नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१८८ नलचम्पूः ।
तदेष भद्रजातिर्भविष्यति ।
तथाहि ।
उच्चैःकुम्भः कपिशदशनो बन्धुरस्कन्धसंधिः
स्निग्धाताम्रद्युतिनखमणिर्लम्बवृत्तोरुहस्तः ।
शूरः सप्तच्छदपरिमलस्पर्धिदानोदकोऽयं
भद्रः सान्द्रद्रुमगिरिसरित्तीरचारी करीन्द्रः ॥ ६० ॥
तन्मोदतामयम्, अनुरागिणोर्दम्पत्योः क्रीडारसविघातः कृतो न
श्रेयान्' इत्यभिधाय, हृतहृदयः, स्वैरं रममाणमृगमिथुनविलासैरुल्ला-
सितपुलकः कुसुमितकाननानिलैरुत्कम्प्यमानः, झरन्निर्झरोपान्तपाद-
पतलचलत्केलिकिलकेकिफेकारवैर्विनोद्यमानः समीपचरसेवकसुभा-
षितैश्च, सममसमं च, निम्नगात्रमनिम्नगात्रं च, ग्रावविषममग्राववि-
षमं च, सश्रापदमश्वापदं च, सपादपमपादपं च, विन्ध्यस्कन्धमुल्लङ्घय,
'देव, विलोक्यतामिह विषमविषाणि पन्नगकुलानि द्रोणीगहनं च, इह
शरासनकरम्बाणि वनानि पार्वार्द्धकपुलिन्दवृन्दं च, इह बहुसुखानि
शवरद्वन्द्वानि रत्नाकरस्थलं च, इह सुमधुराणि फलानि कीचकवनं
तदिति ॥ उच्चैः कुम्भ इत्याद्यभिधाय तेनैव करिणा हृतहृदयो मृगमिथुन-
विलासादिभिः पुलकाद्युपेत ईदृशं विन्ध्यमतिक्रम्य 'देव, वीक्ष्यताम् इह विन्ध्य-
स्कन्धे इदमिदमिति वनप्रदेशान्दर्शयतः पुष्कराक्षस्य वक्रोक्तीर्भावयन्नतिक्रान्तशि-
खरपरम्परः सह्यमयात् । केलये किलतीति केलिकिलः ( 'इगुपध' इति कः ) क्री-
डापात्रम् । केलिकिलानां केकानुकारप्रवृत्तानां केकिनां च केकारवैर्विनोद्यमानः ।
सह मया श्रिया समं सश्रीकम् । असमं विषमम् । न समोऽस्येति कृत्वा उत्कृष्टं
वा । निम्नगा नदीन्नायत इति कः । तथा अनिम्रमुच्चं गात्रं मूर्तिर्यस्य । ग्रावभिर्ह्र-
षद्भिर्विषमम् । अग्रे अवविषमं समम् । अवेति नञर्थे । श्वापदं हिंस्रपशुः । अश्वा-
नामपदमभूमिम् । समनिर्जलो हि देशोऽश्वीयः । अयं च ग्रावविषमो निम्नगाधा-
रश्च । सह पादपैर्वृक्षैः । तथा अपादान् गूढपदः पातीत्यपादपम् । शून्ये हि सर्पा-
दिप्राचुर्यम् । अथवा अतिवैषम्यातसंचरतां पादान् न पातीत्यपादपम् । इह विषे-
ति ॥ विषमं विषं येषु पन्नगकुलेषु । द्रोणीगहनेषु तु विषमा विषाणिनो दन्तिनः
शृङ्गिणो वा शम्बरादयो यत्र । इह शरेति ॥ शरेण मुञ्जेन असनेन बीजकवृक्षेण
च करम्बाणि शबलानि । पुलिन्दवृन्दं तु शरासनं धनुः करे यस्य । तथा बाणाः
सन्त्यस्येति बाणि सशरम् । इह वेति ॥ बहु सुखं येषां तानि बहुसुखानि ।
स्थलं तु बहु विपुलम् । तथा सुष्ठु खानिराकरो यत्र । बहुशब्दो वैपुल्येऽपि ।
इह सुमेति ॥ सुष्ठु मधुराणि । वनं तु सुष्ठु मधु यत्र तत्सुमधु । तथा रणन्त्य-
१ 'तत्सोच्यतामयम्'. २ 'हृष्टहृदयः', 'ह्रतहृदयः'. ३ 'रममाणपामरमिथुन'.
४ 'उल्लासित'. ५ 'केकिफेकारवैः'. ६ 'सेवित'. ७ 'ग्रावविषममप्यग्राव'.

षष्ठ उच्छ्वासः । १८९
च, इहामोदितविश्वककुम्भि कुसुमानि सरित्तीरं च, इह सत्प्रभाव-
न्ध्यानि दवदग्धारण्यानि मुनिमण्डलं च' इति विविधवनप्रदेशान्दर्श-
यतः पुष्कराक्षस्य विचित्रवचनोक्तीर्भावयन् क्रमेणातिक्रम्य शिखरपर-
म्परां परैरसह्यः सह्याचलमवततार ॥ क ॥
रमणीयतया स्निग्धतया च पुनः परिवर्तितमुखो विलोक्य विन्ध्य-
दक्षिणमेखलाशिखरश्रेणीपादपान् पुष्कराक्षमभाषत ॥ ख ॥
'भद्र, दुस्त्यजाः खल्वमी विन्ध्यतटीतरवः ॥ ग ॥
तथाहि ।
आवासाः कुसुमायुधस्य शवरीसङ्केतलीलागृहाः
पुष्पामोदमिलन्मधुव्रतवधूझङ्काररुद्धाध्वगाः ।
सुस्निग्धाः प्रियबान्धवा इव दृशो दूरीभवन्तश्चिरा-
त्कस्यैते न दहन्ति हन्त हृदयं विन्ध्याचलस्य द्रुमाः ॥६१॥
अपिच ।
भ्राम्यद्भृङ्गभरावनम्रकुसुमश्योतन्मधूद्रन्धिषु
च्छायावत्सु तलेषु पान्थनिचया विश्रम्य गेहेष्विव ।
निर्यन्निर्झरवारिवारिततृषस्तृप्यन्ति येषां फलै-
स्ते नन्दन्तु फलन्तु यान्तु च परामभ्युन्नतिं पादपाः ॥६२॥
अपिच ।
यत्र न फलितास्तरवो विकँसितसरसीरुहाः सरस्यो वा ।
न च सज्जनाः सदेशो गच्छतु निधनं श्मशानसमः ॥ ६३ ॥
वश्यं राणि । सच्छिद्रा हि वंशा वायुवशाद्रणन्तीति । इहामविति ॥ आमोदिताः
सुरभिता विश्वाः सर्वाः ककुभो दिशो यैः । तीरं तु आमोदिता हर्षिता वयः पक्षि-
णः श्वाः शुनः संज्ञा वृकाः कुम्भिनश्च गजा यत्र । आमोदो हर्षेऽपि । यद्विश्व-
प्रकाशः-‘आमोदो गन्धहर्षयोः' । यदा तु विश्वा शुण्ठी कुम्भीच वल्लीविशे-
षः । तदा बहुव्रीहौ 'शेषात्-' इति कब्दुर्वारः । सादृश्यवृत्तेः शुनः । संज्ञाप्रति-
कृत्वोः कन् । इह सेति ॥ सती शोभना प्रभा कान्तिस्तया वन्ध्यानि रहितान्यर-
ण्यानि मुनिमण्डलं तु सत्प्रभावम् । तथाध्यानमस्यास्तीति ध्यानि ॥ क ॥
यत्र नेति ॥ देशश्मशानयोः समतायामरतिजनकत्वं हेतुः ॥ ६३ ॥
१ 'परंपराः'.. २ 'पुनःपुनः'.. ३ 'श्रोणी'.. ४ 'हु'; 'क्के'.. ५ 'सुस्निग्धप्रिय'.
६ 'छायावद्वतलेषु'. ७ 'विकासिसरसी'.

१९० नलचम्पूः ।
तत्कथय कदा पुनरिमां विन्ध्यवनवीथीं विचित्रपत्रलकुचां दमय-
न्तीमिव निर्वृत्तिमवलोकयिष्यामः ॥ क ॥
तथाहि ।
पीनोन्नमद्घनपयोधरभारभुग्न-
मध्यप्रदेशरुचिमल्लवलीलतायाः ।
उत्कण्ठितोऽस्मि चलदेणदृशः प्रियाया-
स्तस्याश्च पर्वतभुवो वनवीथिकायाः ॥ ६४ ॥
अपिच ।
सानूनां सानूनां विलोक्य रमणीयतां चै सानूनाम् ।
सालवने सालवने विहरिष्यति सह मयाऽत्र कदा ॥ ६५ ॥
सखे सखेदा इव वयम्, तत्कथय कियददूरेऽद्यापि स विदर्भविषयः,
यत्र ब्रह्माण्डशुक्तिसंपुटमध्यमुक्ताफलगुलिकया तयालंकृतं तत्कुण्डिनं
नगरम्' इत्यभिधाने निषधनाथे तैस्तैरालापैरनुवर्तितोक्तिः पुष्करा-
ऽक्षोप्यभाषत ॥ ख ॥
'देव, प्राप्ता ननु वयम् ॥ ग ॥
इदं हि ।
वीरपुरुषं तदेतद्वरदातटनामकं महाराष्ट्रम् ।
दक्षिणसरस्वती सा वहति विदर्भा नदी यत्र ॥ ६६ ॥

तत्कथेति ॥ विचित्रपत्रा लकुचास्तरवो यस्याम् । दमयन्ती तु विविधपत्र-
वल्लीयुक्तस्तनी । पत्रं लात इति के पत्रलै ॥ क ॥
पीनोन्नेति ॥ कठिनस्तनभरेण भुग्ने नम्रे उदरे रुचिं मल्लन्ते धारयन्ति
इत्यणि तथोक्ता वल्य एव लता यस्याः । वली उदररेखा । तथा चलतामेणाना-
मिव दृशौ यस्याः । वनवीथीपक्षे पयोधरो मेघः । रुचिमती तेजस्विनी लवली-
नाम्नी लता । तथा चलदेणानां दृक् दर्शनं यस्याम् ॥ ६४ ॥
सानूनामिति ॥ सानूनां तटानां संबन्धिनो ये सानवो मार्गास्तेषां रमणीय-
तामनूनां परिपूर्णां विलोक्य अलवनेन सह यत् सालानां सर्जतरूणां वनं तस्मि-
न्मया समं कदा सा विहरिष्यति । अत्र प्राच्यः सानुशब्दस्तटार्थोऽन्यश्चाध्वार्थः ।
यद्विश्वः-'सानुः शृङ्गे बुधे मार्गे पद्यायां पल्लवे वने' । यदि वा 'णू स्तवने' आन-
वनमानूः प्रशंसा तया सह वर्तन्त इति सानूनि तेषां स्तुत्यानामित्यर्थः ॥ ६५ ॥
सखे इति ॥ ब्रह्माण्डमेव शुक्तिसंपुटः । सा च तन्मध्ये मुक्ताफलगुलिका
साधुमुक्ताफलम् गुलिकाकारत्वात् । एतावता स्थूलवृत्तत्वम् ॥ ख ॥
१ 'दमयन्ति च'. २ 'हि'. ३ 'वैदर्भ'.
CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठ उच्छ्वासः । १९१
इहाकरभया सिंहलद्वीपभुवा सदृशी, बहुदया त्यागिजनतया तु-
ल्या, समृद्धनया भूनिखातकृपणजननिक्षेपकुम्भिकया समाना, प्र-
जा ॥ क ॥
इह समकरन्दानि कमलवनानि राजैराजन्यचक्रं च, इह बहुधा-
मानि नगराणि लोकहृदयं च, इह सारम्भाणि कृपाणकुलानि दश-
रूपकप्रेक्षणं च, इह बहुकृपाणि जनमनांसि प्रजापालबलं च, इह
महाविप्राणि ग्रामपुरपत्तनानि मेषगोष्ठं च ॥ ख ॥
इयं च गगनवीथीव पूर्वोत्तराफल्गुनीराशिवायूषयुक्ता ब्राह्मणमहा-
र्भूमिः ॥ ग ॥
इतश्च ।
आरुह्यैताः शिखरिसदृशान्राममध्योद्यकूटा-
नन्योन्यांसप्रणिहितभुजाः संगताः कौतुकेन ।
प्रेक्षावेशादविचलदृशो योषितः पामराणां
पश्यन्त्यस्त्वां निभृततनवो लेख्यलीलां वहन्ति ॥ ६७ ॥
इहेति ॥ न कराद्राजदेयांशाद्भयं यस्यां साऽकरभया । भुवा तु न करभा
यस्यामिति करभरहितया तथा बह्वी दया यस्यां सा बहुदया त्यागिनां जनतया
तु बहु ददातीति बहुदा तया बहुदया । जनानां समूहो जनता । 'ग्रामजन-' इति
समूहे तल् । समृद्धो नयो यस्यां सा समृद्धनया । कुम्भिकया तु समृद्ध मृत्तिको-
पेतं धनं यस्यां तया समृद्धनया ॥ क ॥
इहेति ॥ सह मकरन्देन वनानि । राजन्यचक्रं तु समः करो राजांशो यस्य ।
तथा दानमस्यास्तीति दानि । इह वेति ॥ बहूनि धामानि गृहाणि येषु । हृदयं
च बहुधा अनेकधा मानोऽस्यास्तीति मानि । इह सेति ॥ सह आरम्भैरुपक्रमैः
कुलानि । प्रेक्षणकं तु सारमुत्कृष्टम् । तथा भाणो रूपकविशेषः सोऽस्यास्तीति
भाणि । यदाह धनिकः—'भाणस्तु धूर्तचरितं कृतं स्वेन परेण वा । यत्रोपवर्णयेदे-
को निपुणः पण्डितो विटः' । इह वेति ॥ बह्वी कृपा येषु तानि । बलं च बहु ।
तथा कृपाणः खड्गोऽस्यास्तीति । इह मेति ॥ महान्तो विप्रा येषु । गोष्ठं तु महा-
न्तोऽव्यो मेण्डास्ते एव प्राणिनो बलवन्तो यत्र ॥ ख ॥
इयं चेति ॥ पूर्वस्यामुत्तरस्यां चाफल्गु सारमुत्कृष्टं यस्याम् । तथा शिवा क-
ल्याणी । तथा यूषैर्यज्ञकीलैर्युक्ता गगनवीथी तु पूर्वा उत्तराः फल्गुन्यो राशयो मे-
षाद्या वायुः पवनस्तैरुपयुक्तोपयोगीकृता ॥ ग ॥
आरुह्येति ॥ शिखरी गिरिः । कूटा अवकरोत्कराः । प्रेक्षायामवलोकने आ-
वेश आग्रहः । पामराः प्राकृतजनाः ॥ ६७ ॥
१ 'समा प्रजा'. २ 'राजन्यचक्रं च'. ३ 'रूपा'.

१९२ नलचम्पूः ।
किं चान्यत् ।
नृप चलसि यथा यथा त्वमस्मि-
न्नपि वदनानि तथा तथा चलन्ति ।
तरलितनयनानि पामरीणां
पवनविनर्तितपङ्कजोपमानि ॥ ६८ ॥
अपिच ।
उत्कम्पाद्गलितांशुकेषु रभसादत्यन्तमुच्छ्वासिषु
प्रोत्तुङ्गस्तनमण्डलेषु विलुठद्गुञ्जावलीदामसु ।
आसां खेदिषु दृश्यते मृगदृशां संक्रान्तबिम्बो भवा-
नाश्लिष्यन्निव गोपिकाः कृतबहुप्राकाम्यरूपो हरिः ॥ ६९ ॥
अहो नु खल्वाश्चर्यमिदमेतैसां तथाविधनेपथ्यनिरपेक्षाप्युन्माद-
यति यूनां मनो युवतीनां यौवनश्रीः ॥ क ॥
तथा हि ।
माल्यं मूर्धनि कर्णिकार्ककलिकाः पिष्टातकं चन्दनं
मुक्तादाम गले च काचमणयो लाक्षामयाः कंकणाः ।
रागोऽङ्गेषु हरिद्रया नयनयोरत्युल्बणं कज्जलं
वेषोऽयं विरसस्तथापि हृदयं ग्राम्या हरन्ति स्त्रियः ॥ ७० ॥
इतश्च ।
कन्दलितकन्दविशेषाः कर्कशकर्कटिका विशालकालिङ्गाः कूष्मा-
ण्डमण्डितमण्डपाः सुवृत्तवृन्ताकाः सुहस्तितहस्तिकर्णपुनर्नवाः स्थूल-
मूलकाः पिण्डितपलाण्डवो वास्तूकवास्तुभूतभूतलाः संजीवितजीवन्ति-
काः सर्षपराजिकाराजिराजिताः सरित्सारिणीसारिवारिसेचनसुकुमा-
रपल्लवितविविधशाकाः शाकवाटिकाः ॥ ख ॥
उत्कम्पेति ॥ भ्रष्टांशुकत्वं खेदित्वं च स्तनमण्डलस्य निरावरणत्वेन नृपप्र-
तिबिम्बस्य संक्रान्तौ हेतुः । प्राकाम्यं महासिद्धिविशेषः । प्राकाम्येन रूपाणि प्रा-
काम्यरूपाणि । कृतानि बहूनि प्राकाम्यरूपाणि येन ॥ ६९ ॥
अहो न्विति ॥ तथाविधमुदारं हारकुण्डलादिरूपं नेपथ्यम् ॥ क ॥
माल्यमिति ॥ हरिद्रा तण्डुलचूर्णम् । पिष्टातकं विलेपनम् ॥ ७० ॥
कन्दलितेति ॥ शाकवाटिकाः । सुहस्तितेति । हस्तः कन्दलोद्भेदः सं-
जातोऽस्येऽति । तारकादित्वादितच् । हस्तिकर्णः पुनर्नवा च वल्लीभेदौ । वास्तूकेन
१ 'वलन्ति' २ 'विनर्तन'. ३ 'एतेषां'. ४ 'कुत्रचिन्नास्ति'. ५ 'कुत्रचिन्नास्ति'.
६ 'कलितं'; 'कलिलं'. ७ 'पदे'. ८ 'वास्तू'.

षष्ठ उच्छ्वासः। १९३
इतश्च।
विकसन्मुचुकुन्दानन्दिनो मकरन्दस्यन्दिसुन्दरसिन्दुवाराः पामरी-
संकेतनिकेतकेतकीवनाः कम्रास्रातकाः कुड्मलितकङ्कोलफलाः कोरकि-
तकुरण्टकाः पल्लवितवल्लीकाः फुल्लमल्लिकोल्लासिनः सुजातजातयो विचि-
त्रशंतपत्रिकास्ताण्डवितपाण्डुपिण्डितागुरुकरवीरवीरुधो दृश्यमानसवै-
र्तुपुष्पाः पैष्पायुधावासा आरामाः ॥ क ॥
इतश्च।
नातिदूरे दक्षिणदिशि दृशं निवेशयतु देवः ॥ ख ॥
एतास्ताः परिपक्वशालिकलमाः सुस्वादुदीर्घेक्षवो
वप्रप्रान्तहरित्तृणस्थलचलत्पीनाङ्गगोमण्डलाः।
दृश्यन्ते पुरतः सरोरुहवनभ्राजिष्णुनीराशयाः
प्रान्तोन्नादिविचित्रपत्रिनिचयाः सस्यस्थलीभूमयः ॥ ७१ ॥
अपिँच।
स्वःसौन्दर्यविडम्बि कुण्डिनमिदं सैषा विदर्भा नदी
सा चेयं वरदा स चायमनयोः पुण्याम्भसोः संगमः।
अस्यैवोत्नमदहंसहारिणि तटे सेनास्थितिः कल्प्यतां
यस्मिन्मत्तकरीन्द्रकुम्भकषणक्रीडासहाः पादपाः ॥ ७२ ॥
एवमनेकधा दर्शनीयप्रदेशप्रकाशनव्याजेन विनोदलीलां पल्लवयति
पुष्कराक्षे, 'प्राप्ताः कुण्डिनपुरम्' इत्युच्छ्वसितहृदयो निषधेश्वरः पर-
मपरितोषात्पारितोषिकप्रदानपूर्वमिदमवादीत् ॥ ग ॥
'भद्र, भवतः सौकुमार्यमाधुर्यमधुविश्रम्भसंदर्िभतभङ्गश्लेषगर्भाभि-
र्गीर्भिराक्षिप्तमनसामस्माकमविदितखेदं इव, अदृष्टसमविषमविभाग
इव, अनुत्पादितस्वेदलव इव, अर्धगव्यूतिमात्रैशेषोऽतिक्रान्तः क्रीडा-
शाकविशेषेण वस्तुभूतं गणनाहें भूतं यासु। राजिकानां राजसर्षपाणां राज्या
राजिता ॥ क ॥
एता इति ॥ विचित्रपत्रिणो विविधपक्षिणः ॥ ७१ ॥
अच्छिन्नचैत्यद्रुमेति ॥ चैत्या ग्रामप्रदेशप्रसिद्धवृक्षाः ॥ ख ॥
१ 'शरपत्रिकाः'. २ 'पिण्डीतगरकर'. ३ 'पुष्पागमाः'; 'पुष्पारामाः'. ४ 'नीराश्रयाः'.
५ 'इतोऽपि' कुत्रतु नास्त्येव. ६ 'कथ्यतां'. ७ 'आश्वसितहृदयो'. ८ 'रुक्तिभि'.
९ 'खेदेति नास्ति'. १० 'मात्रावशेषः'.
१७

१९४ नलचम्पूः ।
विहारभूमिसमो महानपि मार्गः । समुचितश्चायं सेनानिवेशस्य सरि-
त्संगमोपकण्ठवनविभागः ॥ क ॥
तथा हि ।
इह भवतु निवासः सैनिकानामिहापि
श्रमतलतुरंगग्रासयोग्या तृणाली ।
इह हि कवलयन्तः पल्लवान्वारणेन्द्रा
विदधतु तरुखण्डे गण्डकण्डूयनानि ॥ ७३ ॥
इतश्चात्यन्तमनोहरतयास्माकमासनयोग्या सरित्संगमोत्सङ्गभूम-
यः ॥ ख ॥
तथा हि ।
अपसृताम्बुतरङ्गितसैकता निचुलमण्डपनृत्तशिखण्डिकाः ।
कुररसारसहंसनिषेविताः पुलकयन्ति न कं पुलिनश्रियः ॥ ७४ ॥
इत्यभिधाय 'भद्र, यथाक्रममकृतान्योन्यसंबाधकलहम्, अनुपद्रु-
ततीर्थायतनम्, अलुण्ठितासन्नोद्यानम्, अच्छिन्नचैत्यद्रुमम्, अवि-
च्छिन्नकमलवनं निवेशय सेनाम्' इति सेनापतिमादिदेश ॥ ग ॥
सोऽपि यथादिष्टमनुतिष्ठन्निदमवादीत् ॥ घ ॥
'भजत बलसमूहाः खर्वदूर्वास्थलानि
स्थविरशुकविशीर्यत्पक्षपिच्छच्छवीनि ।
उपनदि मृदुवीचीवायुनाऽन्दोलितानां
कुसुमितलतिकानामन्तरालेष्वमूनि ॥ ७५ ॥
अपिच ।
स्मरविहरणवेदीं षट्पदापानशालां
तटमनु वनमालां सस्मया मास्म भाङ्क्षुः ॥
कमलवनविहारानन्तरं यत्र तैस्तै-
र्मदनमदविनोदैरासते राजहंसाः ॥ ७६ ॥
भजतेति ॥ यद्यपि पक्षपिच्छयोरभिधानकृता न भेदः प्रत्यपादि तथापि
महदेवान्तरम्। यतः पक्षशब्देन पक्षती एव। पिच्छशब्देन तदंशोऽभिधीयते ७५॥
स्मरेति ॥ तटमन्विति । तटं लक्षीकृत्य । सस्मयाः सगर्वाः सन्तो भव-
न्तो वनमालां मा स्म भाङ्क्षुः । अन्यत्सकलं भङ्गनिषेधकारणम् । आसते इति बहु-
वचनान्तम् ॥ ७६ ॥
१ 'मल्लिका' २ 'सखण्डितक' ३ 'विजीर्य', 'विकीर्य'

षष्ठ उच्छ्वासः । १९५
अपिच ।
सुरसदननिवासं सैनिका मास्म कुर्व-
न्सरिति मुनिकुटीनां भङ्गमुल्लुठनं वा ।
इह¹ निषधनृपाज्ञा तस्य यः कापि कोऽपि
द्रुममुषि तरुखण्डे खण्डनं वा करोति' ॥ ७७ ॥
एवमनुशासति बलानि बहूनि बहुधा बाहुके, तत्क्षणादुत्तम्भितैः
प्रेङ्खत्पताकापल्लवविराजितैः प्रयाणयोग्ययन्त्रचित्रशालागृहैः संचा-
रिणि गन्धर्वनगर इव रमणीये, हरिततोरणैरुड्डीनशुकावलीमय इव,
गैरिकारक्तोन्नमितपटकूटीभिरुत्फुल्लकिंशुकमय इव, श्वेतांशुकमण्डपैश्च
ताण्डवितबृहत्पुण्डरीकखण्डमय² इव, जाते सरित्संगमोत्सङ्गसङ्गिनि
शिविरसंनिवेशे, क्रमेणाक्रान्तसकलदिङ्मुखेषु निषधेश्वरगमनवार्ता-
निवेदनदूतेष्विव³ विदर्भराजधानीधामनिर्गतेषु बहलसैन्यधूलिपटलेषु,
रॅसति⁴ विपक्षक्षितिपालकर्णपुटीकटुनि नवजलधरध्वनितगम्भीरे त-
त्कालप्रहतशङ्खसंखप्रयाणझल्लरीझांकृते, स्वयंवरायातसमस्तराजन्यच-
क्रकर्णकर्तरीषु पठ्यमानासु सानन्दवन्दारुवन्दिवृन्दारकवृन्देनोच्चैर्न-
लनाममालासु, क्षणादेवोत्तम्भितशातकुम्भस्तम्भभवने मृदुमसृणास्त-
रणभाजि जात्यवैडूर्यपर्यन्तपर्यङ्किकायां सुखनिषण्णे राजनि, सुस्थिते च
परिजने, नातिदूरवर्तिनि कुण्डिने दण्डपासिकस्यो⁷च्चैर्वागुदतिष्ठत् ॥ क⁵ ॥
'सिच्यन्तां राजमार्गाः कलशमुखगलच्चन्दनाम्बुच्छटाभिः
स्तम्भाः⁶ प्रेङ्खत्पताकाः कुसुमपरिकरास्तोरणाङ्काः क्रियन्ताम् ।
स्थाप्यन्तां पूर्णकुम्भाः प्रतिनगरगृहं प्राङ्गणे धान्यमिश्रैः
सिद्धार्थैः स्वस्तिकालीर्लिखत नरपतिर्नैषधः प्राप्त एषः⁸ ॥७८॥
अपिच ।
सत्कोञ्च्य⁹श्चन्दना र्द्रस्तनकलशयुगामुक्तमुक्तावलीकाः
पात्राण्यादाय दूर्वादलदधिकुसुमोन्मिश्रसिद्धार्थभाञ्जि ।
सोत्तंसा हंसपिच्छच्छविवसनभृतो वर्तिताश्चर्यचर्या
नार्यो निर्यान्तु तूर्यध्वनिलयललितं गीतमुच्चारयन्त्यः ॥ ७९ ॥
एवमिति ॥ वन्दार्वित्यत्र वदिः स्तुत्यर्थः ।
सत्कान्त्येति ॥ आमुक्तं योजितम् ॥ ७९ ॥
१ 'इति'. २ 'खण्डमण्डप इव'. ३ 'वेदनदूतेष्विव'; 'विनोददूषितेष्विव'. ४ 'विरस'.
५ 'ज्ञात'. ६ 'स्तम्भेति नास्ति'. ७ 'दण्डवासि'. ८ 'नैषधोऽप्येष एषः'. ९ 'सत्कान्त्यः'.

१९६ नलचम्पूः ।
अपिच।
अपि भवत कृतार्थाः पौरनार्यश्चिरेण
व्रजतु निषधनाथश्चक्षुषां गोचरं वः।
ध्रुवमयमवतीर्णः स्वर्गलोकादनङ्गो
हरचरणसरोजद्वन्द्वलब्धप्रसादः ॥ ८० ॥
॥ इति श्रीत्रिविक्रमभट्टविरचितायां दमयन्तीकथायां हरचरणस-
रोजाङ्कायां षष्ठ उच्छ्वासः ॥ ६ ॥
इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यां तनुते स्म चण्डपालः ।
शिशुमतिलतिकाविकासचैत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥ १ ॥
इति श्रीचण्डपालविरचिते दमयन्तीकथाविवरणे षष्ठ
उच्छ्वासः समाप्तः ॥
सप्तम उच्छ्वासः ।
एवमविश्रान्तमतितारस्वरेण पुरः पौरपुरंध्रिमण्डलान्युरुण्डयतो द-
ण्डपाशिकस्य कलकलमाकर्ण्यत्यास्थानस्थिते राजनि, प्रविश्य प्रणाम-
प्रेङ्खोलितगलकन्दलावलम्बितजाम्बूनदस्थूलशृङ्खलास्फालितवक्षःस्थलः
स्थविरवयाः सुवेषैः प्रतीहारः सविनयमुक्तवान् ॥ क ॥
देव, धृतमाङ्गल्यकल्पवेषाः पुष्पफलाक्षतपूर्णस्वर्णपात्रपाणयः पुरैः-
स्थिता अधीयाना ब्राह्मणाः कुण्डिनपुरपौराः पुरंध्रयश्च देवदर्शनार्थि-
तया द्वारि सेवावसरमनुपालयन्ति ॥ ख ॥
कथयन्ति चैवमदूरे विदर्भेश्वरोऽपि देवं द्रष्टुमायाति ॥ ग ॥
लग्न ईव श्रूयते च शङ्खस्वनविदर्भितो विदर्भोंपकण्ठे पठद्वन्दिवृन्द-
कोलाहलः ॥ घ ॥
एवमिति ॥ उरुण्डयतो गाढमुत्साहयतः । दण्डपाशिकस्तलारः । दण्डपा-
शोऽस्त्यस्येति । 'अत इनिठनौ' इति ठन् । जाम्बूनदस्य कनकस्य स्थूला शृङ्खला
आभरणविशेषः ॥ क ॥
देवेति ॥ धृतो माङ्गल्ये कल्पो दक्षो वेषो मण्डनं यैः ॥ ख ॥
१ 'गोचरे च'. २ 'सकलविबुधमनोहारिण्यां'. ३ 'दण्डवासि'. ४ 'कचिन्नास्ति'.
५ 'धृतमङ्गल्यवेषाः'. ६ 'स्वर्णेति कचिन्नास्ति'. ७ 'पुरःस्थिताधीयानब्राह्मणाः'.
८ 'इति'.

‘तदादिशतु देवो यथाकर्तव्यम्’ इत्यभिधाय स्थिते तस्मिन् ‘भद्र-
भूते, त्वरितं प्रवेशय विदर्भाधिपस्य परिजनं स्वयमपि तदर्धपथमनु-
सर’ इति नलो दौवारिकमादिदेश ॥ क ॥
सोऽपि ‘यथाज्ञापयति देवः’ इत्यभिधाय यथादिष्टमकरोत् ॥ ख ॥
अनन्तरमनतिचिरादितस्ततो दोधूयमानचारुचामरकलापपर्वनेन-
र्तितकर्णकुवलयः, वल्गुवल्गानोल्ललनलङ्घनलास्यलीलापदैः पथि प्लवमा-
नमिव तरंलतुरंगमधिरूढः, कनककलशशिखरैरेकदेशस्फुरितविद्युत्त-
तैकैरकाण्डाडम्बरितमेघमण्डलैरिव मायूरातपत्रखण्डैराच्छादितगग-
नान्तरालः, शस्त्रोद्वहनकिणाङ्कितकठोरकण्ठोपकण्ठैः कठिनप्रकोष्ठलुठ-
ल्लोहवलयैरूध्वर्चबद्धोद्धटजूटकैरर्कंककरालमौलिभिर्धोरुकपरिधानैर्नि-
शातकुन्तपाणिभिरभितस्त्वरितपातिभिः पत्तिभिरनुगम्यमानः, मना-
ङ्मुदुमृदङ्गध्वनिकरम्बिते कोमलकांस्यतालशालिनि वांशिकवाद्यमान-
वंशनिस्वने दत्तकर्णः, कर्णिकारगौराङ्गोऽङ्गणस्य नातिदूरेऽप्यदृश्यत
भीमभूमिपालः ॥ ग ॥
ततश्च चामरग्राहिणीहस्तपल्लवमवलम्बमानः सहेलमुत्थाय प्रथम-
मुत्थितेन संभ्रमवशवलितवक्षःस्थलार्वलम्बितकुसुमदाम्ना विसर्पिक-
पूरकुङ्कुममिलन्मृगमदामोदेन त्वरितसंपातपतत्पटवासपांसुना सामन्त-
चक्रेण परिकरितः कतिपयपदानि निषेधेश्वरस्तदभिमुखमगात् ॥ घ ॥
सोऽपि सत्वरोपसृतस्य ताम्बूलप्रसेविकावाहिनः पुरुषस्य स्कन्ध-
तदिति ॥ भद्रभूतिरिति द्वाःस्थस्य नाम । तस्य चामन्त्रणम् ॥ क ॥
अनन्तरमिति ॥ वल्गु यद्वल्नं विक्रममाणता । उल्लनमुच्चैर्विलसनम् । ल-
ङ्घनं फाला । लास्यं नृत्यभूमिः । तेषु लीलापदैः प्लवमानं तरन्तमिव । आसनस्थैर्य-
णानुद्धातसुखत्वात् । मायूरातपत्रसमूहानां मेघमण्डलानि, सौवर्णकलशानां च वि-
द्युत्ततय उपमानम् ॥ कठिनेति ॥ राजपुत्रा हि प्रकोष्ठे मणिकूर्परान्तरे दाढर्याय
लोहवलयानि धारयन्ति । जूटकः केशबन्धविशेषः । अलकाः कुटिलाः करालाः स-
टालत्वाद्वौद्घा मौलयः संयतकेशा येषाम् । अर्धे ऊरु प्रमाणमस्य तदर्धोरुकम् ।
येन वाससा कटीप्रभृति अर्धोरुपर्यन्तमामाच्छाद्यते ॥ ख ॥
ततश्चेति ॥ पटवासो वासःसुरभीकरणद्रव्यम् । परिकरितः परिवारितः ॥ ग॥
१ ‘पवनानर्तिं’. २ ‘तरलेति क्वचिन्न’; ‘तरुण’. ३ ‘शिखरैकदेश’. ४ ‘स्तोम’.
५ ‘लोहवल्लै’. ६ ‘रातङ्क’. ७ ‘निखात’. ८ ‘कुत्रचित्तकाररहितम्’. ९ ‘कुत्रचित्तका-
रसहितम्’. १० ‘स्थगिका’.

१९८ नलचम्पूः ।
मवष्टभ्य दूरादेव तुरंगपृष्ठादवातरत् ॥ क ॥
एवमन्योन्यनयनसंपातस्मिताननौ समकालमीषन्नमितमौलिमण्ड-
लौ समसमयप्रसारितभुजौ सरभसमाश्लेषवशविशीर्यमाणहारावलीग-
लन्मुक्ताफलच्छलेनाङ्गेष्वमान्तमिव प्रथमप्रेमामृतनिष्यन्दिविन्दुविसै-
रमुद्विरन्तावन्योन्यमाशिश्रिषतुः ॥ ख ॥
तथाविधे च व्यतिकरे, पँप्रथे प्रेक्षकाणां दक्षिणोत्तरदिक्पालयोर्ध-
र्मराजधनदयोरिव समागमे महानयनोत्सवो हर्षोत्कर्षकलकलश्च ॥ग॥
तदनु पुनः प्रधावितप्रतीहारोपनीतम्, अतिविचित्रत्रिभङ्गिभङ्गो-
त्कीर्णकर्णाटिकारूपरमणीयस्तम्भिकावष्टम्भम्, तज्जृम्भमाणमाणि-
क्यमकरमुखमुक्तमौक्तिकसरैर्विराजितम्, अपूर्वकर्म्मनिर्मितभव्यव्या-
लावलीकीर्णमुखांलंकृतम्, उच्चकाञ्चनसिंहासनद्वितयमुभौ भेजतुः
॥ घ ॥
अन्योन्यकुशलप्रशंसुंखालापव्यतिकरविरामे च विदर्भेश्वरो निषध-
नाथमवादीत् ॥ ङ ॥
'अद्यास्मत्कुलसंततिः सुकृतिनी धन्याद्य दिग्दक्षिणा
पुण्यप्राप्यसमागमातिथिजना जाताः कृतार्थाः श्रियः।
श्लाघ्यं जन्म च जीवितं च निजमप्यद्यैव मन्यामहे
यत्रास्मत्सुकृतोदयेन बहुना यूयं गृहानागताः ॥ १ ॥
इतः प्रभृति च।
आ ब्रह्मावधिविस्तरत्कविगिरो गीर्वाणकर्णातिथेः
कीर्तेः पूर्णकलेन्दुसुन्दररुचो यास्याम्यहं पात्रताम् ।
किं चान्यज्जनितक्लमॊऽप्ययमभूदाकण्ठतृप्तस्य मे
युष्मत्सङ्गसुखामृतेन सफलः संसारचक्रभ्रमः' ॥ २ ॥

सोऽपीति ॥ चर्मनिर्मितं पर्णपूगाद्यास्पदं प्रसेविका स्थगितेति ख्यातिः ॥क॥
तदन्विति ॥ सिंहासनादौ द्युत्तम्भनस्तम्भिकासु पश्चिमभागे त्रिभङ्गिभङ्गेन
स्थानकविशेषवैचित्र्येण स्त्रीरूपमुत्कीर्यते। मौक्तिकसरो मुक्ताहारः । व्यालः सिंहा-
दिहिंस्रसत्त्वम् । तदावली काष्ठदन्तादिनिर्मिता शोभार्थं क्रियते ॥ ख ॥
अद्येति ॥ पुण्यैः प्राप्यः समागमो येषां तथोक्ता अतिथिजना यासु । श्रियां
ह्येतदेव फलम् । यदतिथयः सत्क्रियन्ते ॥ १ ॥
आब्रह्मेति ॥ कविवर्ण्यायाः स्वर्गताया इन्दुशुभ्रायाः कीर्तेः पात्रमहम् ॥ २ ॥
१ 'कुत्रचिन्मकारसहितम्'. २ 'वली'; 'कली'. ३ 'प्रसर'; 'क्वचिन्नास्त्येव'.
४ 'प्रथमप्रेक्ष'. ५ 'भक्ति'. ६ 'द्वय'. ७ 'मुखा'.

सप्तम उच्छ्वासः । १९९
इत्यभिधाय प्रवणं प्रणयस्य, प्रगुणं गुणानाम्, अनुकूलं कुलक्रमस्य,
योग्यं भाग्योदयस्य, सदृशं देशकालस्य, समानं मानोत्तंससंततेः, स-
रूपं रूपसंपदाम्, उचितमाचारस्यातिथेरातिथेयमगर्वः कुर्वन्, दुर्वार-
वैरिवारणान्वारणान्, वायुवेगाँस्तुरगांस्तुरगान्, समुल्लसितांशुमञ्जरी-
जालजनितेन्द्रचापचक्रभ्रमप्रमाणं माणिक्यम्, एकत्रग्रथितताराप्र-
करानुकारान्हारान्, उज्ज्वलभांसि वासांसि, सलावण्याः पण्यनारीश्च
स्वयमुपढौकयांचकार ॥ क ॥
प्रथमसमागमेऽप्यप्रमेयप्रेमारम्भरसोल्लासितहृदयः पुनः सोत्क-
र्षहर्षोद्वेगद्गदाक्षरमिदमवादीत् ॥ ख ॥
'आसेतोः कपिकीर्तनाङ्कशिखरादाराच्च विन्ध्यावधे-
रा पूर्वापरसिन्धुसीमविषयस्त्वन्मुद्रया मुद्य्रताम् ।
अद्यास्मद्गृहमागतस्य भवतो जाता विधेया वयं
स्वीकारः क्रियतां किमन्यदपरं प्राणेषु चार्थेषु च ॥ ३ ॥
एवमुपबृंहयति प्रेम, प्रकाशयति प्रियंवदताम्, उद्योतयत्युदारताम्,
दर्शयत्यादरम्, आविर्भावयति सर्वभावम् । भीमभूभुजि नलोऽपि
'सरलस्वभावः स्वच्छार्द्रहृदयोऽयं महानुभावः' इति चिन्तयन् 'अ-
लमलमतिलात्मसर्वस्वोपनयनेन, भवद्दर्शनमेवास्माकमिह सार्णवसुव-
र्णपूर्णवसुमतीलाभादपि परमो लाभः । नहि प्रियंतमदर्शनसुखाद्वित्त-
लाभसुखमतिरिच्यते । नर्चै भवद्भिर्भवेऽप्यैस्माकं परस्वबुद्धिर्नापि
भवच्छरीरेऽप्येनौत्मभावः । किंचान्यदेवंविधसूक्तसूनृतातृतगर्भगीर्भि-
रानन्दयतास्मन्मनो महानुभावेन किं न कृतमभिहितं वा प्रणयोचि-
तम्,' इति ब्रुवाणस्तं बहु मानयामास ॥ ग ॥
एवंविधे च व्यतिकरे वैतालिकः प्रस्तुतपठीत् ॥ घ ॥
इत्यभिधायेति ॥ ( अतिथेः) तस्य राज्ञोऽगर्वः सन्नातिथेयं कुर्वन्भीमभूपो
वारणादिकमुपढौकयांचकार । वारणा निषेधका गजाश्च ॥ क ॥
आसेतोरिति ॥ कपिकीर्तनाङ्कानि शिखराणि यस्येति सेतुविशेषणम् । सेतोः
कपिभिः कृतत्वात् ॥ ३ ॥
१ 'मानोक्तेः'. २ 'रूपेति क्वचिन्नास्ति'. ३ 'माचारस्य तस्याति'. ४ 'वायुवेगांस्तु-
रगान्'; 'अमूल्यं समु'. ५ 'क्रमप्रमाणम्'. ६ 'माणिक्यजातं'. ७ 'उज्ज्वलभासिरसाः
सलावण्याः'. ८ 'श्चायमुप'. ९ 'मुद्रितम्'. १० 'प्रियदर्शन'. ११ 'हि'. १२ 'विम-
वेष्वस्माकं'. १३ 'रेनात्मभावः'.
CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

२०० नलचम्पूः ।
'आपूर्वापरदक्षिणोत्तरककुप्पर्यन्तवेलावना-
दाज्ञां मौलिषु मालिकामिव नृपाः कुर्वन्तु दीर्घायुषोः ।
ब्रह्मस्तम्बविलम्बिकीर्तिलतयोर्विस्तारिलक्ष्मीकयो-
रन्योन्यस्य दिनानि यान्तु युवयोः स्नेहेन सौख्येन च ॥ ४ ॥
एवमुपक्रमाविरुद्धविद्वेद्दालापलीलया परस्परमाश्यानतुहिनशिला-
शकलाकारकपूरपारीपरिकरितताम्बूलार्पणप्रणयेन च परितुष्टपरिज-
नपरिहासगोष्ठ्यां च किमप्यभिनवम्, किमपि पुरातनम्, किमप्यु-
त्पाद्यम्, किमपि यथावस्थितं जल्पाकजनजल्पितं भावयन्तौ तस्थतुः
स्थवीयसीं वेलाम् ॥ क ॥
अनन्तरमनुसरति मध्यभागमम्बरस्यांशुमालिनि नलः 'स्वगृहान-
लंकुर्वन्तु भवन्तः' इति प्रश्रयेण विदर्भेश्वरं विससर्ज ॥ ख ॥
गते च तस्मिन् 'अहो वात्सल्यम्, अहो परमौदार्यम्, अहो लो-
कवृत्तकौशलम्, अहो वाग्विभववैदग्ध्यम्, अहो प्रश्रयोऽस्य विदर्भरा-
जस्य' इति तद्गुणप्रवणाः कथाः कुर्वन्नाप्तजनपरिजनेन सह मुहूर्तम-
वासांचक्रे ॥ ग ॥
चिन्तितवांश्च ।
'अनुगुणघटनेन यद्यपीयं भवति हि हस्तगतेव कार्यसिद्धिः ।
भयतरलभुजंगवक्रवृत्तेस्तदपि न विश्वसिमो वयं विधातुः ॥ ५ ॥
तथाहि ।
अङ्गाः कङ्गेकलिङ्गवङ्गमगधाः सर्वेऽप्यमी पार्थिवा
दिक्पालाश्च मरुत्पतिप्रभृतयः कन्यार्थिनः संगताः ।
नो विद्मः कथमेष्यतीह घटनां कार्य यतस्तत्क्षणा-
न्नानाभङ्गिभिरिन्द्रजालसदृशं दैवं हि चित्रीयते ॥ ६ ॥
अथवा ।

आपूर्वेति ॥ ब्रह्मस्तम्बो ब्रह्माण्डम् ॥ ४ ॥
एवमिति ॥ आश्यानमविलीनं यत्तुहिनं हिमं तस्य शिलाशकलं तदाकारस्य
कर्पूरस्य पारी शकलं तया परिकरितस्य संबद्धस्य ताम्बूलस्यार्पणप्रणयेन । अतिश-
येन स्थूला स्थवीयसी । 'स्थूलदूर-' इत्यादिना सिद्धम् ॥ क ॥
अन्विति ॥ अनुगुणानामनुकूलानां घटनेन संयोजनेन हि स्फुटं सिद्धिर्हस्तग-
तैव भवति । भयेन तरलो लोलः । तरलत्वं चात्र वक्रतातिशयहेतुः ॥ ५ ॥

१ 'विद्वद्गो०' २ 'गोष्ठ्यां च'. ३ 'उत्पाद्यम्' ४ 'भावयन्ताववतस्थतुः'. ५ 'कुम्भ०'.

सप्तम उच्छ्वासः। २०१
का नाम तत्र चिन्ता प्रभवति पुरुषस्य पौरुषं यत्र ।
वाङ्मनसयोरविषये विधौ च चिन्तान्तरं किमिह¹ ॥ ७ ॥
एवमनेकवितर्कभङ्गे²भाजि भूभुजि, भुजबलशालिषु विसर्जितेषु
सेवकसामन्तेषु, विरलीकृते परितः परिजने, परिहासपेशलालापाङ्ग-
नगोष्ठीप्रक्रमेणातिक्रान्ते स्तोकसमये, भूरिभव्याभरणावरणारमणीय-
रूपाः, काश्चिद्रार्द्रक्रमुकफलॅहस्ताः, काश्चित्कक्षावलम्बितताम्बूलीपत्र-
पिण्डकरण्डकाः, काश्चित्पिहितपट्टांशुकपटलिकापाणयः, काश्चित्काश्मी-
रकरम्बितकस्तूरिकामोदामन्दचन्दनभाञ्जि भाजनानि भजमानाः, का-
श्चिद्देवाननालिकेरजम्बीरबीजपूरकपूरितपात्रीपाणयः काश्चिदसंख्यख-
ण्डखाद्यविशेषानमुल्यर्माङ्गल्यमाल्याभरणानि च सकौतुकमादाय द-
मयन्या प्रहिताः प्रैथमप्रवोधितप्रतीहारसूचिताः प्रविविशुरन्युब्जाः
कुब्जिका वामनिकाश्च ॥ क ॥
प्रविश्य च सविस्मयाः स्मररूपातिशायिनं नरपतिमवलोक्य 'सा-
धु भोः स्वामिनि, साधु । स्थानेऽभिनिविष्टासि, योग्ये जाताग्रहासि,
पात्रे जार्टस्पृहासि, लप्स्यसे जन्मफलम्, अवाप्स्यसि स्त्रीस्वभावभाग्य-
म्, अनुभविव्यसि यौवनसुखानि, मानयिष्यसि संर्सारफलमहोत्स-
वम् । अहो वन्दनीया सा कापि पुरुषरत्नाकरकुक्षिर्जननी, यैस्यां
सकलसंसारनरहारावलीमध्यमहानायकोऽयमुत्पन्नः' इत्यवधारयन्त्यो
मनाङ्नमितमौलिदोलितसीमन्तमुक्ताफलाः 'स्वामिन्नयमस्मदीयः प्रणा-
मः, अन्यापि कापि काचित्प्रणमति' इत्यभिधाय स्मयमानवदनकम
लाः सलीलसवनिपालं प्रणेमुः ॥ ख ॥
का नामेति ॥ यत्र कार्ये पुरुषस्य पौरुषं भवति तत्र का चिन्ता, नैवेत्यर्थः ।
विधौ दैवे पुनव्वाङ्मनसयोरगोचरे किं चिन्तान्तरम्, तदेव प्रमाणमित्यर्थः । अ-
न्तरशब्दो विशेषार्थः । उभयथापि चिन्ता न कार्येति भावः । वाक् च मनश्च वा-
ङ्मनसे । 'अचतुर-' इति सूत्रेण सिद्धम् ॥ ७ ॥
एवमिति ॥ अवानानि सार्द्राणि नालिकेरजम्बीरबीजपूराणि तैः पूरिता या पात्री
सा पाणौ यासाम् । वानं शुष्कं फलम् । न्युब्जा अधोमुख्यः पश्चाद्भञ्जयोगः । दिदृ-
क्षारसेनोर्ध्ववदना इति भावः । एतच्च कुब्जिकादीनां विशेषणम् ॥ क ॥
१ 'चिन्तान्तरं किमप्याह'. २ 'मनेकविध'. ३ 'भङ्गेति क्वचिन्न'. ४ 'फलकहस्ताः';
'फलहस्तकहस्ताः'. ५ 'नारङ्गनादि'. ६ 'मङ्गल्य'. ७ 'प्रथमप्रधावितप्रती'. ८ 'बद्ध-
स्पृहा'. ९ 'स्त्रीसौभाग्यभावभाग्यं'; 'स्त्रीभावभाग्यम्'. १० 'संसारम्'. ११ 'यस्याः'.

२०२ नलचम्पूः ।
अन्योन्यकृतसंबोधनाश्च सहर्षमिदमवोचन् ॥ क ॥
'हंहो हंसि चकोरि चन्द्रवदने चन्द्रप्रभे चन्दने
चम्पे चङ्गि लवङ्गि गौरि कलिके कङ्कोलिके मालति ।
एतं प्राप्त जन्मजीवितफलं लावण्यलक्ष्मीनिधौ
सौभाग्यामृतनिर्झरे नरपतौ निर्वान्तु नेत्राणि वः ॥ ८ ॥
अपिच ।
कुन्दे सुन्दरि चन्दि नन्दनि हले दिष्ट्याद्य वर्धामहे
देव्याः सोऽयमनङ्गसुन्दरवपुः प्राणेश्वरः प्राप्तवान् ।
तस्याः संप्रति यत्कृते कृशतनोः क्रीडावने शाखिनां
दीर्घश्वासमरुद्भिरभिपरुषैर्म्लायन्ति ते पल्लवाः ॥ ९ ॥
अपिच ।
यं श्रुत्वैव मनो भवालसदृशा देव्या धृतोन्मादया
नीयन्ते गृहदीर्घिकातटतरुच्छायाश्रये वासराः ।
प्राप्तः शोणसरोजपत्रनयनो निःशेषसीमन्तिनी-
भ्राम्यन्नेत्रपतत्रिविश्रमतरुः सोऽयं नलो नैषधः' ॥ १० ॥
एवमन्योन्यमभिधाय समीपमुपसृतास्ताः क्षितिपतिस्त्वनुरागतराङ्ग-
तरत्तारकेण सादरं दूरोत्क्षिप्तपक्ष्मणा चक्षुषा संतोषपुञ्जमञ्जूषिका इव,
आनन्दकदलीरिव, अमृतपङ्कपुत्रिका इव, मधुमासविकसितसहका-
रमञ्जरीरिव दमयन्तीप्रेषिताः सस्पृहमवलोकयन् 'इत इत कुशलं त-
त्रभवतीनाम्, उपविशत, गृहीत ताम्बूलम्, आवेदयत भवत्स्वामिनी-
संदेशम्,' इति ससंभ्रमं संभाबयामास ॥ ख ॥
ताश्च 'महानयं प्रसादः' इति ब्रुवाणाः समुपविश्य 'राजाधिराज,

हंहो इति ॥ हंहो इति संबोधने । एत आगच्छत ॥ ८ ॥
कुन्द इति ॥ चन्देरगन्तादाह्लादार्थार्द्गौरादित्वात्ङीष् । वर्धामह इति हर्षाति-
शयोक्तिः ॥ ९ ॥
यं श्रुत्वेति ॥ नेत्राण्येव पतत्रिणः पक्षिणस्तेषां विश्रामतरुः ॥ १० ॥
एवमिति ॥ एवं परस्परमभिधाय समीपं गतास्ताः प्रेमोर्मिंचञ्चत्कनीनिकेन
सादरं दूरोत्क्षिप्तपक्ष्मणा चक्षुषा सस्पृहमवलोकयन् क्षितिपतिः ससंभ्रमम् 'इत
एत-' इत्याद्यालपत् ॥ संतोषपुञ्जमञ्जूषिका इत्यादि तासां विशेषणानि ॥ ख ॥

१ 'एतत्प्राप्तन'; 'एतत्प्राप्त' । २ 'तिः सानुराग' । ३ 'इतश्च इत' । ४ 'स्व' । ५ 'राजाधिराजं' ।

सप्तम उच्छ्वासः । २०३
राजीवदलदीर्घाक्षी क्षेमवार्तां पृच्छति 'न नाम देवस्यापघने घर्मांशुघ-
र्मोर्मिनिर्मितः कोऽपि खेदः समपद्यत, न वा समविषममार्गलङ्घनश्र-
मेण कापि परिमाथिनी परिजनस्य ग्लानिरभूत्, बहूनि दिनानि दे-
वेनाध्वनि विलम्बितम् । इदं च तया प्राणेश्वरस्य प्रियं प्राभृतं प्रहि-
तम्, इदमुक्तम्, इदमेकान्तसंदिष्टम्, इदं प्रकाशप्रश्रयापलीलायितम्,
इति राजानमञ्जसा जजल्पुः ॥ क ॥
सोऽपि स्मरव्यापारकोरकिताभिः शृङ्गाररससेकपल्लविताभिर्मुग्ध-
स्मितांशुमञ्जरिताभिरमृतच्छटाभिरिव वाग्भिः किमपि सरलाभिः, कि-
मपि नर्मोक्तिकुटिलाभिः, किमपि कथयन्, किमपि पृच्छन्, किमपि
संदिशन्, अनु जल्पमनुजल्पितम्, अनु हासमनुहसितम्, अनु सुँभाषितमनुसुभाषितम्, अनु प्रियमनुप्रीतम्, प्रसादप्रदानोद्दीपितोद्दामा-
नुरागास्ताः कुर्वन्नतिचिरमिव गोष्ठीलीलयावतस्थे ॥ ख ॥
'अहो नुँ खल्वस्य नरपतेः, अनश्लीलं शीलम्, अनाहार्यमौदार्यम्,
अवञ्चनं वचनम्, अदैन्यं दानम्, असमयं स्मितम्, अविचारगोचरं
गाम्भीर्यम्' इति भावयन्त्यस्ताश्च कांचिदुचितविनोदैरेतिवाह्य वेलाम्,
अनुभूय किमपि गोष्ठीसुखम्, आख्याय च किंचिदिव दमयन्तीविनो-
द्विलासव्यतिकरम् 'आज्ञापयतु देवोऽस्मान्गमनाय, भवद्वार्तामृत-
पानार्थिनी देवी त्वरिताँऽस्मत्प्रत्यावृत्तिमवेक्षमाणा तिष्ठति' इत्यभिधा-
यानुमँता यथागतमगच्छन् ॥ ग ॥
गतासु च तासु, प्रगल्भं प्रज्ञायाम्, अचरमं वाचि, कुशलं कला-
सु, निपुणं नीतौ, सप्रतिभं सभायाम्, आश्चर्यभूतमाहूय पर्वतकना-
मानं वामनकमुपायनीकृत्य कर्कशकर्कन्धूफलस्थूलोज्ज्वलमुक्तावलीमु-
ताश्चेति ॥ ननामेति । देवस्य, अपघने शरीरे न नामेत्यभ्युपगमगर्भायां पृ-
च्छायाम् । नवेति पक्षान्तरगर्भायाम् ॥ क ॥
सोऽपीति ॥ नल एवमेवं कुर्वन् गोष्ठीविलासेनास्थात् । जल्पितमनुलक्ष्यीकृत्य
जल्पितं कुर्वन् । ता उद्दीपितानुरागाः कुर्वन् इत्येवं कुर्वञ्शब्द उभयत्रापि संब-
ध्यते । 'अनु जल्पमनुजल्पितम्' इति यदा क्वचित्पाठः । तदा अनुजल्पितमिति
क्रियाविशेषणम् । अनुगतं जल्पितं यत्रेति । अनु जल्पमित्यादिषु तु अनुयोगे द्वि-
तीया ॥ ख ॥
१ 'स्वेद'० २ 'सुरहितः' क्वचित्पाठः. ३ 'अनुप्रियमप्रमेयप्रसाद'० ४ 'क्वचिन्न'.
५ 'कांचिदप्यविदितामुचित'० ६ 'त्वरितमस्म'. ७ 'नुमतास्ता'० ८ 'प्रतिभायाम्'.
९ 'मौक्तिकावली'.
CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

२०४ नलचम्पूः ।
रयभव्यभूषणांशुकादिसंमानदानादरपरितोषितेन तेन पुष्कराक्षपुरः-
सरं किंनरमिथुनेन सह दमयन्तीं प्रति प्रेषयामास ॥ क ॥
स्वयं च शाङ्खिकमुखमरुत्पूर्यमाणशङ्खस्वनविभिन्नभांकारिमध्याह्न-
भेरीरवेण निर्यद्रेलाविलासिनीचरणरणाभरणरणन्मणिनूपुरझंकारेण च
निवेद्यमाने मध्याह्नसमये माध्याह्निककरणायोदतिष्ठत् ॥ ख ॥
क्रमेण च निःसृते समस्तसेवकजने, विश्रान्ततूर्यतालगीतासु निर्यात-
नर्तकीविरहखेदादिव मूकीभूतासु नृत्यशालासु, निःशब्दतया सुप्तास्वि-
वार्थिकारिककुटीषु, शून्यतया मध्याह्नातन्द्रीमूर्च्छितेष्विव समस्तमण्ड-
पेषु, संक्रान्तसेवाविलासिनीचरणकुङ्कुमपदपङ्क्तितया विकीर्णविकसि-
तरक्तारविन्द इव प्रकाशमाने राजभवनाङ्गणे, घनं ध्वनन्तीषु भोज-
नावसरशङ्खकाहलासु, प्रधावमानेषु प्रत्यास्वादकजनेषु, परिमृज्यमाना-
स्वतिथिसत्रशालासु, सज्जीक्रियमाणेष्वग्रांशनब्राह्मणेषु, प्रवेश्यमानासु
गोग्रासयोग्यासु कपिलासु पुण्यगवीषु, प्रक्षाल्यमानेषु वायसबलिस्त-
म्भशिखरफलकेषु, बर्हिर्दीयमानेषु, दीनानाथभिक्षुकभैक्ष्यपिण्डेषु, समु-
पलिप्यमानासु भोजनस्थानवेदीषु संचार्यमाणेषु चकोरपञ्जरेषु, निवे-
द्यमाननैवेद्यासु पूज्यराज्याधिदेवतासु, वैश्वदेवानुतिगन्धवाहिनि वहति
विविधान्नपाकपरिमलमनोहरे महानसमरुति, निर्वर्तितमज्जनादिक्रि-
याकलापे भजति भोजनभुवं भूपुजि, वहिः सूपकारकलकलः समुल्ल-
लास ॥ ग ॥
'आज्यं प्राज्यमभिन्नकुन्दकलिकाकल्पश्च शाल्योदनो
धूपामोदमनोहरा शिखरिणि स्वादूनि शाकानि च।
पेयास्वाद्यकवल्यलेह्यबहुलं नानाविधं भुज्यतां
भोज्यं भीममहानृपस्य सुतया संप्रेषितं सैनिकः ॥ ११ ॥
अहो नु खल्वमी मत्स्यैर्मांसैरिवरहितमुदीच्यप्रतीच्यप्राच्यजनाः प्रि-
क्रमेणेति ॥ महानसं पाकस्थानम् ॥ ग ॥
आज्यमिति ॥ अभिन्नकुन्दकलिकया कल्पते मीयते उपमीयते इति याव-
त् । कलेरदन्तात् 'अचो यत्' इति सूत्रेण यत् । केचित्तु पवर्गोपधं पठन्ति ॥११॥
१ 'संतोषिते'. २ 'भांकारि क्वचिन्नास्ति'; 'मध्याह्नभांकारिभेरी'. ३ 'निवेद्यमानम-
ध्याह्नसमयः'. ४ 'कारिकाकुटीषु'. ५ 'विन्दप्रकरे'. ६ 'स्वनन्तीषु'. ७ 'काहलहासु'.
८ 'प्रवाद्यमानेषु'. ९ 'सन'. १० 'क्वचिन्न'. ११ 'क्ष'. १२ 'शुकचकोर'. १३ 'सूपो-
ष्णमनो'. १४ 'मत्स्येति क्वचित्'. १५ 'प्राच्यप्रतीच्य'; 'प्राच्यप्रतीच्यपरिजनाः'.

यसक्तवो भोक्तुमेव न जानन्ति ॥ क ॥
विरलः खलु दाक्षिणात्येषु मांसाशनव्यवहारः ॥ ख ॥
तदाकर्ण्यतां भो नैषधाः ॥ ग ॥
‘आज्यप्राज्यपरोन्नकूरकवलैर्मन्दां विधाय क्षुधां
चातुर्जात कसंस्कृतो नु शनकैरिक्षो रसः पीयताम् ।
संभारस्पृहणीयतेमनरसानास्वाद्य किंचित्ततः
स्निग्धस्तब्धदधिद्रवेण सरसः शाल्योदनो भुज्यताम्’ ॥ १२ ॥
राजा तु प्रतीहार ‘विनिश्चीयतां किमयं बहिः कलकलव्यतिकरः’
इत्यभिधाय तत्कालोयोग्यपरिजनपरिवृतो भोक्तुमुपाविशत् ॥ घ ॥
त्वरितं च गत्वागतश्च स प्रतीहारो विज्ञापयांबभूव ॥ ङ ॥
‘देव, दमयन्त्या प्रहिताः सूपकाराः सैन्यजनम्, आब्राह्मणान्त्य-
जगोपालबालकम्, आकरितुरगवाहनम्, आसामन्तनियुक्तकम्, आ-
स्वाद्यैस्तैस्तैरन्नविशेषैर्भोजयन्ति ॥ च ॥
लग्नाः सर्वतो दृश्यन्ते पर्वताः पक्वान्नस्य, राशयः शाल्योदनस्य,
स्तूपाः सूपस्य, निर्झराः सर्पिषः, सिन्धवो मधुनः, निकराः शर्करायाः,
स्रोतांसि दधिदुग्धयोः, शैलाः शाकानाम्, निपानानि पानकानाम्, कु-
ल्याः फलरसानाम्, कूटाः कषायाम्ललवणतिक्तमधुरोप Reelशानाम्।छ।
एवमकार्पण्यमिच्छया भोजितं सैन्यम् ॥ ज ॥
अपिच ।
भुक्तान्ते घृतदिग्धहस्ततलयोरुद्वर्तनं चन्दनं
पश्चान्नागरखण्डपाण्डुरदलैस्ताम्बूलदानक्रमः ।
एकैकस्य मृणालतन्तुमृदुनी दत्ते ततो वाससी
देव्या किंचिदचिन्त्यमेव भवतः सैन्यातिथेयं कृतम् ॥ १३ ॥

आज्यप्राज्यमिति ॥ ‘त्वगेलापत्रकं चैव त्रिगन्धं च त्रिजातकम्। तदेव मरि-
चैर्युक्तं चातुर्जातकमुच्यते’ तेन संस्कृतः कृतगुणान्तरश्चातुर्जातकसंस्कृतः । स-
रलः सुनिष्पन्नदीर्घतण्डुलपाकजः । अतिक्किन्नतादिदोषरहितश्च । दधिद्रवो वस्त्रगा-
लितं दधि ॥ १२ ॥
भुक्तान्त इति ॥ वनवासदेशोद्भवानि नागवल्लीदलानि नागरैर्विदग्धैर्बन्ध्यन्ते
खण्ड्यन्ते इति नागरखण्डसंज्ञानि ॥ १३ ॥

१ ‘वरान्न’. २ ‘निधाय’. ३ ‘संसार’. ४ ‘सरलः’. ५ ‘शाल्योदनं’. ६ ‘ततः’.

२०६ नलचम्पूः ।
इयं च रसवती देवस्य तया स्वहस्तपल्लवपरिमलनसंस्कृतैः पाकवि-
शेषैरलंकृत्य स्वमुद्रया मुद्रिता प्रहिता' इत्यभिधाय व्यरंसीत् ॥ क ॥
राजा तु मनाक्तरलितशिराः 'सस्मितमहो निरतिशयमुदारगम्भी-
रमुचितव्यवहारहारि लीलायितं तस्याः, स्पृहणीयपरिमलश्चायमपूर्व
इव कोऽपि पाकक्रमः ॥ ख ॥
तथाहि ।
इदमम्लमप्यनम्लास्वादम्, इदमीषत्कषायमपि मधुरतां नीतंम्,
इदमेकरसमप्यनेकरसीकृतम्, इदमतिमृष्टतयाऽमृतमप्यतिशेते, रसे-
वत्यामपि रसवती विदर्भराजात्मजा' इति विभावयंस्तांस्तया प्रहिता-
न्पाकविशेषानादरेणास्वादयामास ॥ ग ॥
चिन्तितवांश्च
'षड्रसाः किल वैद्येषु भरतेऽष्टौ नवापि वा ।
तया तु पद्मपत्राक्ष्या सर्वमेकरसीकृतम् ॥ १४ ॥
तथाहि ।
अग्रस्थामिव चेतसः पुर इव व्यालम्बमानां दृशो-
र्जल्पन्तीमिव रुन्धतीमिव मनाङ्मुग्धं हसन्तीमिव ।
निद्रामुद्रितलोचना अपि वयं तां विश्वरूपायितां
पश्यामो बहिरन्तरे निशि दिवा मार्गेषु गेहेषु च ॥ १५ ॥
एवमवधारयन् अतृप्त इव तया प्रहितेषु स्वहस्तपकर्णाकरसविशे-
षेषु, असंत्तुष्टस्तत्कथायाम्, आचम्य, चन्दनागुरुपरिमलेन पाण्डुरि-
इयं चेति ॥ स्वहस्ताभ्यां परिमलनं यथोचितगन्धद्रव्यक्षेपेण सुरभीकरणम्॥क॥
इदमिति ॥ रसवत्यामपि रसवती रसिका रागिणीति यावत् । तात्पर्यवतीति
च ॥ ग ॥
षडिति ॥ एकरसीकृतमुत्कृष्टस्वादीकृतम् । चमत्कृतत्वात् । आत्मविषये ए-
कानुरागीकृतं वा । यदनेकरसं तत्कथमेकरसीभवेदिति विरोधं पुनरर्थस्तुशब्द उ-
द्भावयति ॥ १४ ॥
तथाहीति ॥ अनेनात्मानुभवसंभावनाद्वारेणैकरसत्वमेव व्यनक्ति ॥
अग्रस्थामिति ॥ विश्वं रूपमस्येति विश्वरूपो हरिः ॥ १५ ॥
एवमिति ॥ उत्तम्भितस्य तत्कालारोपितस्य जङ्गमस्य चित्रकूटाख्यस्यांलि-
ङ्गसौधस्य स्कन्धभूमिमारुह्य तस्यामितस्ततः परिक्रामन्, निकटतरे नदीसंभेदोदके
१ 'तैस्तैः पाक'. २ 'आनीतम्'. ३ 'मिष्टतया'. ४ 'तद्रसव'. ५ 'तांस्तान्'.
६ 'रसेषु'. ७ 'परिमलपाण्डुरित'.

तपाणिपल्लवः, लवङ्गकक्कोलकरम्बितताम्बूलमुत्सत्पर्कपूरपरिमलमादा-
य, विकीर्णविविधकुसुमप्रकरेहारिणि यक्षकर्दमाच्छछटोच्छोटितपर्य-
न्तभित्तिभागे लम्वितप्रलम्बजाम्बूनदपद्मदाम्नि धूपधूमामोदिनि चूर्णि-
तकर्पूररजुरेखाभाजि भोजनानन्तरमपरेऽपराह्नविनोदमण्डपे मनागिव-
श्रम्य रणरणकाक्रान्तहृदयो दूरदिगन्तालोकनकुतूहलितः सैरित्तीरो-
त्तम्भिताभ्रंलिहसौधस्कन्धभूमिमारुह्य च तस्यामूर्ध्व एव ध्रियमाणमा-
यूरातपत्रयुगलः, सलीलालसपदैरितस्ततः परिक्रामन्, नेदीयसि सरि-
त्संगमाम्भसि मध्याह्नमखिलमवगाहनसुखमनुभूय तीरमुत्तीर्णासु
तिमिरशङ्कया कृतदूरचङ्क्रमणेअश्वकवाकचक्रवालैराकुलमवैलौक्यमाना-
सु, पुलिनपांसुविहरणविरामे विकसितविविधवीरुन्धि रोधांसि रद-
न्तीषु दन्तिपङ्क्तिषु दत्तदृष्टिः, विरलनलिनीपत्रान्तरालसुप्रोत्थितस्य,
किंचिद्देवाञ्चितचटुलचञ्चोः, चरतः, चटुलचञ्चरीकिणि विकचकम-
लवने, राजहंसकुलकलापस्य करिकलभदन्तदण्डपाण्डुबिसकाण्डभङ्ग-
टंकारानार्णयन्, अपराह्नमज्जनागताभिः कुण्डिनपुरपुरंधिभिराश्च-
र्यरसोर्मिमुषितनिमेषैर्निष्कम्यनीलोत्पलपलाशलीलायमानैर्नेत्रपुटैरापी-
यमानमुखेन्दुद्युतिः, दर्शिततरङ्गभ्रूमङ्गया, दूरोच्छलद्बालशफरीछलेन
विस्फारितविलोचनया, सरित्संगमसलिलाधिदेवतयापि विलोक्यमा-
नरूपसंपत्तिरिव, क्षणमविरलचलच्चञ्चरीकचक्रचुम्बिताम्बुरुहासु क्री-
डाकमलसरसीषु, क्षणमुपान्तपङ्कीभूतमञ्जरितसहकारराजिषु स्मरैर्वा-
जिवाह्यालीषु, क्षणमुन्मिषत्कुसुममनौहरितरुलतारमणीयासु भवनो-

कृतजलक्रीडासु, तमोभ्रान्त्या चक्रैराकुलमालोक्यमानासु, कृतधूलीस्नानासु, तटीः
पाटयन्तीषु दन्तिपङ्क्तिषु न्यस्तदृष्टिः, वने चरतो हंसवृन्दस्य बिसभङ्गरवाञ्शृण्वन्,
कुण्डिनस्त्रीभिर्दृश्यमानमुखेन्दुश्रीः, उच्छलच्छफरीछलविलोकतिया जलदेवतया वी-
क्ष्यमाणरूपसंपदिव, क्षणमेकं सरसीषु क्षणं चूतालीषु क्षणं गृहालीषु क्षणमवरोध-
भवनपङ्क्तिषु क्षणं पुरपद्धतिषु विश्रान्तनेत्रो नलश्चिरमस्थात् । सादरेक्षणं नेत्रपा-
नम् । तच्च पत्रपुटैर्यदुक्तमिति नेत्रपुटैरापीयमानेत्युक्तम् । कण्टकादिदोषरहितासु त-
रुराजिराजितासु च भूमिषु वाहवाहना । तथा च- 'रम्य समतला लोष्टकीलकण्ट-
कवजिता । वाह्याली भूमिरम्यर्थंतरुराजिविराजिता' इति । एतदेव पङ्कीभूतेत्यादि-

१ 'प्रकरप्रकारहारि'. २ 'छटाच्छोटित'. ३ 'सरित्तीरोत्तंसिता'. ४ 'मारुरुह',
'आरुह्य च'. ५ 'क्रियमा'. ६ 'पत्रमण्डलः'. ७ 'मालोक्यमा'. ८ 'वनान्तराल'.
९ 'किंचिदिवा'. १० 'क्षणं वाजिवा'. ११ 'मनोहारिणीषु तरलितरमणीषु; 'तरलत्तार-
मणीयासु'.