मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४४ मानधारे [अध्यायः
उदीच्यां दिशि(मीशे) पर्यन्तं प्राङ्मुखायतवीथिका ।
प्रागादीशा(दि चा) म्निपर्यन्तं दक्षिष्णायतवीथिका ॥ १६७ ॥
दक्षिणादिनैर्ऋतान्तं पश्चिमायतवीथिका ।
पश्चिमाद्वायुपर्यन्तमुत्तरायतवीथिका ॥ १६८ ॥ 336
एतत्तु चतु(तू रथ्याप्रादावृता वीथिका ततः ।
एवं तु स्वस्तिकवीथी लाङ्गलाकारवद्भवेत् ॥ १६६ ॥
मध्ये वीथीद्वयो [र] ग्रे [च] तस्य मूलद्वयं बुधैः ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कणों चतुर्दिक्षु चतुर्मुखम् ॥ १७० ॥ 340
पूर्वोक्तं मध्यरथ्यान्तं चतुष्कवसािनकम् ।
इन्द्रादीशानपर्यन्तं मध्यं सोमावसानकम् ॥ १७१ ॥
तत्त(इ) योर्र्मध्येदेशे तु प्राक्प्रत्यक् दिग्गतायतम् ।
बाह्यो(ब्रह्म्रो)न्द्रानलय्राम्ये [षु] तयोर्मध्यदेशके ॥ १७२ ॥ 344
दक्षिणोत्तरयोर्दीर्घा वीथीरेतत् प्रकल्पयेत् ।
ब्राह्मणां याम्याञ्च( न्यां च ) नैऋत्यां वारुणान्तःप्रदेशकम् ॥ १७३ ॥
पूर्वपश्चिमदीर्घा(र्घाः)च वीथीरे वं तु कारयेत् ।
वायुवारुणसोमेषु [षु ] ब्राह्मणा न्तं पदे तथा ॥ १७४ ॥ 348
दक्षिणोत्तररथ्यं तत्तत्संख्या [च] यथेष्टकम् ।
एवं वीथी द्विपञ्चं(चा) स्यान्मध्यरथ्ये न पञ्चकम् ॥ १७५ ॥
तस्य मूलाग्रयो[र् ] देशे क्षुद्रमानं प्रकारयेत् ।
बाह्यवीथी द्विपञ्चं(चा) स्यात्तद्वहिश्वावृतं बुधैः ॥ १७६ ॥ 352
वप्रांशभित्तिरच्छार्थ परितः परिखान्वितम् ।
स्वस्तिकाभं चतुर्दिक्षु द्वारं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ १७७ ॥
एवं चाष्टमहाद्वारं दिक्षु दिक्षु द्वयं ततः ।
मृगे चैवान्तरिक्षे वा भृङ्गराजमृशे तथा ॥ १७८ ॥ 356
शे। षे वाऽपि च रोगे वा चादितिशू(तौ ) चोदितेऽपि वा ।
एवमेतदुपद्वारं कुर्यात्तत्र विचक्षणः ॥ १७६ ॥
महाद्वारं तु सर्वेषां लाङ्गलाकारसन्निभम् ।
कपाटद्वयसंयुक्तं द्वाराणां तत्पृथक् पृथक् ॥ १८० ॥ 360

९] ग्रामलक्षणम् ४५
अन्तर्वंप्र(प्रं) बहिर्भित्तिश्चेष्ट दिगाता चूलिका ।
यत्तरुद्रादिकैः सर्वैर्नटैश्चाभययन्त्रकैः [न्त्रैः] ॥ १८१ ॥
सालान्तं वेदिकोर्ध्वं तु युद्धार्थं कल्पयेत् सुधीः ।
नानाजातिभिराकीर्णं स्वस्तिकं राजयोग्यकम् ॥ १८२ ॥ 364
एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं स्थानीयादिषु कारयेत् ।
चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वेव मध्ये वा राजवेश्मकम् ॥ १८३ ॥
मध्ये ब्रह्मपदं त्यक्त्वा आ(चा)र्यादै च चतुष्पदे ।
यथेष्टं राजसदनं स्थानीय सर्वभूमिकम् ॥ १८४ ॥ 368
आगते वारुणे वेश्म संग्रामे च यमे पदे ।
विजये सौम्यदेशे च तथे(थैवे)न्द्रजयेऽपि वा ॥ १८५ ॥
स्थानीये चाधिराजस्य मित्रे वारुणे(ण) एव च ।
आगते खखते चा(विवस्वत्य)पि संग्रामे चापि सौम्यके ॥ १८६ ॥ 372
विजये चार्कभागे वा चेन्द्रस्थाने गृहं भवेत् ।
स्थानीयेऽपि नरेन्द्रस्य वेश्म मित्रपदेऽपि वा ॥ १८७ ॥
विवस्वति पदे वाऽपि तथैवार्यपदेऽपि वा ।
आगते तु नरेन्द्रस्य संग्रामे चेन्द्रराजके ॥ १८८ ॥ 376
विजये रुद्रराजश्च(जये च) सदनं कल्पयेत्सुधीः ।
पाष्णिग्राहकादिभूपानां स्थानीयादिचतुष्टये ॥ १८९ ॥
आर्यादिषु चतुर्दिक्षु नैव कुर्यात्तु विश्वतः ।
एवमेव प्रशस्तव्यं शिल्पि(ल्प)शास्त्रोक्तवत्कुरु ॥ १९० ॥ 380
मित्रे च वारुणे चापि विवस्वे(खदि)न्द्रमहेन्द्रके ।
एवं तु विष्णुधिष्ण्यं स्यात्स्थानीयादिचतुष्टये ॥ १९१ ॥
इन्द्रे चेन्द्रजये वाऽपि रुद्रे रुद्रजयेऽपि वा ।
आपवत्सापवत्स(त्स्य)योरपि चै(योश्चै)शे वाऽपि जयन्तके ॥ १९२ ॥ 384
एवमीशालयं प्रोक्तं कुर्याद्देवं बहिर्मुखम् ।
बौद्धं वायुपदे चैव नैर्ऋत्ये तु जिनालयम् ॥ १९३ ॥
भृङ्गराजे [तु] वितथे वा हर्म्यं कुर्यात्तु नागरे(गे वा) ।
चतुर्दिक्षु बहिर्द्वारं पार्श्वे च भैरवालयम् ॥ १९४ ॥ 388

४६ मानमारे [अध्यायः

चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि दुर्गाङ्कं(ङ्ग)गणपालयम् ।
सुग्रीवस्य पदं चैव षण्मुखस्यालयं भवेत् ॥ १६५ ॥
अग्निने(ग्नौ) पूषपदे वाऽपि ज्वरदेवालयं भवेत् ।
आदित्ये तु पदे वाऽपि भास्करस्यालयं भवेत् ॥ १६६ ॥ 392
सौम्यके वाऽपि मुख्ये वा भुवनेशालयं भवेत् ।
तत्तत्पदे [च] मध्ये तु विष्णुरुद्रालयं भवेत् ॥ १६७ ॥
एतानि स्थानानि(स्थानान्येतानि) परितो नराणां सदनं भवेत् ।
अन्तर्वीथी चैकपञ्चं(चा) बाह्यवीथी द्विपञ्चकम्(का) ॥ १६८ ॥ 396
एवमालयवास्तु स्याद्वाह्ये पञ्चाभिरचयात् ।
एवमन्तर्गतान्देवान् बहिरङ्गे यथेच्छया ॥ १६९ ॥
शुद्धा चैव प्रतिष्ठा चेल्लिङ्गपाशुपतं तथा ।
नगर्यां तत्रतिष्ठे(ष्ठा) तु चोक्तवत्स्थापनं भवेत् ॥ २०० ॥ 400
अन्येषां सर्वलिङ्गानां नगराणां बहिरङ्गतः(र्भवेत्) ।
वैखानसप्रतिष्ठा चेदन्तस्थापनमिष्यते ॥ २०१ ॥
विष्णुदेवैरि(वस्ये)ति प्रोक्तं पाञ्चरात्रं(त्रो) बहिर्भवेत् ।
दुर्गां गणपतिं चैव बौद्धं जैनं(न)गतालयम् ॥ २०२ ॥ 404
अन्येषां षण्मुखादीनां स्थापयेन्नगराद्वहिः ।
तत्तद्देवालयं वाऽपि कुर्याद्दोषो न विद्यते ॥ २०३ ॥
अपि सर्वेषु नगरेषु संस्थापनमिष्यते ।
नगरस्य बहिश्चोदक्पूर्वे वाऽप्यतिदूरतः ॥ २०४ ॥ 408
चामुण्डालयं [च] कुर्यादुत्तराभिमुखं तथा ।
तस्य(तस्माद्) देवालयात्पूर्वं चण्डालकुटिकान्वितम् ॥ २०५ ॥
पूर्वे चोत्तरदेशेऽथ पश्चिमे वाऽथ नैर्ऋते ।
नगरात्तु बहिर्देशे तत्सेनालोकनार्थकम् ॥ २०६ ॥ 412
उत्तुङ्गवेदिकाचो(को)र्ध्वं [पि] चोक्तवन्मण्डपं भवेत् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्युक्त्या च शिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ २०७ ॥
प्रस्तरस्य तु विन्यास लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
आयतं वा समं वाऽपि प्रस्तरस्याकृतिस्तथा ॥ २०८ ॥ 416

९] ग्रामलक्षणम् ४७
नृपाणां वाऽथ वैश्यानां योग्यमुक्तं पुरातनैः ।
नन्दनन्दपदं वाऽपि चण्डितं स्थण्डिलं तु वा ॥ २०९॥
तद्यथेष्टपदं शिल्पि(ल्पी) ग्रामे च परिकल्पयेत् ।
पैशाचेऽथपदे चैव महारथ्या द्विपक्षयुक् ॥ २१०॥ 420
एतत्तु परितः कुर्यात्तस्यान्तः प्रवि[दि]ष्टके ।
पेचकं वाऽथ पीठं वा रथ्यायुक्तं तु विन्यसेत् ॥ २११ ॥
अथवा तन्महापीठे तत्र संयुक्तवीथिका ।
पूर्वपश्चिममायामं दक्षिणोत्तरदीर्घकम् ॥ २१२ ॥ 424
तन्मध्ये वैकवीथी स्यात्पैशाचाख्ये पदे बुधः ।
कृत्वा पीठपदे चैक(कां) मध्ये वीर्थी न कारयेत् ॥ २१३॥
पूर्ववद्दिक्षु चायामं द्विद्विरथ्यां प्रकल्पयेत् ।
महापीठपदे रथ्या दिक्षु दिक्षु त्रयं(यी) तथा ॥ २१४॥ 428
[L

तत्तद्ग्रामान्तरे देशे वैश्यसंघैस्तदालयम् ।
तत्तत्पैशाचकपदे सर्वे(वै) कार्योपजीविनाम् ॥ २२३॥
महारथ्यायाताः सर्वे(र्वाः) क्रयस्य विक्रयस्य च ।
तत्रैव[च] द्वय(द्वि)पत्तं स्यान्महाराज(ज) वासं युतम् ॥ २२४ ॥ 448
बाह्ये प्राकारसंयुक्तं परितः परिखान्वितम् ।
महारथ्यावशात्तेषां महाद्वारं प्रकल्पयेत् ॥ २२५॥
चतुर्भिस्तु(चतुर) एकं वाऽपि द्वादशद्वारमेव च ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरेत(रं) तन्त्रवित्तमः ॥ २२६॥ 452
ग्रामकार्मुकविन्यासल्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
विस्तारसममायाममायाधिकमथाऽपि वा ॥ २२७ ॥
पत्तनं वा [ऽथ] खेटकं वा खर्वटं वा प्रकल्पयेत् ।
पत्तनं वैश्यसंघं स्याच्छूद्रसंघं तु खेटकम् ॥ २२८॥ 456
प्र(पृ)थुलोमं (लोमश) च संघं स्यात्खर्वटं तत्प्रकीर्तितम् ।
नदीतीरेऽब्धितीरे वा कार्मुकं च(चापि) विन्यसेत् ॥ २२६॥
रथ्याद्वैकैकसन्धिः स्यात्पश्चिमोन्तर्गतस्त(त्तरगं त)था।
दक्षिणे पूर्वके रथ्यामुत्तरे पूर्वकेऽपि च ॥ २३०॥ 460
दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि रथ्या क्षेत्रवशाद्बुधः ।
तयोर्वीथि (द्वयोः) बाह्ये तु कार्मुकाकारवत्पृथक् । २३१ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चवीधिरे(धीमे)वं प्रकल्पयेत् ।
रथ्या सर्वा द्विपत्तं (चा) स्यात्तिर्यङ्कमार्गं यथेच्छया ॥ २३२ ॥ 464
चतुर्दिक्षु पृथक् प्राज्ञश्चोक्तवत्पद(दं) विन्यसेत् ।
प्रामाकारवत्सात्सर्वं कारयेच्छास्त्रवित्तमः ॥ २३३ ॥
स्थापयेदीश्वराद्यैः (दींश्च) देवैः (वान्) प्रागुक्तदेशतः ।
यथेष्टद्वारसंयुक्तं वप्रयुक्ता (क्तं) विनाऽथवा ॥ २३४ ॥ 468
यत्तु रथ्याद्वयोर्(द्वय) मध्ये विष्णुस्थानं प्रकल्पयेत् ।
एतद्ग्रामस्य सन्धिश्चेत्तद्देशे शङ्करालयम् ॥ २३५ ॥
रथ्याविरहितस्थाने विष्णोर्वाऽपि शिवालयम् ।
विष्णु (ष्णो) र्निरीक्ष्यं वास्तुवा(ह्या)त्पराङ्मुखे शुभम् ॥ २३६ ॥ 472

९] ग्रामलक्षणम् ४६
एवं तु कार्मुकं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
चतुर्मुखं ग्राम(खस्य) विन्यास लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ २३७ ॥
चतुरश्रसमाकारमायामं वा प्रकल्पयेत् ।
प्राकारं चतुरश्रं वा प्राक्प्रत्यग्गतायतम् ॥ २३८ ॥ 476
परितस्तु महावीथीर्वीथिरेषा द्विपत्तयुक् ।
अन्तश्चतुष्पदं मध्ये वीथिकाग्रं चतुर्दिशि ॥ २३९ ॥
तच्चतुर्वीथिकाग्रै च चतुर्द्वारं प्रकल्पयेत् ।
एकत्रस्तु महाद्वारमुपद्वारं तु पूर्ववत् ॥ २४० ॥ 480
तत्तश्चतुःक्षुद्रवीथिं संकल्प्य च यथेष्टकम् ।
परितस्तु महारथ्ये चालयं सर्वजाति(ती)नाम् ॥ २४१ ॥
अन्तश्च शूद्रसंघः स्यादालयं परिकल्पयेत् ।
अथवा विप्रसंघश्चेत्यग्रामेव प्रकल्पयेत् ॥ २४२ ॥ 484
अथवा वैश्यसंघश्चेत्कोलकोल्म(कं त)मुदीरितम् ।
केचिच्चतुष्पदे सर्वे द्विजानामालयं भवेत् ॥ २४३ ॥
आग्नेये विप्रसंघश्चेनैर्ऋते नृपसंकुलम् ।
वायव्ये वैश्यसंघश्चेत्सद्य चे(तृ शूद्रः स्या)दीशादि(दे)शके ॥ २४४ ॥ 488
तत्पैशाचपदे चैव सर्वकर्मोपजीविनाम् ।
विष्णुरुद्रादिदेवानां गृहं कुर्यात्पुरोक्तवत् ॥ २४५ ॥
उक्तानुकं तु सर्वेषां कुर्यात्प्रागुक्तवद्गवेत् ।
एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं ग्रामं तेषां(मेषु च) पुरातनैः ॥ २४६ ॥ 492
रथ्याविरहितस्थाने कुर्याच्चोक्तं नरालयम् ।
रथ्ये नरालयश्(यं) चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ २४७ ॥
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी नगरग्रामादि(म)वास्तुके ।
अथ पौराणिके ग्रामे संदिग्धे वास्तु निर्णयेत् ॥ २४८ ॥ 496
रचिते ग्रामविन्यासं(सः) शास्त्रे युक्तं विशेषतः ।
पुरातनेषु ग्रामेषु देवता चोत्सवार्थकम् ॥ २४९ ॥
निर्वास्तु यत्र तत्र स्याद्वास्तुनिर्णयमिष्यते ।
पौराण्यां(ण्ये) देवताहर्म्यं सर्वथाऽपि न कारयेत् ॥ २५० ॥ 500
7

५० मानमारे [अध्यायः
तस्मात्तदनुसारेण कुर्यात्तद्वास्तुनिर्णयम् ।
ग्रामप्रदक्षिणाकाले चाष्टदिक्पालके पदे ॥ २५१ ॥
सम्यक् प्रदक्षिणां कुर्याद्भूमु(ध)रादिसुरेश्वरैः ।
मार्गाभावेऽथवा वास्तुदिक्पालानां प्रदेशके ॥ २५२ ॥ 504
दिक्पालानां बलिं सम्यक् कुर्याद्ब्रह्म(ह्यादि)कदेशके ।
संप्राप्य दर्शनं कृत्वा ततः पश्चान्निवर्तयेत् ॥ २५३ ॥
यत्र प्रदक्षिणां हीनं तत्र दोषो न विद्यते ।
न बलिस्थान(ने) रथ्ये च कुर्याद्वास्तुप्रदक्षिणम् ॥ २५४ ॥ 508
अज्ञानात्प्रवरां कुर्यात्सर्वदोष(षं)समुद्भवम्(वेत्) ।
ग्रामेष्वपि च सर्वेषु ए(वै)तदुक्तं पुरातनैः ॥ २५५ ॥
यत्र रथ्याग्रमूले वा मध्ये वा चान्तराळके ।
उक्तस्थानेऽथवा कुर्यादथ देवालयं तथा ॥ २५६ ॥ 512
पश्चान्तरेऽथवा कुर्यात्तत्सावृत्त(त) नरालयम् ।
अज्ञानात्पूर्व हर्म्यादीन् त्यक्त्वा(जेच्) चेत्कर्तृनाशनम् ॥ २५७ ॥
तस्मात्तैराशिकं देवसदनं युक्तं [तु] कारयेत् ।
रथ्या सर्वे(र्वा) यथापार्श्वे च(चे)त्रकायाकृतिर्भवेत् ॥ २५८ ॥ 516
गृहाणां दक्षिणावर्तवेशनद्वारकल्पनम् ।
ग्रामे प्रस्तुतानां च(चापि) गृहे द्वारं विशेषतः ॥ २५९ ॥
वीथिपार्श्वे गृहायामे नन्दभागविभाजिते ।
अन्तस्थितिर्बहिः पार्श्वे दक्षिणे पञ्चभागिकम् ॥ २६० ॥ 520
वामे चतुर्गुणांशः स्याच्छेषं तु द्वारकल्पनम् ।
अथवा मध्यसूत्रस्य वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ २६१ ॥
पुराणेन पुराणे वा कुर्यात्तत्र विचक्षणः ।
दण्डकादिषु सर्वेषु वास्तुविन्यासयोजनम् ॥ २६२ ॥ 524
पूर्वे चोत्तरे दिक्षु [वा] वृद्धिः स्यात्सम्पदास्पदम् ।
दक्षिणे पश्चिमे दिक्षु प्रागान्यूनं शुभावहम् ॥ २६३ ॥
परितस्तु प्रवृद्धिः स्यात्पूर्वमानं न हीनकम् ।
देशकालादिनिर्देशे पौराणयमिति कथ्यते ॥ २६४ ॥ 528

९]　　　　　　　　　　　ग्रामलक्षणम्　　　　　　　　　　　५१
वीथीनां पार्श्वयोर्देशे वीथिकाद्यैरलङ्कृतम् ।
एकाद्यर्कतलं स्थलं स्यात्कारयेत्तद्यथेच्छया ॥ २६५ ॥
निम्नोन्नतं तु तत्सर्वं हर्म्यमेवं समोन्नतम् ।
प्रभूतालयसर्वेषां चाधिकोन्नतमेव च ॥ २६६ ॥　　　　　　　　532
वीणिजायालयं सर्वं चैकभौमावसानकम् ।
एवं तु चोक्तवत्कुर्यात्सर्वसम्पत्करं शुभम् ॥ २६७ ॥
कन्यकादिधनरत्नसंग्रहं शालिभूमिगृहदासि(सी)वाहनम् ।
शिल्पिनां च गुरवे निवेदयेत्कर्तृ(र्त्री) भक्तिवरदहस्ततोवभृत् ॥ २६८ ॥　　536
लाभात्कुर्यादुक्तसंमान(नं) हीनं कर्ता यावद्भूमिचन्द्रं पतेत्स ।
तस्मात्कर्ता चोक्तसंमानजालं सर्वैश्वर्यं काम्यसिद्धिः लभ्ये(भे)त ॥ २६६ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे ग्रामलक्षणविधानं नाम नवमोऽध्यायः ।

संक्षिप्य तन्त्रेभ्यो नगरस्य तु लक्षणम् ॥ १ ॥
Wait, वक्ष्ये: व क्ष्ये.
संक्षिप्य: सं क्षि प्य.
तन्त्रेभ्यो: त न्त्रे भ्यो.
नगरस्य तु लक्षणम् ॥ १ ॥

शतदण्डं समारभ्य शतदण्डविवर्धनात् ।

शतत्रयावसानं स्याद्दिशतदण्डं स(ण्ड)मारभेत् ॥ २ ॥ 4
Wait, let's look at स्याद्दिशतदण्डं:
Notice under द्दिश there is a tiny द्वि!
In print, Acharya often printed small subscript corrections, or is that a typo printed under it?
It is a small द्वि printed directly beneath the द्दि of स्याद्दिशतदण्डं.
How to represent it?
स्याद्दि॒द्विशतदण्डं or स्याद्दिशतदण्डं with note, or स्याद्दिशतदण्डं?
Wait, can we write स्याद्(द्वि)शतदण्डं or स्याद्दिशतदण्डं?
Look closely: the line has:
शतत्रयावसानं स्याद्द्विशतदण्डं?
Wait,

१०] नगरविधानम् ५३
षट्शतं षट्सहस्रं च दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् ।
नरेन्द्रस्यापि नगरं त्रिचतुष्टयस्य संख्यया ॥ १३ ॥
षट्सहस्रं नवशतं दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् ।
महाराजस्य नगरमेवं प्रोक्तं तु पूर्ववत् ॥ १४ ॥ 28
शतद्वयसमायुक्तं दण्डान्तं सप्तसहस्र[क]म् ।
चक्रवर्तिस्तु नगरं(रं) विशालं पूर्ववद्भवेत् ॥ १५ ॥
अथवाऽयुतदण्डान्तं महती नगरी भवेत् ।
विस्तारादधिकं वाऽथ पादू(दो)नद्विगुणं तु वा ॥ १६ ॥ 32
द्विगुणान्तं तदायामं नगरस्य तु विस्तृतम् ।
अथवा दण्डमानेन दण्डदण्डविवर्धनात् ॥ १७ ॥
तद्विस्तारसमाधिक्यमायामं प्रविधीयते ।
खेटकखर्बटकादीनां(दि)मानं ग्रामोक्तवद्भवेत् ॥ १८॥ 36
सर्वेषां नगरादीनां भेदं(दो) लक्षणमुच्यते ।
नगरं राजधानीयं केवलं नगरं तथा ॥ १६ ॥
पुरं च नगरी चैव खेट(टं) खर्वटमेव च ।
कुब्जकं पत्तनं चैव शिविरं वाहिनीमुखम् ॥ २० ॥ 40
स्थानीयं द्रोणकं चैव संविद्धं कोल्लकं ततः ।
निगमं स्कन्धावारं च दुर्गं चाष्टविधं भवेत् ॥ २१ ॥
नगरादीनि(दि) संग्रामं [च] प्रोक्तदुर्गं च सप्तमम् ।
राष्ट्रमध्ये नदीतीरे बहुपुण्यजनावृतम् ॥ २२ ॥ 44
मध्ये राजयुतं चैव नगरं कृतमिष्यते ।
तत्रागते नगर्यन्तं यदि विष्ण्वालयं भवेत् ॥ २३ ॥
राजधानीति तन्नाम विद्वद्भिर्वच्यते सदा ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं गोपुरैश्च समन्वितम् ॥ २४ ॥ 48
रक्षागृहैः समाकीर्णं विष्वक्सेनालयान्वितम् ।
वणिग्भिश्च समाकीर्णमापणैश्च समावृतम् ॥ २५ ॥
अन्तर्बहिर्जनैः पूर्णा(र्णां) नानादेवालयैरपि ।
केवलं नगरं प्रोक्तं यदेतं(तत्) तन्त्रपारगैः ॥ २६ ॥ 52

मा ख्या तं व प्र ा य त स म न्वि त म् ॥ ३३ ॥`

Line 15:
अन्यभूपालभूम्यन्ते युद्धारम्भक्रियान्वितम् ।

Line 16:
सेनानामयुतानां च पृतनाभिः समन्वितम् ॥ ३४ ॥
Right side: 68

Line 17:
तदेतच्छिविरं प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।

Line 18:
नानाजनैश्च संपूर्णा भूपहर्म्यैश्च संयुतम् ॥ ३५ ॥
Wait: नानाजनैश्च संपूर्णा or संपूर्ण भूपहर्म्यैश्च संयुतम्?
Look at संपूर्णा: सं पू र्णा (with ा)!
Then भूपहर्म्यैश्च संयुतम् ॥ ३५ ॥

Line 19:
बहुरक्षसमोपेतमेतत्सेनामुखं भवेत् ।
Wait, is it बहुरक्ष or बहुरथ or बहुरच?
Look at line 19: ब हु र क्ष स मो पे त मे त `

१०] नगरविधानम् ५५
तस्मात्तु तत्र विद्वद्भिः संविद्धं तदुदीरितम् ।
महाराष्ट्र(ञ)स्य मध्ये तु गृहं तत्कोलकात्मकम् ॥ ४१ ॥
द्विजातिचतुर्वर्णैर्वर्णान्तरजनैर्वृतम् ।
बहुकर्मकरैर्युक्तं निगमं तदुदाहृतम् ॥ ४२ ॥ 84
नद्यादिकाननोपेतं बहुतीरजनालयम् ।
राजमन्दिरसंयुक्तं स्कन्धावारमुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
पार्श्वे चान्यद्विजातीनां गृहं तन्नेरिको(कम)दितः(कम्) ।
शत्रुभूपालहित्यर्थं नृपरक्षणदुर्गकम् ॥ ४४ ॥ 88
वक्ष्ये यथाक्रमं सर्वा[न]नि दुर्गाणि दुर्गकम् (कं च) ।
गिरिदुर्गं वनदुर्गं सलिलं पङ्कदुर्गकम् ॥ ४५ ॥
रथा(थ)दुर्गं देवदुर्गं मिश्रदुर्गं तथैव च ।
पर्वतावृत्त[वन्]मध्ये(ष) पर्वतस्य समीपके ॥ ४६ ॥ 92
पर्वताग्रप्रदेशे तु गिरिदुर्गमिति त्रिधा ।
तत्पर्जन्यन्तरो(र)युक्तं गगनं च प्रवेशनम् ॥ ४७ ॥
एतत्तु वनदुर्गं स्याज्जलदुर्गमिहोच्यते ।
समुद्रैश्च नदीभिश्च संवृतं जलदुर्गकम् ॥ ४८ ॥ 96
पर्वतं(त)कन्दरैर्युक्तं दुष्प्रवेशं च शत्रुभिः ।
दुर्गं तु कृत्वा नृपतिस्तिष्ठेत्तत्पङ्कदुर्गकम् ॥ ४९ ॥
वनाभावे जलाभावे सर्वशून्यादिवृक्षकम् ।
चोरैश्च सङ्कुलस्थानं नि[र्]ग्रामं रथदुर्गकम् ॥ ५० ॥ 100
ब्रह्मराक्षसवेतालं(ल)भूतप्रेतादिभैरवैः(वाः) ।
शिलावर्षं प्रवर्षन्तीरा(न्त्या)लोक्य वेशनिर्गमे ॥ ५१ ॥
मन्त्रतन्त्रादिसामर्थ्यैः कृतान्तं देवदुर्गकम् ।
अनेकपर्वतोपेतं नानावनसमिश्रकम् ॥ ५२ ॥ 104
तत्रास्थितं तु तद्दुर्गं मिश्रदुर्गमिति स्मृतम् ।
सर्वेषामपि दुर्गाणां वप्रैश्च परिघै(खाभि)र्वृतम् ॥ ५३ ॥
प्रवेशनिर्गमस्थाने द्वारैरपि समन्वितम् ।
इष्टकादिकृतं वप्रं हस्तद्वादशकोच्छ्रितम् ॥ ५४ ॥ 108

· ५६ मानसारे [अध्यायः
तदर्धभित्तिमूले तु संचारैः सह विस्तृतम् ।
नगराणां तु सर्वेषां वक्ष्ये विन्याससञ्चयम् ॥ ५५ ॥
प्राक् प्रत्यग्गतमायामं दक्षिणोत्तरसमन्वि(संयु)तम् ।
एकरथ्यां समारभ्य प(चै)कैकं(क)वीधिवर्धनात् ॥ ५६ ॥ 112
वीथिद्वादशपर्यन्तं युग्मायुग्मं प्रकल्पयेत् ।
अन्या(न्योऽ)न्यानुक्तविन्यासं ग्रामे पूर्वोक्तवत्कुरु ॥ ५७ ॥
वस्तुवानियं(वास्तुविन्यासमिति) ज्ञात्वोहापोहेन योजयेत् ।
एवं तु नगरं प्रोक्तं शिल्पिनां(ना) कारयेत्क्रमात् ॥ ५८ ॥ 116
इति मानसार वास्तुशास्त्रे नगरविधानं नाम दशमोऽध्यायः ।

११] भूमिलम्बविधानम् ५७
भूमिलम्बविधानम्
भूमिलम्बविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात् ॥ १ ॥
चतुरश्रमयताश्रं वर्तुलमायतं (लं च तथैव) तत् ।
अष्टाश्रमायतं(श्रं षडश्रं) वा द्वयश्रवृत्तं तथैवोत्तरम् ॥ २ ॥
एतद्विन्यासभेदं वा चयवृद्धिविधानकम् । 4
उक्तं हि भूमिलम्बं [तु] स्यादेकान्त(र्कं)भूमिकम् ॥ ३ ॥
द्विकरं त्रिकरं चादौ द्विद्विकरेण वृद्धिः क्रमेण ।
दशनव(शैकादश)हस्तान्तं स्यात्पञ्चचतुर्वि(ष्वधा वि)स्तारमेकतले ॥ ४ ॥
एतेषु क्षुद्रमानं मध्यमं पञ्चषड्ढ(चतुष्पञ्चह)स्तमारभ्य । 8
एकादशा(द्वादशैका)र्हहस्तान्तं द्विद्विहस्तेन वृद्धिः कथिता ॥ ५ ॥
एतत्तु पञ्चविपुलं युग्मायुग्मेन चोत्तमं वक्ष्ये ।
षट्सप्तकरं चादौ द्विसप्तपञ्चत्रयकरान्तं च ॥ ६ ॥
एते पञ्चधा विपुलं श्रेष्ठान्तमेकतलं कथितम् । 12
विशालद्वयोत्तुङ्गं सोपानादिस्तूपिकान्तं स्यात् ॥ ७ ॥
एवं कनिष्ठहर्म्ये तन्त्रविद्भिः पुरातनैः कथितम् ।
विशाले चतुरंशं [स्यात्] त्रियं(ऽयं)शाधिकमुत्सेधम् ॥ ८ ॥
पूर्वमध्यमहर्म्यं चैकभूमिकमिदमुक्तं [तु] । 16
विशालाधर्धाधिकमुत्सेधमुत्कृष्टहर्म्यमेकतले ॥ ९ ॥
अथवा तत्र मौन्यं(चतुरं)शे त्र्यं(र्वा)शाधिकमुत्कृष्टमुत्सेधम् ।
क्षुद्रोत्सेधस्य माने तु हीनाधिकं वाधिकं (वत्समाधिकायामं) स्यात् ॥ १० ॥
पञ्चधोत्सेधमुत्कृष्टं मानात्पञ्चविधं नाम । 20
शान्तिकं पौष्टिकं श्रेष्ठं पार्ष्णिकं (जयदं) मध्यमाने तु ॥ ११ ॥
8

५८ मानसारं [अध्यायः
हीनं तु यत्तद्‌द्विगुणं चाद्भुतं कथितम् ।
करा(समा)धिकोद्यहर्म्ये सर्वकामिकमुदीरितम् ॥ १२ ॥
पञ्चषट्करमारभ्य द्विद्विहस्तेन वर्धयेत् । 24
त्रि(त्रयो)दशकरान्तं च चतुर्दशकरान्तं पञ्चधा विपुलम् ॥ १३ ॥
द्वितलं हर्म्य स्यादेतत्क्षुद्रमानमिदमुदितम् ।
रसमुनिकरमादौ वर्धनाद्द्विद्विहस्तेन ॥ १४ ॥
मनुपञ्चा(श्च)दशहस्तान्तं पञ्चधाविपुलं मध्यमं चेति । 28
मुनिवसुकरमारभ्य तिथिकरषोडशकरालयं(रान्तं) स्यात् ॥ १५ ॥
द्वितलहर्म्ये मुख्यैरेतत्कथितम् [पुरातनैः] ।
पञ्चधा विपुलं शान्तिकं पौष्टिकात्मजम् (कं जयदम्) ॥ १६ ॥
पञ्चालिकाद्भुतं सार्वकामिकं क्रमशः । 32
उत्सेधं पञ्चधा विपुलात्प्रागुक्तांशेनैव कुर्यात् ॥ १७ ॥
वसुनवकरमारभ्य वर्धयेद्द्विद्विहस्तेन ।
षोडशसप्तदशान्तं विस्तारमेतत्पञ्चधा कथितम् ॥ १८ ॥
नवदशकरमारभ्य सप्ताष्टाधिकदशकरान्तं स्यात् । 36
द्विहस्तेन वर्धयेत्प्रोक्तं पञ्चधाविपुलमेतत् ॥ १६ ॥
दशमै(शै)कादशकरमादौ च वर्धनाद्द्विद्विहस्तेन ।
एतत्तु पञ्चधाविपुलं त्रितले(ल)हर्म्यं त्रिविधाः कथिताः ॥ २० ॥
क्षुद्रं मध्यममुत्कृष्टं क्रमतस्तुङ्गं पूर्ववत्कुर्यात् । 40
नवरुद्रत्रयोदशतिथिसप्तदशपञ्चधा विपुलम् ॥ २१ ॥
क्षुद्रं चतुस्तलमुक्तं द्विगुणं त्रिविधं विपुलात् ।
दशरविमनुहस्तं षोडशमष्टादश[शार्धं]हस्तं तत् ॥ २२ ॥
पञ्चधाविपुलं हस्तयुग्मे युगतलं पूर्ववदुत्सेधम् । 44
एकादशरविहस्तं त्रयोदशमनुतिथिहस्तम् ॥ २३ ॥
षोडशसप्तदशहस्तं चाष्टादशैकोनविंशतिश्च ।
युग्मायुग्महस्तेन पञ्चधा विपुलं मध्यमं चेति ॥ २४ ॥

? No. Let's compare line 25 षड्विं...with line 7: Line 7:पञ्चा(विं)शद्धस्तान्तं Line 7 has:प ञ्चा ( विं ) श द्ध स्ता न्तं In line 25: ष ड्विँ श न्तं? Wait, look at the width: ष(width 1) ड्विं(width 1.5) श(width 1) then a stroke thenन्तं It is eitherषड्विंशान्तंorषड्विंशत्यन्तं! Wait, if it's षड्विंशत्यन्तं: श+त्य+न्तं. त्यhasत+य. Look at त्यin line 3:विंशत्येक. The त्यhas a loop ofतand thenय. Does line 25 have that? No, line 25 has ाthenन्तं! Wait, but between ाandन्तं, is it just षड्विंशान्तं`?
Wait, let's look at

मुदितं?
Wait, let's zoom in on line 15:
प-ू-र्-व-व-त्-त-ु-ङ्ग-म्-उ-द-ि-त-ं -> पूर्ववत्तुङ्गमुदितं!
Wait, why did I see 'तुङ्गा'?
Look at the mark above: there's an anusvara or virama?
Wait, there is a stroke above ङ्ग? No, that's just the top line.
Between ङ्ग and मुदितं:
There is a letter: म् with उ: 'मु'!
Wait, before 'मु', is there a letter?
There is त्तुङ्ग! Then मुदितं!
Wait, so it is:
पूर्ववत्तुङ्गमुदितं
Wait, let's look at the letter:
त-ु-ङ्ग-म-ु-द-ि-त-ं : पूर्ववत्तुङ्गमुदितं !
Wait, look at the image:
प ू र् व व त् त ु ङ्ग ... then what is that vertical line?
Ah, is there a vertical line after ङ्ग?
Wait, look at:
पूर्ववत्तुङ्गमुदितं
Wait, in line 10:
एतदष्टतलमुदितं
In line 15:
पूर्ववत्तुङ्गममुदितं? No, पूर्ववत्तुङ्गमुदितं.
Wait, let's

११] भूमि‍लम्ब्यविधानम् ६१
सप्तत्रिंशद्विहस्तादि(दौ) षष्ठधिकाष्टापञ्चहस्तान्तम् । 100
पञ्चदशविपुलं प्रोक्तं क्रमात्पूर्ववत्पञ्चधोत्सेधम् ॥ ५१ ॥
क्षुद्रं मध्यममुत्कृष्टं रवितलमेतत्तन्त्रवित्कुर्यात् ।
एतज्जातिवशात्प्रोक्तं छन्दादीनां शान्तिकोत्सेधम् ॥ ५२ ॥
क्रमतस्त्रिपादसार्धकरं पादं चेदं संकल्पमाभासमिदम् । 104
क्षुद्रमध्यमादुत्कृष्टं क्रमात्पूर्ववद्वस्तसंख्येन(संख्यया) ॥ ५३ ॥
एवं त्रिविधमानेन हर्म्य(म्यै) संकल्प्य तन्त्रविधिज्ञैः ।
उत्तुङ्गपूर्वकादि पूर्ववत्क्रमतः [ कथ्यते ] ॥ ५४ ॥
द्विगुणपादमाधिक्यमथवार्धाधिक्यमुत्तुङ्गम् । 108
शान्तिकायशक (दिशर)मुत्तुङ्ग(ङ्गं) त्रिपादमाधिक्यमुत्कृष्टं वापि ॥ ५५ ॥
पौष्टिकोत्तुङ्गमानं विभजेदष्टभागमेवं स्यात् ।
तस्मादंशमाधिक्यं द्वित्र्यंशाधिकं वाथ ॥ ५६ ॥
एतेषां सर्वमुत्तुङ्गं जात्यादिहर्म्यमिदमुदितम् । 112
देवालयानां नृपाणां शालागोपुरे (ए)वसुत्तुङ्गम् ॥ ५७ ॥
शान्तिकादिशरभेदं विस्तृतोत्सेधं गण्यं क्रमतः ।
एतद्विपरीतं चेत्कर्ता(र्तुः) च मरणं भवति ॥ ५८ ॥
तस्माद्धर्म्यतुङ्गात् [ न ] परिकल्प्य शिल्पिशास्त्रज्ञैः । 116
नृणां शालानां तु सर्वेषां तदुत्सेधम् [कथ्यते] ॥ ५६ ॥
गोपुराणां तु सर्वेषां शिरोन्तं [वा] शिखान्तकं [वापि] ।
द्वारशाखासममुत्तुङ्गं द्वितीयं चान्तं शिखान्तं वा ॥ ६० ॥
द्वारशोभ(भा)समुत्सेधमन्योत्तरान्तं वा शिखान्तं चैव । 120
शान्तिकात्पौष्टिकादेतं(वं) विधं गोपुरोत्तुङ्गं स्यात् ॥ ६१ ॥
अथवा हर्म्यमानेन विश्वग्भूमानं वक्ष्यते क्रमतः ।
षट्पञ्चहस्तमारभ्य क्षुद्रा द्वित्रिहस्तेन [च] ॥ ६२ ॥
सत्रिचतुर्नबलन्तं कन्यासावित्रयं त्रयं मानम् । 124
एतद्द्वादशभूम्यन्तं जन्मादिपूर्वेष्टकान्तं(स्तूपिकान्तं) स्यात् ॥ ६३ ॥

६२ मानसार [अध्यायः
जन्मादिहस्तमेवोक्तं शान्तिकाद्यंशके(दिशर)भेदमुत्तुङ्गम् ।
एकादिद्विभूम्यन्तं कल्पप्रामस्य हर्म्यकं भवति ॥ ६४ ॥
एकादित्रिभूम्यन्तं प्राद्दारकस्य चालयं प्रोक्तम् । 128
एकादिचतुस्तलान्तं पट्टभाकू(भाजः) चालयमिति कथितम् ॥ ६५ ॥
त्रितलाद्यष्टतलान्तं नरेन्द्रस्य चालयं प्रोक्तम् ।
त्रितलादिनवतलान्तं महाराजस्य भवनमुदितम् ॥ ६६ ॥
पञ्चतलाद्यर्कान्तं चक्रवर्तिहर्म्यं स्यात् । 132
• एकादित्रितलान्तं युवराजस्य चालयं प्रोक्तम् ॥ ६७ ॥
सामन्तप्रमुखानां चैकादित्रितलपर्यन्तं स्यात् ।
क्षुद्रभूपस्य सर्वेषामेकादित्रितलभूमिपर्यन्तम् ॥ ६८ ॥
स्थपतिस्थापकानां तु गभस्तिकादिकं( दीनां ) तु यूथकानां च । 136
द्विजातिश

१२] गर्भविन्यासविधानम् ६३

गर्भविन्यासविधानम्

देवानामाल्यादीनां द्विजातीनां च वक्ष्यते ।
गृहग्रामादि सर्वेषां गर्भविन्यासमुच्यते ॥ १ ॥
नानाद्रव्यसुसंपूर्णं गर्भं सर्वशुभप्रदम् ।
हीनद्रव्यमनैश्वर्यं गर्भं तदशुभप्रदम् ॥ २ ॥
गर्भन्यासं तु तस्मात्तु निक्षिपेत्सम्यगुक्तवत् ।
गर्भावटस्य निम्नं स्यादधिष्ठानसमोन्नतम् ॥ ३ ॥
इष्टकैरपि पाषाणैश्चतुरश्रं समं भवेत् ।
जलं संपूर्य(सृत्य) तन्मूले तस्यान्तं सर्वमृत् क्षिपेत् ॥ ४ ॥
नद्यद्रिमृत्तिका चैवं वल्मीकस्य तु मृत्तिका ।
कर्कटावटमृद्विश्च स्थलितलमिति स्थित(तम्) ॥ ५ ॥
समुद्रतीरमृद्विश्च वृषभशृङ्गस्य मृत्तिका ।
गोखुराग्रमृधैव चैवं तु दश(सप्त)मृत्तिका ॥ ६ ॥
तदूर्ध्वं मध्यदेशे तु पीनकं सं (पद्मकन्दं) विनिक्षिपेत् ।
इन्द्रे चोत्पलकन्दंतु याम्ये कौमुदकन्दकम् ॥ ७ ॥
पश्चिमे न्यस्य सौगन्धिं काकोली(कलीं) तु चोत्तरे ।
तस्योपरि विन्यसेदष्टधान्यं यथाक्रमम् ॥ ८ ॥
शालिमीशानके न्यस्य व्रीहिं प्राग्दिशि विन्यसेत् ।
कोद्रवं चाग्निकोणे तु कङ्गुं याम्ये तु विन्यसेत् ॥ ६ ॥
मुद्गं नैर्ऋत्यकोणे तु मा ' प्रत्यग्विनिक्षिपेत् ।
कुलु(ल)त्थं वाम(यु)कोणे तु तिलं विन्यस्य चोत्तरे ॥ १० ॥
तस्य चोपरि निक्षिप्य मञ्जूषान्तं विनिर्मितम् ।
सन्मानं चैकभूमाद्विद्वादशाद्यं(न्तं) वशानि(न्ता) वै ॥ ११ ॥