मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

ितमुखं" -> "मुखं"!
Look at the 'ख' in "मुखं" in line 17:
It has the exact same structure: curved left part, lower loop connecting to the vertical stem!
Now compare that 'ख' in "मुखं" with the letter in X (Word 2 of line 23):
THEY ARE IDENTICAL!
It is absolutely, 100% 'ख'!
So Word 2 is indeed "परिखा"!

Wait, now look at Word 1 in line 23:
Does Word 1 have 'ष्ट' or something else?
Wait, look at Word 1:
Does it have 'ष'?
Wait! Look at Word 1:
Is it "परिष्टा"?
Wait, look at Word 1:
प, र with ि. Then:
Wait, is the letter 'ष्ट'?
Yes, it has the square top of 'ष' and a subscript 'ट'.
So Word 1 is "परिष्टा"!
Wait, could it be "परिष्टा"? Yes!

Let's check line 26:
"64. (1) J. नन्दायमासमूठे, A. F. नंदायमासरूपे च जायते, I. नानायसमुहे;"
Wait, look at the words in line 26:
J. नन्दायमासमूठे
A. F. नंदायमासरूपे च जायते
I. नानाय

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 43
68. A. F. J. र्हान्यायामष्टाष्टकम्, B हत्वायामं विशालकं, I. महान्याय
विशिष्टकम्।
69. (1) I. र्विद्धि for वर्धिते। (2) J. ष्टक्षं, A. F. वोक्ष्व, B. हक्षं for ऋक्षं।
70. I. विर्धयेत्।
71. A. गुणानां च।
72. (1) A. F. दद्यात् वृद्धिं, B. नंदमिति। (2) I. हत्वा।
73. A. F. नवगमें।
74. I. गुणषड्वर्गंभूर्यातु पयं for the first half of the line; the correct
reading is suggested by J. and the other Mss.
75. (1) A. F. जयं for चायं। (2) B. स्वर्गगतेन हि, A. F. सर्वगते हनो।
76. J. धिकं, A. B. F. दिकं for धिक्यं।
77. A. F. आयाधोनि।
78. A. F. कटऋक्षकं।
79. A. F. युग्मं च for युग्मायुग्माद्य।
80. (1) A. F. परियावस्यधे for पर्यायस्यार्थे। (2) A. F. J. गणैः स।
81. A. F. सिता।
82. I. योगभव्यं युक्तरा, J. योगं चयं यत्तु for शुभयोगं, suggested by the
other Mss.
83. A. F. यत्त for युक्तं।
84. I. स्वातिक्रान्तं।
85. I. दण्डं for गण्डं।
86. (1) I अथवास्था। (2) I. विसर्जयेत्।
87. (1) I. रुस्यधा for अन्यथा। (2) I. स्यात्तिथिवारं।
88. (1) I. भ्रष्टदं राज्यवर्जं। (2) J. अन्येषु।
89. (1) I. शासु, A. F. चासु for वासु। (2) I. मान्त्रुण्यं for मानुष्यं,
suggested by J. and the other Mss. (3) J. गण', A. F. गणैः for second
गणे।
90. (1) I. वाराङ्ग, all other Mss. वारास्तं। (2) J. तिगुणी।
91. A. F. मनयं for नयनं।
92. I. J. द्विक्षेत्रकम्।

44 MĀNASĀRA
93. (1) J. तृतीयाण्ड । (2) A. B. नन्दार्कं ।
(3) A. F. सप्रयेत् for षट्क्रमात् । (4) I. J. .....धिः for सुधीः, suggest-
ed by the other Mss.
94. I. वख्यायि for विन्यास ।
95. (1) J. समा for सम । (2) A. F. तालं for तारे ।
96. (1) I. वप्रं for वक्त्रं in both the places.
(2) J. वर्मायतं, B. वदा for वक्रायतम् । A. F. omit this line. Compare
the line 108 below.
97. (1) A. F. पतद्वयं त्रयं, J. पतद्वित्रितयं, B. वितस्तिद्वित्रयं ।
(2) त्रितय for त्रि or त्रय seems a peculiar expression in the text.
(3) B. रत्न for रथ्याम् ।
98. A. F. नीथो, B. विधिना ।
99. B. कपोतस्य for वीथीं कृत्वा ।
101. (1) I. विधा for वृता suggested by J. (2) A. F. विधि समवेता for
the second pāda.
(3) B. मध्यान्धावुपानद्यास्यामदेव विधीयते ।
102. (1) J. तत्स्थाठि, B. तत् शांति, A. ध्याहिनवान्त for तत्समं तुवा ।
103. I. प्रस्या for रथ्या, suggested by J. and the other Mss.
104. (1) A. F. मूच्छा, B. मुख्य । (2) I. विधि for वीथी ।
105. I. J. त्रिश्चतुः for तच्चतुः, suggested by A. B. F.
106. I. J. तथायत for तदायंतम्, suggested by A. F.
B. omits the second pāda.
107. (1) D. I. परिघा ।
(2) A. F. परि for परिखा ।
108. A. B. F. चतुर्दशी ।
109. (1) I. .....न्तु for विष्णुश्चिष्यन्तु, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पक्ष्म for पश्चिम ।
110. I. वरुणेक्ष, B. वरुणीच, A. F. वारुणेव, the emendation is
suggested by J.
111. (1) J. वातु, A. F. वापि, B. पीठं for चापि । (2) I. मूर्ती ।
(3) I. B. यथेष्टकः, A. F. स्तथाष्टकं ।
113. I. J. हर्म्यका, B. हर्म्यके, the emendation follows A. F.

CRITICAL NOTES : CAHETPR IX 45
115. I. संख्यां च for संघं वा, suggested by J. and supported by later
references; see lines 116, 117, 119, etc.
116. J. चाष्ट ।
118. I. चामर for चाश्रम, suggested by J. and the other Mss.
119. (1) I. संख्या for संघ । (2) B. D. जातीनां for यतीनां ।
121. (1) I. दक्षिणा for दीक्षिता, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. रंतुकां, B. चाकरे for नगरं तु ।
122. A. F. गार्हस्थ्य ।
123. (1) A. F. विकारि । There is no such word as विकरि or विकारि in
the dictionary; विकर means sickness, which is inappropriate here.
There is a word निकर (but not निकरि) which means a collection and
which might have been badly written as विकर, न and व looking almost
the same.
(2) I. कूर्म्म for कोष्ठ, suggested by J. and supported by later
references. B. omits lines 123—125.
124. I. अन्यासां, all other Mss. अन्येषां ।
128. I. मण्डल for मण्डप, suggested by J. and the other Mss. and
supported by the contents of the next line (129).
129. A. F. I. J. शिवोधया ।
130. I. पापचण्डाश्रमं, the emendation follows J. and the other Mss.
131. I. योगार्थं संख्य, B. J. योग्यं for योगिनां संघैः suggested by the
other Mss.
132. I. रथ्यावती for वा परितः, suggested by J. and the other Mss.
रथ्यावती would not go well with सर्वतोभद्रम् (line 126).
133. B omits द्वि ।
135. A. F. चैव शावेतं, B. चैश्व शत, J. चे शान्तवेत् for चेशान्तराले ।
136. B. तत्तद्विविधि, I. J. तद्वि( ? दूद्वि )तोय, the other Mss. तत्तद्बोधी ।
137. A. F. पर्य for कक्षे ।
138. (1) B. कोष्ठे for कक्षे । (2) I. मध्यं for मठं । (3) I. मष्टपं, but मण्डपं in
line 139.
139. (1) I. सह for सत्र । (2) A. F. लाया for शाला ।
(3) B. चत्रपंक्तिय, A. F. I. चाग्नेयं नीयमण्डपम्, the emendation is
suggested by J.

46 MĀNASĀRA
140. (1) I. चन्यथाम्मालयं, the emendation is suggested by J. (2) B.
युततो, I. J. दिशितो ।
141. (1) B. चंते मध्ये, A. F. अंतरौय for अन्तरथ्ये । (2) B. षकोरगो ।
This line is left out by J.
142. I. परिघा ।
143. I. द्वारे पथारेन मृत, B. द्वारं नवद्वारोंक, the emendation is sugges-
ted by J.
144. I. पापक्षयं, J. रथ्यालये for महारथ्यामालयं, which is supported by
the contents of the following lines, 145, 146, etc.
146. (1) A. F. J. वहि for चाग्नि । (2) A. F. J. B. रायता for गोपाल ।
(3) The peculiar form इन्द्रे चाग्नि should be noticed.
147. B. गोपानां, A. F. गोशालां ।
148. (1) I. वस्त्रंभंकरालयं, the emendation follows J. (2) B. श्रोकरा-
खालयं भवेत्, which forms the 2nd half of line 152.
B. omits the lines 149 to 152.
149. (1) I. तुचिका, J. सूचका for सूचिक ।
(2) I. गम्य for हम्ये ।
(3) I. कु.... च, A. F. कर्म चकारयेत् for चर्मकरालयम्, suggested
by J.
150 (1) I. वारुह । (2) कर्मक मकरालयं, the emendation follows J.
152. A. F. J. सौम्यावायुतपस्वीनां मध्ये श्रीकारखालयं, A. F. श्रोकह ।
The expressoin सौम्येवायु is exactly like इन्द्रे चाग्नि, see note 146 above.
153. I. J. घ....त्ता for अम्बष्ठका, suggested by the other Mss.
154. The peculiar expression बहकलैः कर्मणा should be noticed. The
sense, however, seems to be clear as suggested by the emended form
within brackets.
155. J. त्रैलोक for तैलोप, suggested by J. and the other Mss.
156. (1) A. F. प्रागुदग्भागे for तद्बाह्ये । (2) A. F. रोप.....दिशो ।
157. (1) I. J. वैष्णवाश्वल, the emendation is suggested by the other
Mss.

CRITICAL NOTES CHAPTER IX 47
(2) I. वाश्रयं for याल्यं, suggested by J. and the other Mss.
158. B. has a lacuna for the first half line.
159. (1) I. विना for जना, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. ग्रामान् बाह्य ।
160. The Codex Architypus has left out this line, but it has been
preserved by all the other Mss. and is necessary here.
161. B. J. तथा, A. F. तदा for ततः ।
Between lines 162 and 163, B. adds इति सर्वतोभद्रग्रामविन्यास लक्षणं ।
163. B. अथ नंद्यावर्तग्रामविन्यास लक्षणमुच्यते ।
164. J. मार्गेण for मानेन ।
165. (1) The more usual form is विस्तारसमम् । (2) I. आयांशकम् for
आयाधिकम्, suggested by J. and the other Mss.
166. (1) I. चण्डक । (2). I. पदंसस्य for पदण्यासं ।
168. A. F. नदोन्द for नन्दनन्द ।
169. (1) I. पि ˙˙˙˙ ते for नित्य, suggested by J. (2) B. माधिके, A. F.
विचते for नित्यपि ।
(3) For समायामम्, see note 165 above.
170. I. विप्राणां, J. ब्राह्मणां for ब्राह्मणाः; the central square is generally
reserved for ब्रह्मन्; the emendation is, therefore, suggested by J.
171. (1) I. परितः बाह्ये गदैर्विहृद for the first pāda; the emendation
is suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. दशायतं, the other Mss. दशांशक्रम, but it should be
द्वादशांशकम् ।
172. I. मानदं for मानदं; the emendation is suggested by J. and the
other Mss.
174. I. J. परमाधिक, B. साधिक for परमशाधिक ।
175. (1) B दंडं for पदं । (2) A. F. दैविकं ; but दैव कं in 171 above.
177. (1) J. तत्तद्विञ्रंशक । (2) A. F. B. तन्न for पदम् ।
178. I. वप्रमाणस्यैव मात्रकम्, J. च ब्रह्मणस्यैक भागिकम् प्रमाण; the emenda-
tion is suggested by J. and supported by the other Mss.
179. (1) A. B. F. दैविक, compare 171, 175. (2) I. मानुषे for मानुषं ।
180. I. पम्र्म्स्वह for पदं पैशाचम, suggested by J. and the other Mss.

48 MĀNASĀRA
181. I. विधा for यथा, suggested by J. and the other Mss.
182. A. B. F. J. पदे ।
183. (1) I. प्राचुर्य्योत्तरग सन्दे । (2) I. B. वल्ये for राभ्या (3) A. F. नै
for नि । (4) I. चायन for चायत ।
184. (1) I. J. दक्षिणावधि, the emended form वीथी is suggested
by lines 183, 185, 186. (2) I. पश्चिमावादि, B. दक्षिणायत for पश्चिमायत ।
185. (1) A. F. विधि, J. वोथि, I. वधि for वीथी । (2) I. उत्तरावधियादि ।
186. (1) I. उदञ्चाधि पृथिव्याथ । (2) J. वीथि, A. F. B. विधि for वोयी ।
187. I. नन्द्यावर्त विधिम्, A. F. नन्द्या बतावथो, B. नन्द्या प्रदावोति ।
188 J. अथवा, A. F. यथा for अपि वा ।
B. omits the second half of this line.
J. omits the next three lines.
A. F. have a lacuna for lines 189-191.
189. I. ⋯यस्य, B. विधिस्य for वीथीनां, suggested by the other Mss.
190. (1) I. पायोश्वंयोश्च, A. B. वायोर् for पार्श्वयोः । (2) द्विविधं, may
be for द्वियोव्योः । (3) I. पक्षोद्धृतं for पक्षयुक्तं
191. (1) B. प्रतिविद्यं for एवं । (2) I. पश्चमार्थविधिं for बाह्यवोयो ।
193. (1) A. B. F. सतैर्वा । (2) B. विधि सर्वै, J. वोथि वीथि, A. F. वोविधि,
I. विधि for वोथी पूर्वाद् ।
194. I. मार्गेयोः for मार्गे suggested by J.
195. A. F. त्रितीयमश्वं, B. तिर्यग्गतं, J. त्रियविधं for बहिर्गतं ।
196. (1) I. युक्त for युक्ता suggested by A. B. F. J.
(2) B. omits the second half of this line.
197. (1) I. विधोनां, A. B. विधिना, J. and others Mss. वीथीनां, the
required reading should be वोध्यः ।
(2) A. F. ककरी, B. वृकरी for कंकरी ।
198. A. F. क्षुद्र, B. क्षेत्रे for क्षुद्र ।
199 (1) I. विद्यो, A. B. F. विधिना for वोथीनां । (2) A. F. I. विस्मृति for
विस्तृतिः suggested by J.
200. (1) I. दं for दहदं । (2) J. नद for नन्द । (3) J. पङ्क्ति च पत्नोषु ।
B. omits this line.
201. (1) I. केचिद्दद्रष्ट्या, B. केचिद्द्हल्या, J. केचिद्राग्या for केचिदृष्ट्या ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 49
(2) B. विशालानां षष्टिकांत ।
202. (1) J. वीथीनां for तत् यद्वोथिनन्द ।
(2) A. B. F. विधिना for वीथीनां ।
A. F. J. omit the next two lines (203 and 204).
203. B. महारथ्यसमंमध्ये विधिविस्तारमिष्यते ।
I. महामध्यविधिविस्ताराद्विचिरिष्यते ।
204. B. मध्यांध्यान समं for मध्यं समं तु मध्ये ।
B. omits the next 4 lines (205—208).
205. (1) I. अर्धोशानं for अष्टांश, suggested by J. and the other Mss.
(2) J. पञ्चा for त्रिपादं । (3) I. च for वा ।
206. (1) I. अर्धैषां for अन्यासां, suggested by J. (2) J. विधानां, A. B. F.
विधिना for वीथीनां । (3) I. च for वा ।
207. I. सर्वै। त्रिभागं, J. and other Mss. समं वा त्रिपादं ।
210. I. च शेतम् for पञ्चाशत, suggested by J. and the other Mss.
211. (1) J. संघायाचा the other Mss वप्रसंख्या । (2) B. शतांतक for
सहस्रकं ।
213. J. देव मनुष पैशाचे ।
214. (1) J. मङ्गल, the other Mss. महालय ; compare अग्रहार in line 216.
(2) A. B. F. J. वस्तु for यस्तु । (3) I. वक' for वास्तु, suggested by
J. and the other Mss.
215. (1) J. योग्यं च for एवं चेत् । (2) I. वकम् for पुरम्, suggested by
J. and the other Mss.
216. (1) J. द्विजाद्यो, A. F. द्विजातोनां, I. शूद्रादिकं for वैश्य शूद्रादीनां,
suggested by the other Mss. (2) B. गृहारंभं प्रशस्यते ।
217. (1) I. देवमानात्समानान्तं (which is obscure), A F. एवं मर्त्यापदे प्रांत,
B. देवमर्त्यवदेयातत् for the first pāda.
The reading given in the text is suggested by J. and is supported
by the other Mss.
(2) B. शुभावहं for गृहान्वितम् ।
218. I. यद्ग्राम, J. यद्ग्राम्य for यद्राज, suggested by A. B. F. and
supported by line 225 below.
219. A. F. दीका, J. जिकालयं ।
4

50 MĀNASĀRA
220. J. पैशाचैक । (2) I. या चतुः षट्···वा, the missing portion is
supplied by J.
221. J. वाथ for वा तथा ।
223. (1) J. चकवर्तो, A. F. चक्र वृत्ति । (2) J. स्याद्धर्म्यमेवं प्रकल्पयेत् ।
224. This has been left out by the Codex Architypus but preserved
by all the other Mss. and seems necessary here.
225. I. योद्य, A. द्योत, B. वायोथ for योधक ।
226. (1) B. शास्त्रे for देशे । (2) A. F. शोकखां, I. श्रीकाराखां, B. वारखानां
for श्रीकराणां, suggested by J. and supported by several previous and later
references.
227. (1) A. B. F. J. वा for च; and (2) सोष्टक apparently for
शोषक ; see chapter VII, 105, 147, 148; VIII, 39, etc.
228. (1) I. वमाद्य for वामात्य, suggested by J. (2) J. वाश्रय for वालय ।
229. (1) A. F. I. सुप्रोवो । (2) B. J. वा for च ।
230. A. F. J. राक्षसा for रक्षका ।
231. A. F. जकाभ्याद्विरालयम्, J. दिकालयम् ।
232. B. नृप for वृत्त ।
The next four lines are lost in J.
233. I. चापि व····म for वा नरे वापि, suggested by the other Mss. But
this latter expression does not give the suitable sense, as नर has not
been described as a quarter in chapter VII. नाग seems to be the required
form, but it is given in the next line.
234. (1) I. A. F. मद्यवा, B. द्यवा । (2) A. F. रेत for नेत्र ।
Between lines 234 and 235, the Codex Architypus repeats the lines
236 and 237.
235. I. क ···· सा, A. F. have also a laquna, for which कञ्चयासक
is given by the other Mss. But this term is not found in dictionaries.
236. I. मतिद्य, B. चादितश्चादित, for अदितिश्चोदित, suggested by the
other Mss.
237. (1) A. F. ईशंकी । (2) I. लक्षितालयं, B. दावक्ष्ये तदालयं for the
last expression, suggested by J., but the more usual form should be रक्षक ।
238. A. B. F. J. सखिकार for कर्णिकार ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 51
239. (1) I. भृशे च for भृशो वा, suggested by J. and supported by
previous references. (2) B. बाहूय न, A. F. आभूयत्न for बाहूयत्नम् । (3) I. हस्ति
for हर्म्य, suggested by A. B. F. J.
240. I. द्विधा for द्वितीया, suggested by J. and the other Mss.
243 (1) J. बाथ for वास । (2) I. रिपादिकम, J. रिकादिच, A.B. रखाटिका
for रिकादीनां च-suggested by the other Mss.
244. J. आलये, A. F. यालय ।
245. (1) I. वाथया for वायवे, suggested by J. (2) I. नकारा, A. F.
राजका, J. रजकारा for रजकस्या, suggested by B.
A. F. J. omit the next three lines (246—248).
247. B. सचिकार, which seems to be the better reading.
248. I. एक for एवं ।
249. I. J. राश्च for रस्य, suggested by A. B.
250. (1) I. चास्मि for चाग्नि, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. B. वेकटोरा for पेटिकारा ।
251. I. शस्त्रं कङ्करढा for शस्त्रकर्मकरा, suggested by J. and the other
Mss.
252. (1) I. चर्मकारश्च । (2) I. यत् for last वा suggested by J.
254. A. B. F. J. देवहर्म्या ।
255. (1) I. झालयादि for प्रायोदिषु, suggested by J. and the other
Mss.
(2) J. देशौ, B. मुखं for दिशि ।
256. I. इष्टादा for इष्टदिग्, suggested by J. and the other Mss.
259. (1) J. श्रीकरं । (2) A. F. वाथपं, B. माधवपं, I. वासव for वामन, suggest-
ed by J.
263. I. नृपालयं for नृसिंहालयं, suggested by J. and the other Mss.
265. (1) I. चित्रे चित्र for मित्रे च त्रि, suggested by J. and the other
Mss. and supported by the context (cf. 267). (2) J. I. स्यानक ।
266. I. वायनं for शयनं, suggested by J. and the other Mss. and sup-
ported by later references (cf. 267).
267. B. मूलतः, J. भूतल for मूलक ।

52 MĀNASĀRA.
271. (1) A. F. J. जयोपि वा, B. जलेपि वा । (2) J. इन्द्र जयोपि वा for
इन्द्र जयेषु च ।
272. A. F. सावित्रश्च सविन्द्रके, B. D. सावित्रश्च सहस्रके । There is a
confusion in the reading of this phrase also in the Codex Archetypus,
see chapter VII.
274. I. तर्पणं तु पराङ् for तु पराङ्, suggested by J. and the other Mss.
277. (1) A. स्वीकर्णं, B. तंन्त्र संकर्षणी । (2) A. F. द्वारी, B. द्वारे,
for द्वारि ।
278. I. राक्षामा for वाजिना, suggested by J. and the other Mss. and
supported by the context.
279. A. F. वैनाथका, B. वैनिलयं भवेत् ।
280. (1) I. दश, J. and other Mss. भृश, but it should be भृङ्ग ।
(2) For मार्गकार another reading is गर्मकार ।
281. (1) I. वधि, A. F. वादि for वाग्य । (2) J. विदुः for भवेत् ।
283. I. भूप for भुव, suggested by J. and the other Mss.
284. I. गेहे for शङ्के, suggested by J. and the other Mss.
285. (1) I. दुर्गाथा for दुर्गाया, suggested by J. and is supported by
the next line. (2) I. बिमा for चा, suggested by J.
287. I. कोशावसान्ती तद्वयान्समाहरेत् । The emendation is suggested
by J. and the other Mss.
I. reads here the lines 8-32 of chapter VIII. See note 7,
chapter VIII.
288. I. श्पशानके for श्मशानकम्, suggested by J. and the other Mss.
290. A. B. F. I. विप्र for वप्र, suggested by J. and supported by
many previous and later references.
291. (1) I. परितोत्यु, J. परितैर्युत for परिखायुक्त । (2) I. परितौय, A. F.,
परिताप, J. परिताव for परितो । (3) A. B. F. वेदके for वेदिकैः ।
293. I. स्वकृति for स्वाकृति, suggested by A. B. F. J.
294. I. J. leave out च ।
295. (1) I. चतु for पितृ, suggested by J. and the other Mss.
(2) I, J. वायौ for वायोः, suggested by A. B.

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 53
296. A B. F. J. पूर्वपश्चिममतद्वारे ॠजु, I. पूर्वं तत्पश्चिमद्वारं । The
emendation is suggested by the following line (297).
297. B. मध्यदेशे, A. F. J., मध्यदेश, I. तत्र शेषं for तत्र देशे ।
298. J. रसं, probably misread for रतः in place of रक्तं ।
299. (1) B. सूत्रं तु, J. सूत्रात्तु for सूत्रान्त । (2) A. F. J. हस्तद्वारस्य ।
300. (1) B. विस्तारे for द्वारै । (2) A. F. J. द्वयोक्त for तथोक्त ।
301. (1) I. यत् for तत्, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. प्रत्यग्वस्त ।
303. (1) J. चार for द्वार । (2) A. B. F. J. पिवा for प्रपि ।
304. (1) J. चतुरश्याप्रात् । (2) A. F. J. चारं for द्वारं ।
305. I. गृह for महा, suggested by J. and the other Mss.
306. (1) I. नामेर for नागे, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
वीथ्य......... for वाथादिति, suggested by J. and the other Mss. (3) I. दकता
for दिति suggested by J. and the other Mss.
307. (1) I. वाच for वान्त, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
पूर्वे for पूषे, suggested by J. and supported by previous references. (3) I.
विय for वित्त suggested by J. and supported by previous references and
the other Mss.
308. (1) I. सब्रेवा for सुग्रीवे, suggested by J. and supported by
previous references and the other Mss.
309. (1) I. एवा, J. एव for एवम् ।
Between lines 209 and 210, I. repeats the lines 207-209.
310. (1) I. वा......मजटे for वाथ भल्लाटे, suggested by J. A. B. F.
(2) I. चोदितोपि वा for the last expression suggested by J. A.
B. F.
311. (1) B. omits सत्यके । (2) I. has a lacuna for वाथभू ।
313. (1) I. ब्राह्मणे for ब्रह्मणे, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. देवे for देशे, suggested by J. and the other Mss.
(3) I. म...पं for मण्डपं, suggested by J. and the other Mss.
314. (1) I. चतरेद्वा for भूधरे वा, suggested by J. and supported
by previous references and the other Mss. (2) A. F. महास्थानं ।
315. (1) A. F. J. चहिडतं वर्त for नन्द्यावर्तम् । (2) A. F. तत्र, B. तत्रैवं तु तन्त्र ।

54 MĀNASĀRA.
316. I. पद्मार्थं for पद्मारख्यं, suggested by J. and the other Mss.
and supported by line 2 of this chapter.
317. (1) I. माध्य for माय, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. सुवक, B. सत्तकं for सुवृत्त, suggested by J. and the other
Mss.
319. (1) I. चि for च, suggested by J. and the other Mss. and
supported by previous references.
(2) I. स्फजलं for स्फटिकं, suggested by J. and the other Mss.
and supported by previous references.
320. (1) I. शूथ, B. शूपृष्ठौ J. and the other Mss. शूल ।
(2) I. चति राज्ये, A. F., चदिरज्य, J. चतिरज्य ।
(3) B. वा छत्रप्राकारयेत्, J. चनरालन, A. F. चानरालब्ध, I. नसवन्तं
321. (1) A. B. F. J. घतथा for सर्वदा। (2) I. मण्डलं for मण्डपं। (3) B. च
for वा ।
322. (1) I. बहि, J. तद्बहिः ।
(2) J. वीथ्ये, A. F. leave वी in a lacuna, for रथ्ये ।
(3) I. पक्षैरपक्ष for पक्षैरावर्त, suggested by J. and the other Mss.
323. (1) B. त्रिचतुः ।
(2) I. सतः । It should be noticed that वीथिका is in feminine
singular nominative while its adjectives are in neuter singular.
324. (1) I. विधिं, J. वीध्यं, B. विधि ; A. F. omit this word. (2) A.
B. J. चारं for द्वार ।
326. (1) I. स्वस्तिकारस्य, A. F. J. स्वस्तिकाकार for स्वस्तिकस्यापि
suggested by J.
327. (1) I. शायिनम्, B. शायिकम् for शाधिकम्, suggested by J. and
the other Mss. and supported by previous references.
328. I. मध्यागत for रथ्या तत्, suggested by J. and the other Mss.
and supported by the context.
329. I. तस्यतं, B. तत् स्यात् for तस्यान्तः, suggested by J. and the other
Mss.
330. J. तन्मध्ये कर्करीकृतम् in place of the second half of this line.

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 55
331. I. पूजयन्मध्य for पूर्वमध्ये तु, suggested by J. and the other Mss.
F. omits the next three lines (332—334).
332. (1) A. B. F. J. विधि for वोथी । (2) I. J. द्विवि for द्वयं, suggested
by A. B. F. and suited to the context. (3) J. प्राङ्मुखाग्रतवीथिका, which
is the second half of the next line (333).
333. J. वास्तुमध्ये तु वीथिका which is the second half of the
preceding line (see 330 above).
334. (1) J. प्रागादि चाग्नि । (2) A. F. दोशान ।
336. B. पश्चिमद्वार ।
337. (1) I. अर्घाद्यात् for रथ्याग्रात्, suggested by A. B. and more
suited to the context.
(2) I. प्रावृत्ता for प्रावृता, suggested by J. and the other Mss.
(3) J. तथा for ततः ।
338. (1) J. तत् for एवं तु । (2) I. विधि for वोथो, suggested by J. and
the other Mss.
339. I. विधि चयो for वोथि द्वयो, suggested by J. and the other Mss.
341. (1) J. मध्य मध्यान्तं for मध्य रथ्यान्तं । (2) A. F. कंठा for कण्ठा ।
342 J. मध्यात् सो, A. F. मध्ये सो ; मध्यसोमा is another reading.
343. (1) B. तत्तस्त । (2) I. उदिता, B. दोर्घमा for गता, suggested by
J. A. F.
344. I. बह्मेन्द्रालयमेवैश्ममध्यम for the first pāda, suggested by J. and
the other Mss. and supported by the following lines.
345. (1) I. दिग्वा for दोर्वा, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. B. F. I. विधि for वीथि ।
346. (1) B. याम्यं च । (2) J. वारुणान्तं ।
347. (1) I. दिग्वाचा विधि for दोर्घा च वोथि, suggested by J. and
the other Mss.
349. I. मध्या for रथ्यं, suggested by J. and the other Mss.
350. (1) I. J. वीथिश्च पक्षं । (2) I. रथे for रथ्ये ।
351. J. omits the next three lines (352—354). I. सत्र for सूत्र,
suggested by A. B. and suited to the sense.
352. I. च for द्वि, suggested by A. F.

66 MĀNASĀRA.
353. B. वपस्य, A. F. विप्रं सं।
354. I. द्वारमेषां for दिक्षुद्वारं तेषां, suggested by J. and the other Mss.
and suited to the sense and context.
355. I. J. विष्ट for महा, suggested by the other Mss., seems to
suit the context better (compare line 358).
356. A. F. भूवै, B भुशी, J. शंशो for भुरो ।
357. (1) B. चोषो for शोषे। (2) I. ददिश्वेत for चादि विश्वेवादि, sug-
gested by J. and the other Mss.
The use of too many particles (for the sake of metre) should be
noticed.
360. (1) I. द्वार for द्वय, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. युक्ता''''र for युक्तं द्वारा, suggested by J. and the other
Mss.
361. I. श्वे''''दिर्गत, A. F. वेष्ट दिग्गत'''', J. I. श्वेष्टं दीर्घंच ।
362. (1) A. F. यर्थयत्रादिकैः, B. वीर्यप्रजाधिकैः । (2) A. F. J. रटैः, B. रथैः
for नटैः । (3) A. F. J. क्षाण्युभयतन्त्रकै, B. चाप्यं जन्निके for the last expression.
364. I. स्वस्तिका का ।
365. I. स्खानीय for स्थानीय ।
366. B. योग्यकं for वैश्यकम् ।
367. I. भार्यमंमि च, J. दिमिक्ष, B. यावादिमि for चार्यादौ च ।
368. A. F. सर्व भूमनां, B. सर्वभुभुजां, J. चस भूमवा for सर्वभूमिकम् ।
369. (1) J. गमे for यमे । (2) J. वा for च ।
370. (1) J. वा for च । (2) I. मधे for जये, suggested by J. and
the other Mss.
371. (1) I. यधिराज्यस्य । (2) I. तन्त्रे for मित्रे, suggested by J. and
the other Mss. (3) I मेवच for एवच ।
372. A. F. स्वागते वा पी, B. स्वस्ति चा, J. स्वस्वदेवा च for संग्रामे चापि ।
373. I. इन्द्र, A. F. चन्द्रे for चेन्द्र, suggested by J. and the other Mss.
375. B. वरुणेद्यवा for the last expression.
376. A. F. चन्द्र for चेन्द्र ।
379. A. F. विश्चितः apparently for विवक्षितः in place of विश्वतः ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 57
The lines 380-383 are lost in J.
382. A. F. स्थानादिषु for स्थानीयादि चतुष्ठये ।
384. (1) I. त्सव······दत्स, A. F. सपदावस्था, J. स्वापदावत्साते for the first
pāda suggested by previous references. (2) A. F. J. चैशोवावि, B शैवादि,
for चैशेवापि ।
386. (1) I. बोधं दृधं । (2) उपदेशे वा for वायुपदेचैव, suggested by J. and
the other Mss. and suited to the sense and context. (3) A. F. जलT, B
जना for जिना ।
387. A. F. विधाते वा, B. तथैवापि, J. पिधाते वा for वितथे वा ।
388. (1) I. पादे for पार्श्वे, suggested by J. and the other Mss. and
suited to the sense. (2) B. द्विबराल्यं for भैरवाल्पम् ।
389. (1) J. विदि ग्वापि, A. F. विदि क्षापि, B. विदिग्भागे । (2) पतिवाल्यम्,
for गख्याल्यम् ।
390. I. सुश्रोवामे for सुश्रोवस्य suggested by J. and the other Mss.
392. (1) I. उपदेशेवा for तु पदेवापि, suggested by J. and the other
Mss. and suited to the sense and context. (2) I. पाशश, A. F. भारती for
भास्कर, suggested by J. and the other Mss.
Between lines 393 and 394, the Codex Architypus repeats lines
360—362.
393. (1) A. F. सौरके for सौम्यके । (2) J. बाधा for वाऽपि । (3) I. चनेश
for भुवनेश, suggested by J. and the other Mss.
394. A. J. तत् पदे पदे ।
395. A. F. सायनं for सदनं ।
The following two lines, 396—397, seem to be out of place here;
compare 350 above.
396. (1) I. B. विधि for वीथि । (2) I. स्याद्बाह्ये विप्रभाकृक्षखात्, which
is apparently a corrupt form of the end of the next line lost in the
Codex Architypus. The emendation is suggested by J. A. B. F.
397. This line is lost in I. but preserved in J. A. B. F.
398. (1) I. बतां for गतान्, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
रागे for रङ्गे, suggested by J. and the other Mss. (3) I. श्वरम्, J. योभयम् for
च्छया ।

58 MĀNASĀRA
400. (1) A. F. J. प्रविष्टे तु, B. प्रतिष्ठातु । (2) च for तु ।
401 J. नगराद् ।
402. B. पदैश्चैव चोक्तस्थापनमुच्यते for the second pāda.
A. F. omit the lines 403-407.
403. This line appears at first sight to refer to some authorities
but here पाञ्चरात्र seems to refer to विष्णु, and not to the architectural
treatise of that name, (see the writer's Dictionary, page 763).
404. J. जैनता, B. जङ्गे सुगता for जैनं गता ।
Compare this line with 386. There seems to have been a confusion
somewhere.
407. J. स्वयं for सर्वेषु ।
408. I. नगरस्याद्बहिश्चैतत् for नगरस्य बहिश्चोदक्, suggested by J. and
the other Mss. and suited to the sense and context.
412. I. लोकनाथ, A. F. नायकं for लोकनार्थ suggested by J.
413. (1) A. F. उत्तरम् । (2) I. स्वेाक्त for चोक्त । (3) I. मात्रयं for मण्डपं ।
414. I. तत्तत्प्रत्येकतत्पदैः for युक्त्या च शिल्पिवित्त्तमः, suggested by J. and
the other Mss. ; but J. reads तं in place of च ।
415. I. विस्तारं सलक्षं for the first pāda suggested by J. and the
other Mss.
420. A. F. पैशाचपदे ।
421. J. प्रघोष्टके, A. F. पृथिवोपूषे for प्रविदिष्टके ।
422. A. F. वेचक, B. विचंक ।
425. A. F. माधामा for तन्मध्येचे ।
426. B. चैव for चैक ।
427. A. F. leave दिक् in a lacuna.
433. I. पदविन्यास for पदं न्यस्य, suggested by J. and the other Mss.
434. I. वप्रता for वावृता, suggested by J. and the other Mss.
435. (1) A. B. F. प्रविष्टे, I. J. प्रतिष्ठे for प्रदेशे ।
(2) I. प्राग्वदञ्चायते, A. F. प्रागुदश्चायने for प्रागुदग्वायते, suggested
by J. and the other Mss.
436. (1) I. रथ्यं for रथ्या, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. पंच वयं, B. तन्नं देवालयं for अष्टमं च वन्द्यं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 59
437. I. मानं for मार्गे, suggested by J. and the other Mss.
438. (1) I. कोणं for कोष्ठं, suggested by J. and supported by the
following lines (339, 342, etc.). (2) B. सप्तकाष्टाभिः ।
440. B. पट्टाष्टक ।
441. I. प्रदेशके J. and the other Mss. प्रकोष्ठके ।
443. I. J. तद्दे for तु दे, suggested by the other Mss. and seems more
suited to the sense.
444. I. भूपके for पूर्ववत्, suggested by J. and the other Mss.
446. (1) A. B. F. तत् पैशाचपदेसर्वे कर्मोपजीविनां तथा । (2) J.
सर्वकार्य्योपजीविनां, which seems better suited here.
447. (1) A. F. J. रथ्यां । (2) J. यथा सर्वे । (3) J. क्रयविक्रयवत्मै च, A. B.
सत्म, B. सद्य for वर्त्म ।
448. (1) B. यव पक्षं । (2) J. A. F. रादि, B. हरादेव for महाराज (ज) ।
449. I. परिव्रा ।
450. B. वशां शेषां, अवशान is the more usual form.
451. I. चतुर्भिर्भित्त्यष्टकं; but भित्ति does not seem intended here, only
the doors being described. The reading in our text is supplied by
A. F. J.
452. I. तमैः for तमः, suggested by J. and the other Mss.
A. reads here इति मानसारै वास्तुशास्त्रे नवमोऽध्यायः; B. simply द्वादशोऽध्यायः ।
A. F. add between lines 452 and 453 the two lines:— ईशानात् पूर्वे
हस्त स्या पधिकैकांगुलिं न्यसेत् । यावद्भित्तेस्तु प्रामाख्यं तावदाहुश्च शिखिनः ।
453. A. F. ग्रामश्च स्वामुखं ।
454. I. यादि अधिकं वा भयापि वा for याममायाधिकमथापि वा, suggested
by J. and the other Mss. and supported by the sense and context.
455. (1) I. वास for वाथ, suggested by J. and the other Mss. and
more suited here. (2) I. अधिकं for खर्वटं, suggested by J. and the other
Mss. and supported by line 457.
457. (1) B. पृथुरोमस्य, J. प्रथीवोमं, (2) A. F. संघं ।
458. J. तंच, A. B. F. तच्च ।
459. (1) I. सिद्धिः for सन्धिः, suggested by J. and the other Mss.
(2) J. दग्गतंत for अन्तर्गतस्तथा ।

60 MĀNASĀRA
460. A. F. J. पिवा, B. तथा for पिं च ।
462. (1) I. तत्तयोर्विथि for तद्द्द्रोयावार्बिथि, suggested by J. and the other
Mss.
(2) A. F. J. B. वप्रयुक्त for वत्पृथक् ।
463. B. I. J. विधि for वोथिः ।
464. A. B. F. J. सर्वं ।
465. I. प्राज्ञो चा, A. F. J. प्राज्ञैः चो for प्राज्ञश्चो ।
In the Codex Architypus the following twelve lines (466—477) are
read after the line 509. This is due to some confusion.
470. A. B. F. J. ईशे for तद्देशे ।
471. I. पद्यापि for रथ्यावि, suggested by J. and the other Mss. and
suited to the sense.
472. I. दुर्मुखेश्वरं for पराङ्मुखे, suggested by J. A. B. F. and seems
suited here.
B. adds between 472 and 473: इति मानमारे वास्तुशास्त्रे कार्मुकविधानं
नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥
477. (1) A. B. F. J. omit वीथिः ।
(2) I. सपक्ष for द्विपक्ष, suggested by J. A. B. F. and more
suited to the sense.
B. omits the lines 480—482.
481. I. विडः for वीथिं, suggested by J. and the other Mss.
A. F. omit the lines 481—482.
483. I. रुद्रसंख्या for शूद्रसंघः, suggested by J. A. B. F. and supported
by the lines 484, 485.
484. I. संप for संघ । (2) I. त्कोलकोकसमुदीरितं, which is a corrupt form
of the second half of line 485 omitted by the Codex Architypus but pre-
served in all other Mss.
Between 486 and 487, F. adds : अभिन्नमानलिंगस्य पूजामाहुर्मनीषिणः ।
भिन्नमानेन पूजायां कनिनाशं प्रशस्यते ॥
487. (1) B. ईशान्ये for आग्नेये । (2) J. विप्र for नृप ।
488. (1) I. J., वायौ, B. वायौ च for वायव्ये, suggested by A. F.
(2) I. चेद्देश for चेदीश suggestsed by J. and B.
489. J. वत्तत् and omits चैव ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 61
490. A. धिष्ठयं for विष्ठ ।
491. A. B. F. वञ्चयेत्, J. वञ्चेयेत् for वद्भवेत । It should be noticed that
the use of two finite verbs is redundant.
492. I. J. ग्रामे, A. F. ग्रामं ।
493. (1) I. पिर for विर, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. कान्त, J. कन्न for कं न, suggested by the other Mss.
494. I. संपश्वनाशनम् for the last expression suggested by J. and
the other Mss.
495. B. शिष्टियः ।
496. I. दिग्दे for दिग्धे, suggested by J. and the other Mss.
497. (1) I. J. रक्षिते for वक्ष्यते । A. B. F.
(2) I. विस्तार, J. and the other Mss. विन्यास ।
(3) I. शास्त्रे, A. B. F. J. शास्त्र ।
498. A. F. चौरस वात्मकम्, B. चौरस वादिषु ।
499. A. F. विशिष्यते इष्यते ।
500. (1) B. पुराखं । (2) I. J. चाल the other Mss. कार ।
501. B. लक्षणम् for निर्णयम् ।
502. I. प्रदक्षिणे for प्रदक्षिण, suggested by J. and the other Mss.
504. (1) A. F. मार्ग, I. J. मार्ग for मार्गे suggested by B.
(2) A. F. यथा, B. यदा for वास्तु ।
505. I. ब्रह्मवादिक for कुर्यात् भद्रक, suggested by J. and the other
Mss.
507. A. F. भिन्नं for हीनं ।
508. (1) I. नवविस्तार, B. सफलं स्थान for नवलिखान, suggested by J.
and the other Mss.
(2) A. B. F. तत् for वास्तु ।
509. (1) I. प्रखव for प्रवण suggested by B. J. (2) I. यथेष्टद्वारसंयुक्तम्
(which is the first half of line 468) for सर्वदोषसमुद्भवम् ; B. भवेत् । The
emendation is suggested by J. and the other Mss. The line as in the
Codex Architypus is unsuited here, and it is apparently due to some
confusion. See note under 465.
511. I. सान्त for चान्त, suggested by J. and the other Mss,