक्। सा हि वाश्यते। (द्वितीयःपादः समाप्तः)
तृतीयः पादः
रयिः धनम्। राते र्दानकर्मणः।
कच्छपः कच्छं पाति। कच्छेन पाति। कच्छेन पिवति
इति वा।
कच्छः खच्छः। खल्छदः। अयमपि नदीकच्छः एतस्मा-
देव। कम्-उदकं तेन छाद्यते।
रक्षः रक्षितव्यम्-अस्मात्। रहसि क्षणोति-इतिवा।
रात्रौ नक्षते इतिवा। (खं०२)
युवा प्रयौति कर्माणि। (खं० ३)
तक्षतिः करोतिकर्मा।
विचितयन्तः विचेतयमानाः।
पातम् पिवतम्।
द्रोः द्रुममयस्य।
हरिः सोमः। हरितवर्णः अयमपि इतरो 'हरिः' एतस्मादेव।
शिश्नदेवाः अब्रह्मचर्याः।
शिश्नम् श्नथतेः।
ऋतम् सत्यं वा। यज्ञं वा।
घा (अनर्थकम्। ) (खं० ४)
आगच्छान् आगमिष्यन्ति।
उपबर्बृहि उपधेहि।

हिन्दी निरुक्त ( ३२ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिक शब्दाः ।
शब्द अर्थ
बन्धुः संबन्धनात् । ( खं० ५ )
नाभिः संहननात् । “नाभ्या संनद्धागर्भा जायन्ते । ”
ज्ज्ञातिः संज्ञानात् ।
उत्तानः उत्ततानः ऊर्ध्वतानो वा ।
रपः रिप्रम् । इति पापनामनी ( तृ० पादः समाप्तः )
चतुर्थः पादः ।
वस्त्रमथिम् वस्त्रमाथिनम् ।
वस्त्रम् वस्तेः ।
तायुः इति स्तेन नाम ।
भरः संग्राम नाम । भरतेर्वा । हरतेर्वा ।
नीचायमानम् नीचैः अयमानम् ।
नीचैः निश्चितं भवति ।
उच्चैः उच्चितं भवति ।
श्येनः शंसनीयं गच्छति ।
यूथम् यौतेः । समायुतं भवति ( खं० ३ )
अपीच्यम् अपचितम् अपगतम् । अपिहितम् । अन्तर्हितंवा (खं०४)
अंहतिः (अंहश्च अंहूश्च) हन्तेर्निरूढोपधाद्विपरीतात् ।
देवपीयुर् देवहिंसितारम् । पीयति हिंसाकर्मा ।
समानम् सम्मानमात्रं भवति ।
मात्रा मानात् ।
दूरम् व्याख्यातम्
अन्तः अततेः ।

हिन्दी निरुक्त ( २४ ) ४ अ० १ पा० १ ख०
प्रासंगिक शब्दाः ।
शब्द अर्थ ।
हेमन्तः हिमवान्
हिमम् हन्तेर्वा । हिनोतेर्वा ।
अज॒रम् अजरणाधर्माणम् ।
अनर्वम् अप्रत्यृतम् अन्यस्मिन् ।
षलरे (षडरे) [ षट् अराः यस्मिन् सः तथा । ]
मासाः मानात् ।
प्रधिः प्रहितो भवति ।

❀ हिन्दी निरुक्त ❀

नैगम काण्ड
चतुर्थोऽध्यायः
१मः पादः
(खं० १)
━༻❁༺━
अथ निघण्टौ चतुर्थोऽध्यायः ।
[निघ०] जहा (१) निधा (२) शिताम
(३) मेहना (४) दमूनाः (५) मूषः (६)
इषिरेण (७) कुरुतन (८) जठरे (६) तितउ
(१०) शिप्रे (११) मघ्या (१२) मन्दू (१३)
ईर्मान्तासः (१४) कायमानः (१५) लोधम्
(१६) शीरम् (१७) विद्रधे (१८) द्रुपदे (१९)
तुग्वनि (२०) नंसन्ते (२१) नमन्त (२२)
आहनसः (२३) अञ्जसत् (२४) इष्मिणः
(२५) वाहः (२६) परितक्म्या (२७) सुविते
(२८) दयते (२६) नूचित् (३०) नूच (३१)
४

हिन्दी निरुक्त ( २६ ) ४ अ० १ पा० १ ख०
दावने (३२) अक्रूपारस्य (३३) शिशीते
(३४) सुतुकः (३५) सुप्रायणाः (३६) अ-
प्रायुवः (३७) च्यवनः (३८) रजः (३६) हरः
(४०) जुहुरे (४१) व्यन्तः (४२) क्राणाः
(४३) वाशी (४४) विषुणाः (४५) जामिः
(४६) पिता (४७) शंयोः (४८) अदितिः (४९)
एरिरे (५०) जसुरिः (५१) जरते (५२) मन्दिने
(५३) गौः (५४) गातुः (५५) दंसयः (५६)
तूताव (५७) चयसे (५८) वियुते (५९) ऋधक्
(६०) अस्याः (६१) अस्य (६२) इतिद्विषष्टिः
पदानि ॥ १ ॥
आद्यं नैघण्टुकं काण्डं व्याख्यातमतिविस्तरात् ।
अथैकपदिकं काण्डं व्याचक्षे हैन्दवीगिरा ॥ १ ॥
[निरुक्त-] ओ३म् । एकार्थमनेकशब्दम्—
इत्येतदुक्तम् । अथ यानि अनेकार्थानि एकशब्दानि
तानि अतोऽनुक्रमिष्यामः, अनवगतसंस्कारांश्च
निगमान् । तद् “ऐकपदिकम्” इतिआचक्षते ।
जहा जघान—इत्यर्थः ॥१॥

हिन्दी निरुक्त ( २७ ) ४ अ० १ पा० २ ख०
अनुवादः ।
"एकार्थ अनेक शब्द' हो, ऐसा प्रकरण कहा गया । ['ए-
कार्थ'-एक अर्थ पृथिवी आदि रूप अनेक गो आदि शब्दोंका
जहां तत्वभूत कहा जावे । 'अनेक शब्द' जहां अनेक गो आदि
शब्द पृथिवी आदि एक अर्थ के वाचक कहे जावें ।] अब जो
अनेकार्थ एक शब्द पद हैं, वे यहां से अनुक्रम से कहे जावेंगे ।
['अनेकार्थ'-जिन 'दयति' "अकूपार" आदि पदों के उपद्या,
दान दहन, और हिंसा आदि अनेक अर्थ वाच्य हैं । 'एक
शब्द'-जिन उपद्या, दान, दहन, और हिंसा आदि अनेक
अर्थों के दयति, अकूपार, आदि एक एक शब्द वाचक हैं वे
अर्थ मात्र ।] और अनवगत संस्कार, जिनके संस्कार या प्रकृति
प्रत्यय विभाग न जाने जावें, ऐसे निगमोंको कहेंगे । उस दोनों
प्रकार वाले प्रकरण को आचार्य 'ऐकपदिक' इस नाम से कहते
हैं [जैसे-] 'जहा' (१) का जघान या मारा यह अर्थ है ॥१॥
१ ( ख०२ )
[निरु०] “कोनुमर्य्या अमिशितः सखा सखाय-
मब्रवीत्। जहा को अस्मदीषते” [ऋ०सं०६,३,४९,२,]
मर्य्या इति मनुष्य नाम । मर्य्यादाभिधानं वा
स्यात् । मर्य्यादा (मर्यैरादीयते मर्य्यादा) मर्य्यादि-
१-“कोनुमर्य्या” [ ऋ० सं० ६, ३, ४९, २, ] इस मन्त्र
का त्रिशोक ऋषि । गायत्री छन्दः । महाव्रत में महदुक्थ में
तृचाशीति में शस्त्र है ॥ २ ॥