मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

34 MĀNASĀRA
lines 127, 130 we see चादित्य comes between the names ईश and कृशानु ।
Here चादित्य obviously stands for च शीप्यतम् which appears to be a
confused reading for शचीपतिम् implying usually इन्द्र but here चादित्य ।
191. (1) F. omits the passage from the second half of this lineto
the first half of line 196.
(2) A. B. तथा for रथ ।
194. Between 194 and 195 there seems a line missing, which is to
contain the name of a deity ; compare note (2) under 190 above.
200. I. याच for यक्ष्याच, suggested by A. B.
201. (1) For the four lines, 201-204, A. B. F. have only one line :
सर्वाभरणसंयुक्तं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ।
(2) The second half of this line, which is missing from
all Mss., may be the passage within sqare bractats as suggested by
lines 160, 165, 175, 181, 185, 187, 192, 197, etc.
202. I. J. नि···ति for निष्क्रं ति, found in the margin but put under
interrogation. Compare note (2) under 201.
203. (1) सव्य is apparently used to imply right, which is, how-
ever, not usual.
(2) वरद is usually a pose of the hand ; but here it is used as
a प्रहरण or weapon.
206. (1) A. B. F. परं न्यास इसेवतो for the first pāda. (2) I. J. भेरण्या
or मकरारूढभरण्ण ।
210. I. देव महारूपं for देवं मृगारूढं, suggested by the other Mss.
213. A. B. F. धारिणीं ।
214. J. चन्द्रिकां च ।
216. J. युक्तमेवं । A. B. F. leave the second half in a lacuna.
A. B. F. omit the lines 217-219.
217. महान्त is a confused reading obviously for जयन्त who comes
between पर्जन्य and महेन्द्र (see lines 132, 133, etc.).
220. (1) I. J. प्रबधार other Mss. पवधारैः । (2) The dual in the
first half line may be explained by taking हस्तौ as understood. But in
the second half line it would be better to read वस्त्रोत्तरीयकम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 35
221. A. B. F. भृशं च ।
222. (1) A. B. F. नोलवर्षांत । (2) J. तक्षकं for यन्तरिक्षं ।
225. I. वस्त्रं for वयं, suggested by J. and the other Mss.
227. I. J. इभ्युद्धतौ, A. B. F. चमुद्धत for समुद्धतौ । The correct
reading and of the first pada appears, on the analogy of line 223, to be
गदां शूलं च शक्तिं च ।
229. A. B. F. वल्यकं for गन्धर्वे ।
230. (1) I. भूप, J. सूप, A. B. वृष for भृश ।
(2) The Codex Archetypus leaves out the last word in a lacuna
231. (1) A. F. दारिं, J. दैवारौं । (2) B. पर्जन्यं for सुग्रीवं ।
Between lines 231 and 232, I. repeats the first half of line 230.
232. (1) A. F. पुष्यनरा । (2) B. दंत धृतं वृ । (3) A. B. F. पाशौ धृतं ।
234. J. शेष; B. omits शेषस्य ।
235. (1) I. गौरै for रोगं, suggested by J. and the other Mss.
(2) B. पंचशरोपनं for कृशरूपं ।
A. F. omit the second half of this line.
237. I. J. नननाह, A. F. च ननाद, B. सन नाग for भुजङ्गाननं नागस्य ।
238. B. पाशांकुशधरौ हस्तौ for the first pāda.
A. C. F. J. omit the three lines, 239—241.
239. B. भुजमुख्य ।
241. B. धरौ for दूतौ ।
242. A. F. वयं च शेषं for महाटं मेषवक्त्रं च । This शेष should be read
in place of जय in the second pada, on the analogy of lines 233, 230
228, 224 etc.
244. I. J. केटक ।
246. (1) B. प्रतिरे, I. इतितो, J. उदितं । (2) J. वस्त्रं for वयं ।
247. B. पद्मेमराक्, J. पद्मेन्द्रान्, A. F. पद्मेनरात् ।
248. (1) J. चरक । (2) A. F. वेदरी, I. वदारो । (3) A. B. F. वशेगा ।
249. (1) B. पूतनू । (2) I. निर्लि for नीला ।
251. (1) I. वशँश for वक्ष । (2) J. बिललोचनौ, B. वलि, A. C. F. ऋषि ।
252. (1) I. कोश for केश । (2) J. विकरणे । (3) A. C. F. पैशा, B. शौचति
for वैशादिक । (4) A. C. F. दिक, B. दिव ।

36 MĀNASĀRA
253. (1) A. C. F. द्वेत, B. दोत; the expression उध्वेत्त or उद्धेत or उद्वेात
is not found in dictionaries.
(2) The ungrammatical form दैवतान् should be noticed.
254. B. omits this line. G. कान वा, A. F. कस्प च for काय च।
255. (1) I. तूर्य for चायें, suggested by J. and other Mss.
(2) I. प्रादर्श for प्रागुदङ्गु; the emendation is suggested by J
(3) I. पितु for विदुः।
257. J. omits this line.
258. B. प्रसादितं। It should be noticed that सव्यहस्त is already
mentioned in line 256.
260. I. विवस्वतो।
261. A. F. भूतस्य।
263. B. वर्खे, I. J. वर्म for मर्म suggested by A. F. The contents
of this line are apparently expressed in the following two lines of the
Mayamata (VII. 49, 54) :
षड्वंशमेकद्वयं चतुर्मर्म चतुःशिरम्।
वस्तुमध्ये तु मर्माणि ब्रह्मा हृदयमुच्यते।
265. A. B. F. J. कुटिलाकृतिः।
267. A. F. वोढयेत्, B. सिद्धयेत् for पोडयेत्।
268. I. कर्तुरामे, A. F. J. कर्तुराहे for कर्ता चैव, suggested by B.
269. I. तस्माशिल्पिभिः।
271. (1) A. F. मनोत्, B. महाराजान्, I. मनान्; the correct reading is
apparently यमरान्। (2) A. B. F. भुक्ति।
Colophon :- B. षष्टमोऽध्यायः।

MĀNASĀRA 37
CHAPTER VIII

1. I. शास्त्रेण क्षिष्यते, the emendation follows J. and the other
   Mss. ; संक्षेपतः would perhaps be still better.
2. I. देवानां वद विन्यसे for देवानां पदं विन्यसेत्, suggested by J. A. B.
3. (1) I. पत्र for पद, suggested by J. (2) I. माधि, B. शाधि for शाधि।
4. A. B. F. J. ब्रह्मादीनां च देवानां ।
5. I. बुद्धः स्यात्पूर्ववच्चोत्तरेऽपिच for बह्वर्थं रात्रौ द्रव्यान् समाहरेत ।
   I. reads lines 8-32 of this chapter VIII between lines 287-312
   of chapter IX, and lines 287-312 of chapter IX between lines 7-33 of
   chapter VIII.
6. (1) I. दिव्यान्विशौ for द्रव्यानेकौ। (2) I. J. कन्यका, the emendation
   follows A. C. F.
7. A. B. स्वर्खादिभिर् ।
8. (1) I. द्रव्यंहि, the emendation is suggested by A. B. F. J. (2) I.
   सर्भ for सव्य ।
9. I. बलिन् ।
10. A. C. F. नामैश्च ।
11. J. विशेषाष्यं, A. C. F. विशेषाख्यं ।
12. (1) B. सूप for धूप । (2) J. दोपं, A. F. मध्यं for दुग्धं । (3) I. चान्यं for
    मध्वाज्यं, suggested by the other Mss. (4) B. A. J. सोदनम् ।
13. (1) I. J. ब्राह्मणे । (2) A. B. F. J. लायज्ञा ।
14. (1) The reading भार्यया in the Codex Architypus is apparently
    due to the copyist's negligence. (2) I. A. F. पक्षं for भक्ष्यं, suggested by J.
    and B. (3) J. तिलमाषान्न ।
15. J. पुर्वादि पत्रके, A. F. दि''''कमे, B. च मिश्रके, in the margin of the
    Codex Architypus, the reading मित्रके, (for मित्राय ), is inserted and this
    is therequired reading here.
16. J. सपुष्पं ।
17. J. महौ for बलिं ।

38 MĀNSĀRA
27. (1) J. has a lacuna in place of गन्धैौ । (2) J. B. भास्करे । (3) J.
सत्य का । A. B. F. omit this half line except the expression मधुरमेव च ।
28. (1) B. J. मृशस्यैा, A. प्रशस्ते। it should be मृश,, because मृश is
mentioned in lne 35. (2) B. शतभो for ततोबलिम्‌ ।
29. (1) A. B. F. पूखै for चूर्खै । (2) I. माहा for माषा । (3) A. F. दृश्या
ज्या, B. दुग्धं स्यात्, J. मध्वाज्या''''स्यातु for the second pāda. (4) सागर is
apparently a corrupt reading for तगर (see Mayamata VIII-6).
30. (1) I. शुद्धाक्षरं तयो वन्दे परमानन्द; the emendation is suggested
by the other Mss. (2) A. F. पुण्डके ।
31. (1) A. F. विद्ये, B. विद्यमे, J. वियते । (2) J. has a lacuna in place
of the second pāda. (3) A. B. F. राक्षसस्य तु, the other Mss. रक्षसस्यं तु ।
32. (1) A. सामान्यं, B. सैामान्नं, F. सामान्यं, J. ∙∙∙न्तु । (2) A. B. F. J.
कृसरं for चान्तकरस्य ।
33. For this line the Codex Architypus has the following—
देवगन्धर्वस्य बलं भवेत्; the emendation follows the other Mss.; A. B.
F. भवेत् for क्षिपेत् ।
34. (1) B. वारंमुखं for पारावाररूप । (2) मिष्यते ।
35. (1) मुद्रगोदनं । (2) I. मूस, J. मूष for मृश ।
36. A. F. कंडेा, B. जंवा for पिण्डो ।
37. I. J. सुग्रीवा मोदन ।
38. (1) B. पुष्पुकैश्च । (2) I. पायसाध्यं, J. पायसाद्यं ।
B. पायसंजे तु वारुणो, the emendation is suggested by A. F.
39. A. B. F. J. शेष्यस्य, B. पुष्टैश्च । The more appropriate form
is शेष, see VII. 147, 148, etc.
40. (1) A. B. F. J. शुक्ल for शुष्क । (2) I. हानिद्रोदन्त, B. दृष्ट्योदन, the
emendation follows A. F. J.
41. (1) A. F. I. J. नागैश्चैव, the emendation follows the other
Mss. (2) I. चूर्खाभि, B. पूखैं विमृख्यकैः, the emendation is suggested by J.
42. (1) गुलोदधि''''लाटे, the emendation is suggested by J.
(2) J. शकावरः, B. रशाघरा, A. F. शशावरः for शलाघराः; this is
another obscure expression. Apparently it should be the name of a deity

(? शशवत्) but the order of deities given under chapter VII, 150-152,
does not include any deity between भल्लाट and मृग।
43. (1) B. मृगस्य। (2) A. B. C. F. J. दैववन्द्यात्।
(3) देवान्तर apparantly refers to those deities included between
मृग and उदित (see chapter VII. 152-154).
44. (1) F. पद्मं, B. पक्कं for पुष्पं। (2) I. J. पदं, the other M s. फलं,
suggested by A. F.
45. (1) A. B. F. दध्योदनं चैवमाज्यं। (2) B. तथा for भवेत्। (3) J. मत्स्यैः,
A. B. F. सेव्यं।
46. (1) J. सविन्द्रोलकधान्य, B. सपिंदलं च धान्यं च, A. F. सर्पिन्दोलयधान्यं
च स इंद्रेभ्य सतोयकं। (2) J. न्द्रेभ्य क, B. गेदकोदकं the other Mss. न्द्रर्ततोयकम्।
47. (1) B. वृन्देन्द्रं, A. F. J. बलिन्द्रे। (2) A. F. J. अश्मे, B. हस्ते for फल।
48. I. मापं for मांसं, suggested by J. and the other Mss.
49. I. गुलोमकसा for कुमुदं मुद्रो, suggested by J. and the other
Mss.
50. (1) J. माप, B. म पपवद्। (2) J. मिदं for बलिं। (3) B. नवधा
for नपदा।
51. (1) I. शंशञ्च, B. शुष्कस्य मांसस्य; on the margin of the Codex
Architypus are put under interrogation अजशावस्य and छागमांस। (2) A. F.
शव, B. शल for मृग।
52. (1) I. वाप for पाप। (2) A. B. F. J. स्यति for स्मृतम्।
53. (1) J. भूतं for पूतनायै, and पष्ठ व for पिष्टं वि। (2) I. कफ for लव।
54. (1) I. वर for चर, the ungrammatical form चरगिये for चरक्यै
should be noticed. (2) I. मृत्सा for मुद्रसा।
55. (1) A. C. F. गंच, J. गम्य for घ्राम्पयेत्।
(2) I. रक्षि, J. वृक्षरक्ष for रक्षणार्थकम्।
57. I. क्षितस्सदा, J. leaves out सदा।
58. (1) I. सु for स्य, suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
शुक्नसन्ना for सुप्रसन्न।
59. B. उजलदेवता, J. दैवतानि for अन्याश्च देवताः!
60. A. F. तपस्तीयं, B. स्वपतिस्तु।
61. (1) B. तदसुरानं। (2) I. भूतोपेत।

40 MĀNASĀRA
62. (1) I. कृशं for प्रकृत्या । (2) A. F. सन्मचालयं, B. पद्मशालयं,
J. सद्गुचालयम् ; this is apparently a confused expression for समुच्चयम् ।
63. (1) J. तथा for तदा । (2) J. भूत for भूमिः ।
64. B. J. समारभेत ।
65. (1) A. मोर्ग्यं, F. मांग्यं, B. मार्गे for मार्ग । (2) F. बलि ।
66. (1) I. शाहि for शान्ति । (2) A. कुकुर्भर्निभितु, F. ककुब्भर्तृभिः, B.
कर्तातृभि, I. भवतितरभर्तृ for कर्तृमक्ति ।
Colophon:—B. नवमो ।

MĀNASĀRA 41
CHAPTER IX

1. I. संख्यियतः, the emendation follows all the other Mss.
2. I. पद्मकः ।
3. (1) I. चैक for चैव । (2) I. कामुखं for कार्मुकं, suggested by all
   the other Mss. and supported by later references.
4. It should be noticed that ग्राम is used as neuter, although the
   word is generally masculine.
5. A. B. C. F. J. विन्यासं ।
6. (1) I. नवये for नार्पये । (2) A. F. विविधवृद्धः ।
   The next 24 lines (10-33) are left out by A. F. J.
7. (1) B. शुभायाति । (2) यः seems to be a corrupt reading for यतः
8. I. वानप्रस्थाधिकं, the emendation follows B.
9. (1) B. विंश for त्रिंश । (2) B. दण्डा for दण्डेन ।
10. I. शतामं for शतान्तं ।
11. दैर्घ्य would be more grammatical.
12. B. चतुरस्रायुतंचप्र तद्वत्वात्तं त्रिसप्तशत विस्तृतं ।
13. B. तद्दंडायाम ।
    The following 20 lines (29-48) are missing in all the Mss.
    except B. Their inclusion in the text is absolutely necessary, as they
    contain the measures of the villages called नन्दावर्त, पद्मक, स्वस्तिक and
    प्रस्तर ।
14. B. नंदावर्तं ग्राम ग्राम, I. J. and the other Mss. नन्द्यावर्त....दण्डादौ ।
15. B. षष्टरदिनं ।
16. The passage under the square brackets is left out in lacuna
    in the Codex Architypus and the other Mss. ; but can be restored from
    line 32 of Chapter X.
17. It is difficult to say whether this line was originally meant
    to be written in prose or verse.

ितमुखं" -> "मुखं"!
Look at the 'ख' in "मुखं" in line 17:
It has the exact same structure: curved left part, lower loop connecting to the vertical stem!
Now compare that 'ख' in "मुखं" with the letter in X (Word 2 of line 23):
THEY ARE IDENTICAL!
It is absolutely, 100% 'ख'!
So Word 2 is indeed "परिखा"!

Wait, now look at Word 1 in line 23:
Does Word 1 have 'ष्ट' or something else?
Wait, look at Word 1:
Does it have 'ष'?
Wait! Look at Word 1:
Is it "परिष्टा"?
Wait, look at Word 1:
प, र with ि. Then:
Wait, is the letter 'ष्ट'?
Yes, it has the square top of 'ष' and a subscript 'ट'.
So Word 1 is "परिष्टा"!
Wait, could it be "परिष्टा"? Yes!

Let's check line 26:
"64. (1) J. नन्दायमासमूठे, A. F. नंदायमासरूपे च जायते, I. नानायसमुहे;"
Wait, look at the words in line 26:
J. नन्दायमासमूठे
A. F. नंदायमासरूपे च जायते
I. नानाय

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 43
68. A. F. J. र्हान्यायामष्टाष्टकम्, B हत्वायामं विशालकं, I. महान्याय
विशिष्टकम्।
69. (1) I. र्विद्धि for वर्धिते। (2) J. ष्टक्षं, A. F. वोक्ष्व, B. हक्षं for ऋक्षं।
70. I. विर्धयेत्।
71. A. गुणानां च।
72. (1) A. F. दद्यात् वृद्धिं, B. नंदमिति। (2) I. हत्वा।
73. A. F. नवगमें।
74. I. गुणषड्वर्गंभूर्यातु पयं for the first half of the line; the correct
reading is suggested by J. and the other Mss.
75. (1) A. F. जयं for चायं। (2) B. स्वर्गगतेन हि, A. F. सर्वगते हनो।
76. J. धिकं, A. B. F. दिकं for धिक्यं।
77. A. F. आयाधोनि।
78. A. F. कटऋक्षकं।
79. A. F. युग्मं च for युग्मायुग्माद्य।
80. (1) A. F. परियावस्यधे for पर्यायस्यार्थे। (2) A. F. J. गणैः स।
81. A. F. सिता।
82. I. योगभव्यं युक्तरा, J. योगं चयं यत्तु for शुभयोगं, suggested by the
other Mss.
83. A. F. यत्त for युक्तं।
84. I. स्वातिक्रान्तं।
85. I. दण्डं for गण्डं।
86. (1) I अथवास्था। (2) I. विसर्जयेत्।
87. (1) I. रुस्यधा for अन्यथा। (2) I. स्यात्तिथिवारं।
88. (1) I. भ्रष्टदं राज्यवर्जं। (2) J. अन्येषु।
89. (1) I. शासु, A. F. चासु for वासु। (2) I. मान्त्रुण्यं for मानुष्यं,
suggested by J. and the other Mss. (3) J. गण', A. F. गणैः for second
गणे।
90. (1) I. वाराङ्ग, all other Mss. वारास्तं। (2) J. तिगुणी।
91. A. F. मनयं for नयनं।
92. I. J. द्विक्षेत्रकम्।

44 MĀNASĀRA
93. (1) J. तृतीयाण्ड । (2) A. B. नन्दार्कं ।
(3) A. F. सप्रयेत् for षट्क्रमात् । (4) I. J. .....धिः for सुधीः, suggest-
ed by the other Mss.
94. I. वख्यायि for विन्यास ।
95. (1) J. समा for सम । (2) A. F. तालं for तारे ।
96. (1) I. वप्रं for वक्त्रं in both the places.
(2) J. वर्मायतं, B. वदा for वक्रायतम् । A. F. omit this line. Compare
the line 108 below.
97. (1) A. F. पतद्वयं त्रयं, J. पतद्वित्रितयं, B. वितस्तिद्वित्रयं ।
(2) त्रितय for त्रि or त्रय seems a peculiar expression in the text.
(3) B. रत्न for रथ्याम् ।
98. A. F. नीथो, B. विधिना ।
99. B. कपोतस्य for वीथीं कृत्वा ।
101. (1) I. विधा for वृता suggested by J. (2) A. F. विधि समवेता for
the second pāda.
(3) B. मध्यान्धावुपानद्यास्यामदेव विधीयते ।
102. (1) J. तत्स्थाठि, B. तत् शांति, A. ध्याहिनवान्त for तत्समं तुवा ।
103. I. प्रस्या for रथ्या, suggested by J. and the other Mss.
104. (1) A. F. मूच्छा, B. मुख्य । (2) I. विधि for वीथी ।
105. I. J. त्रिश्चतुः for तच्चतुः, suggested by A. B. F.
106. I. J. तथायत for तदायंतम्, suggested by A. F.
B. omits the second pāda.
107. (1) D. I. परिघा ।
(2) A. F. परि for परिखा ।
108. A. B. F. चतुर्दशी ।
109. (1) I. .....न्तु for विष्णुश्चिष्यन्तु, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पक्ष्म for पश्चिम ।
110. I. वरुणेक्ष, B. वरुणीच, A. F. वारुणेव, the emendation is
suggested by J.
111. (1) J. वातु, A. F. वापि, B. पीठं for चापि । (2) I. मूर्ती ।
(3) I. B. यथेष्टकः, A. F. स्तथाष्टकं ।
113. I. J. हर्म्यका, B. हर्म्यके, the emendation follows A. F.

CRITICAL NOTES : CAHETPR IX 45
115. I. संख्यां च for संघं वा, suggested by J. and supported by later
references; see lines 116, 117, 119, etc.
116. J. चाष्ट ।
118. I. चामर for चाश्रम, suggested by J. and the other Mss.
119. (1) I. संख्या for संघ । (2) B. D. जातीनां for यतीनां ।
121. (1) I. दक्षिणा for दीक्षिता, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. रंतुकां, B. चाकरे for नगरं तु ।
122. A. F. गार्हस्थ्य ।
123. (1) A. F. विकारि । There is no such word as विकरि or विकारि in
the dictionary; विकर means sickness, which is inappropriate here.
There is a word निकर (but not निकरि) which means a collection and
which might have been badly written as विकर, न and व looking almost
the same.
(2) I. कूर्म्म for कोष्ठ, suggested by J. and supported by later
references. B. omits lines 123—125.
124. I. अन्यासां, all other Mss. अन्येषां ।
128. I. मण्डल for मण्डप, suggested by J. and the other Mss. and
supported by the contents of the next line (129).
129. A. F. I. J. शिवोधया ।
130. I. पापचण्डाश्रमं, the emendation follows J. and the other Mss.
131. I. योगार्थं संख्य, B. J. योग्यं for योगिनां संघैः suggested by the
other Mss.
132. I. रथ्यावती for वा परितः, suggested by J. and the other Mss.
रथ्यावती would not go well with सर्वतोभद्रम् (line 126).
133. B omits द्वि ।
135. A. F. चैव शावेतं, B. चैश्व शत, J. चे शान्तवेत् for चेशान्तराले ।
136. B. तत्तद्विविधि, I. J. तद्वि( ? दूद्वि )तोय, the other Mss. तत्तद्बोधी ।
137. A. F. पर्य for कक्षे ।
138. (1) B. कोष्ठे for कक्षे । (2) I. मध्यं for मठं । (3) I. मष्टपं, but मण्डपं in
line 139.
139. (1) I. सह for सत्र । (2) A. F. लाया for शाला ।
(3) B. चत्रपंक्तिय, A. F. I. चाग्नेयं नीयमण्डपम्, the emendation is
suggested by J.

46 MĀNASĀRA
140. (1) I. चन्यथाम्मालयं, the emendation is suggested by J. (2) B.
युततो, I. J. दिशितो ।
141. (1) B. चंते मध्ये, A. F. अंतरौय for अन्तरथ्ये । (2) B. षकोरगो ।
This line is left out by J.
142. I. परिघा ।
143. I. द्वारे पथारेन मृत, B. द्वारं नवद्वारोंक, the emendation is sugges-
ted by J.
144. I. पापक्षयं, J. रथ्यालये for महारथ्यामालयं, which is supported by
the contents of the following lines, 145, 146, etc.
146. (1) A. F. J. वहि for चाग्नि । (2) A. F. J. B. रायता for गोपाल ।
(3) The peculiar form इन्द्रे चाग्नि should be noticed.
147. B. गोपानां, A. F. गोशालां ।
148. (1) I. वस्त्रंभंकरालयं, the emendation follows J. (2) B. श्रोकरा-
खालयं भवेत्, which forms the 2nd half of line 152.
B. omits the lines 149 to 152.
149. (1) I. तुचिका, J. सूचका for सूचिक ।
(2) I. गम्य for हम्ये ।
(3) I. कु.... च, A. F. कर्म चकारयेत् for चर्मकरालयम्, suggested
by J.
150 (1) I. वारुह । (2) कर्मक मकरालयं, the emendation follows J.
152. A. F. J. सौम्यावायुतपस्वीनां मध्ये श्रीकारखालयं, A. F. श्रोकह ।
The expressoin सौम्येवायु is exactly like इन्द्रे चाग्नि, see note 146 above.
153. I. J. घ....त्ता for अम्बष्ठका, suggested by the other Mss.
154. The peculiar expression बहकलैः कर्मणा should be noticed. The
sense, however, seems to be clear as suggested by the emended form
within brackets.
155. J. त्रैलोक for तैलोप, suggested by J. and the other Mss.
156. (1) A. F. प्रागुदग्भागे for तद्बाह्ये । (2) A. F. रोप.....दिशो ।
157. (1) I. J. वैष्णवाश्वल, the emendation is suggested by the other
Mss.

CRITICAL NOTES CHAPTER IX 47
(2) I. वाश्रयं for याल्यं, suggested by J. and the other Mss.
158. B. has a lacuna for the first half line.
159. (1) I. विना for जना, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. ग्रामान् बाह्य ।
160. The Codex Architypus has left out this line, but it has been
preserved by all the other Mss. and is necessary here.
161. B. J. तथा, A. F. तदा for ततः ।
Between lines 162 and 163, B. adds इति सर्वतोभद्रग्रामविन्यास लक्षणं ।
163. B. अथ नंद्यावर्तग्रामविन्यास लक्षणमुच्यते ।
164. J. मार्गेण for मानेन ।
165. (1) The more usual form is विस्तारसमम् । (2) I. आयांशकम् for
आयाधिकम्, suggested by J. and the other Mss.
166. (1) I. चण्डक । (2). I. पदंसस्य for पदण्यासं ।
168. A. F. नदोन्द for नन्दनन्द ।
169. (1) I. पि ˙˙˙˙ ते for नित्य, suggested by J. (2) B. माधिके, A. F.
विचते for नित्यपि ।
(3) For समायामम्, see note 165 above.
170. I. विप्राणां, J. ब्राह्मणां for ब्राह्मणाः; the central square is generally
reserved for ब्रह्मन्; the emendation is, therefore, suggested by J.
171. (1) I. परितः बाह्ये गदैर्विहृद for the first pāda; the emendation
is suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. दशायतं, the other Mss. दशांशक्रम, but it should be
द्वादशांशकम् ।
172. I. मानदं for मानदं; the emendation is suggested by J. and the
other Mss.
174. I. J. परमाधिक, B. साधिक for परमशाधिक ।
175. (1) B दंडं for पदं । (2) A. F. दैविकं ; but दैव कं in 171 above.
177. (1) J. तत्तद्विञ्रंशक । (2) A. F. B. तन्न for पदम् ।
178. I. वप्रमाणस्यैव मात्रकम्, J. च ब्रह्मणस्यैक भागिकम् प्रमाण; the emenda-
tion is suggested by J. and supported by the other Mss.
179. (1) A. B. F. दैविक, compare 171, 175. (2) I. मानुषे for मानुषं ।
180. I. पम्र्म्स्वह for पदं पैशाचम, suggested by J. and the other Mss.

48 MĀNASĀRA
181. I. विधा for यथा, suggested by J. and the other Mss.
182. A. B. F. J. पदे ।
183. (1) I. प्राचुर्य्योत्तरग सन्दे । (2) I. B. वल्ये for राभ्या (3) A. F. नै
for नि । (4) I. चायन for चायत ।
184. (1) I. J. दक्षिणावधि, the emended form वीथी is suggested
by lines 183, 185, 186. (2) I. पश्चिमावादि, B. दक्षिणायत for पश्चिमायत ।
185. (1) A. F. विधि, J. वोथि, I. वधि for वीथी । (2) I. उत्तरावधियादि ।
186. (1) I. उदञ्चाधि पृथिव्याथ । (2) J. वीथि, A. F. B. विधि for वोयी ।
187. I. नन्द्यावर्त विधिम्, A. F. नन्द्या बतावथो, B. नन्द्या प्रदावोति ।
188 J. अथवा, A. F. यथा for अपि वा ।
B. omits the second half of this line.
J. omits the next three lines.
A. F. have a lacuna for lines 189-191.
189. I. ⋯यस्य, B. विधिस्य for वीथीनां, suggested by the other Mss.
190. (1) I. पायोश्वंयोश्च, A. B. वायोर् for पार्श्वयोः । (2) द्विविधं, may
be for द्वियोव्योः । (3) I. पक्षोद्धृतं for पक्षयुक्तं
191. (1) B. प्रतिविद्यं for एवं । (2) I. पश्चमार्थविधिं for बाह्यवोयो ।
193. (1) A. B. F. सतैर्वा । (2) B. विधि सर्वै, J. वोथि वीथि, A. F. वोविधि,
I. विधि for वोथी पूर्वाद् ।
194. I. मार्गेयोः for मार्गे suggested by J.
195. A. F. त्रितीयमश्वं, B. तिर्यग्गतं, J. त्रियविधं for बहिर्गतं ।
196. (1) I. युक्त for युक्ता suggested by A. B. F. J.
(2) B. omits the second half of this line.
197. (1) I. विधोनां, A. B. विधिना, J. and others Mss. वीथीनां, the
required reading should be वोध्यः ।
(2) A. F. ककरी, B. वृकरी for कंकरी ।
198. A. F. क्षुद्र, B. क्षेत्रे for क्षुद्र ।
199 (1) I. विद्यो, A. B. F. विधिना for वोथीनां । (2) A. F. I. विस्मृति for
विस्तृतिः suggested by J.
200. (1) I. दं for दहदं । (2) J. नद for नन्द । (3) J. पङ्क्ति च पत्नोषु ।
B. omits this line.
201. (1) I. केचिद्दद्रष्ट्या, B. केचिद्द्हल्या, J. केचिद्राग्या for केचिदृष्ट्या ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 49
(2) B. विशालानां षष्टिकांत ।
202. (1) J. वीथीनां for तत् यद्वोथिनन्द ।
(2) A. B. F. विधिना for वीथीनां ।
A. F. J. omit the next two lines (203 and 204).
203. B. महारथ्यसमंमध्ये विधिविस्तारमिष्यते ।
I. महामध्यविधिविस्ताराद्विचिरिष्यते ।
204. B. मध्यांध्यान समं for मध्यं समं तु मध्ये ।
B. omits the next 4 lines (205—208).
205. (1) I. अर्धोशानं for अष्टांश, suggested by J. and the other Mss.
(2) J. पञ्चा for त्रिपादं । (3) I. च for वा ।
206. (1) I. अर्धैषां for अन्यासां, suggested by J. (2) J. विधानां, A. B. F.
विधिना for वीथीनां । (3) I. च for वा ।
207. I. सर्वै। त्रिभागं, J. and other Mss. समं वा त्रिपादं ।
210. I. च शेतम् for पञ्चाशत, suggested by J. and the other Mss.
211. (1) J. संघायाचा the other Mss वप्रसंख्या । (2) B. शतांतक for
सहस्रकं ।
213. J. देव मनुष पैशाचे ।
214. (1) J. मङ्गल, the other Mss. महालय ; compare अग्रहार in line 216.
(2) A. B. F. J. वस्तु for यस्तु । (3) I. वक' for वास्तु, suggested by
J. and the other Mss.
215. (1) J. योग्यं च for एवं चेत् । (2) I. वकम् for पुरम्, suggested by
J. and the other Mss.
216. (1) J. द्विजाद्यो, A. F. द्विजातोनां, I. शूद्रादिकं for वैश्य शूद्रादीनां,
suggested by the other Mss. (2) B. गृहारंभं प्रशस्यते ।
217. (1) I. देवमानात्समानान्तं (which is obscure), A F. एवं मर्त्यापदे प्रांत,
B. देवमर्त्यवदेयातत् for the first pāda.
The reading given in the text is suggested by J. and is supported
by the other Mss.
(2) B. शुभावहं for गृहान्वितम् ।
218. I. यद्ग्राम, J. यद्ग्राम्य for यद्राज, suggested by A. B. F. and
supported by line 225 below.
219. A. F. दीका, J. जिकालयं ।
4

50 MĀNASĀRA
220. J. पैशाचैक । (2) I. या चतुः षट्···वा, the missing portion is
supplied by J.
221. J. वाथ for वा तथा ।
223. (1) J. चकवर्तो, A. F. चक्र वृत्ति । (2) J. स्याद्धर्म्यमेवं प्रकल्पयेत् ।
224. This has been left out by the Codex Architypus but preserved
by all the other Mss. and seems necessary here.
225. I. योद्य, A. द्योत, B. वायोथ for योधक ।
226. (1) B. शास्त्रे for देशे । (2) A. F. शोकखां, I. श्रीकाराखां, B. वारखानां
for श्रीकराणां, suggested by J. and supported by several previous and later
references.
227. (1) A. B. F. J. वा for च; and (2) सोष्टक apparently for
शोषक ; see chapter VII, 105, 147, 148; VIII, 39, etc.
228. (1) I. वमाद्य for वामात्य, suggested by J. (2) J. वाश्रय for वालय ।
229. (1) A. F. I. सुप्रोवो । (2) B. J. वा for च ।
230. A. F. J. राक्षसा for रक्षका ।
231. A. F. जकाभ्याद्विरालयम्, J. दिकालयम् ।
232. B. नृप for वृत्त ।
The next four lines are lost in J.
233. I. चापि व····म for वा नरे वापि, suggested by the other Mss. But
this latter expression does not give the suitable sense, as नर has not
been described as a quarter in chapter VII. नाग seems to be the required
form, but it is given in the next line.
234. (1) I. A. F. मद्यवा, B. द्यवा । (2) A. F. रेत for नेत्र ।
Between lines 234 and 235, the Codex Architypus repeats the lines
236 and 237.
235. I. क ···· सा, A. F. have also a laquna, for which कञ्चयासक
is given by the other Mss. But this term is not found in dictionaries.
236. I. मतिद्य, B. चादितश्चादित, for अदितिश्चोदित, suggested by the
other Mss.
237. (1) A. F. ईशंकी । (2) I. लक्षितालयं, B. दावक्ष्ये तदालयं for the
last expression, suggested by J., but the more usual form should be रक्षक ।
238. A. B. F. J. सखिकार for कर्णिकार ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 51
239. (1) I. भृशे च for भृशो वा, suggested by J. and supported by
previous references. (2) B. बाहूय न, A. F. आभूयत्न for बाहूयत्नम् । (3) I. हस्ति
for हर्म्य, suggested by A. B. F. J.
240. I. द्विधा for द्वितीया, suggested by J. and the other Mss.
243 (1) J. बाथ for वास । (2) I. रिपादिकम, J. रिकादिच, A.B. रखाटिका
for रिकादीनां च-suggested by the other Mss.
244. J. आलये, A. F. यालय ।
245. (1) I. वाथया for वायवे, suggested by J. (2) I. नकारा, A. F.
राजका, J. रजकारा for रजकस्या, suggested by B.
A. F. J. omit the next three lines (246—248).
247. B. सचिकार, which seems to be the better reading.
248. I. एक for एवं ।
249. I. J. राश्च for रस्य, suggested by A. B.
250. (1) I. चास्मि for चाग्नि, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. B. वेकटोरा for पेटिकारा ।
251. I. शस्त्रं कङ्करढा for शस्त्रकर्मकरा, suggested by J. and the other
Mss.
252. (1) I. चर्मकारश्च । (2) I. यत् for last वा suggested by J.
254. A. B. F. J. देवहर्म्या ।
255. (1) I. झालयादि for प्रायोदिषु, suggested by J. and the other
Mss.
(2) J. देशौ, B. मुखं for दिशि ।
256. I. इष्टादा for इष्टदिग्, suggested by J. and the other Mss.
259. (1) J. श्रीकरं । (2) A. F. वाथपं, B. माधवपं, I. वासव for वामन, suggest-
ed by J.
263. I. नृपालयं for नृसिंहालयं, suggested by J. and the other Mss.
265. (1) I. चित्रे चित्र for मित्रे च त्रि, suggested by J. and the other
Mss. and supported by the context (cf. 267). (2) J. I. स्यानक ।
266. I. वायनं for शयनं, suggested by J. and the other Mss. and sup-
ported by later references (cf. 267).
267. B. मूलतः, J. भूतल for मूलक ।

52 MĀNASĀRA.
271. (1) A. F. J. जयोपि वा, B. जलेपि वा । (2) J. इन्द्र जयोपि वा for
इन्द्र जयेषु च ।
272. A. F. सावित्रश्च सविन्द्रके, B. D. सावित्रश्च सहस्रके । There is a
confusion in the reading of this phrase also in the Codex Archetypus,
see chapter VII.
274. I. तर्पणं तु पराङ् for तु पराङ्, suggested by J. and the other Mss.
277. (1) A. स्वीकर्णं, B. तंन्त्र संकर्षणी । (2) A. F. द्वारी, B. द्वारे,
for द्वारि ।
278. I. राक्षामा for वाजिना, suggested by J. and the other Mss. and
supported by the context.
279. A. F. वैनाथका, B. वैनिलयं भवेत् ।
280. (1) I. दश, J. and other Mss. भृश, but it should be भृङ्ग ।
(2) For मार्गकार another reading is गर्मकार ।
281. (1) I. वधि, A. F. वादि for वाग्य । (2) J. विदुः for भवेत् ।
283. I. भूप for भुव, suggested by J. and the other Mss.
284. I. गेहे for शङ्के, suggested by J. and the other Mss.
285. (1) I. दुर्गाथा for दुर्गाया, suggested by J. and is supported by
the next line. (2) I. बिमा for चा, suggested by J.
287. I. कोशावसान्ती तद्वयान्समाहरेत् । The emendation is suggested
by J. and the other Mss.
I. reads here the lines 8-32 of chapter VIII. See note 7,
chapter VIII.
288. I. श्पशानके for श्मशानकम्, suggested by J. and the other Mss.
290. A. B. F. I. विप्र for वप्र, suggested by J. and supported by
many previous and later references.
291. (1) I. परितोत्यु, J. परितैर्युत for परिखायुक्त । (2) I. परितौय, A. F.,
परिताप, J. परिताव for परितो । (3) A. B. F. वेदके for वेदिकैः ।
293. I. स्वकृति for स्वाकृति, suggested by A. B. F. J.
294. I. J. leave out च ।
295. (1) I. चतु for पितृ, suggested by J. and the other Mss.
(2) I, J. वायौ for वायोः, suggested by A. B.

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 53
296. A B. F. J. पूर्वपश्चिममतद्वारे ॠजु, I. पूर्वं तत्पश्चिमद्वारं । The
emendation is suggested by the following line (297).
297. B. मध्यदेशे, A. F. J., मध्यदेश, I. तत्र शेषं for तत्र देशे ।
298. J. रसं, probably misread for रतः in place of रक्तं ।
299. (1) B. सूत्रं तु, J. सूत्रात्तु for सूत्रान्त । (2) A. F. J. हस्तद्वारस्य ।
300. (1) B. विस्तारे for द्वारै । (2) A. F. J. द्वयोक्त for तथोक्त ।
301. (1) I. यत् for तत्, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. प्रत्यग्वस्त ।
303. (1) J. चार for द्वार । (2) A. B. F. J. पिवा for प्रपि ।
304. (1) J. चतुरश्याप्रात् । (2) A. F. J. चारं for द्वारं ।
305. I. गृह for महा, suggested by J. and the other Mss.
306. (1) I. नामेर for नागे, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
वीथ्य......... for वाथादिति, suggested by J. and the other Mss. (3) I. दकता
for दिति suggested by J. and the other Mss.
307. (1) I. वाच for वान्त, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
पूर्वे for पूषे, suggested by J. and supported by previous references. (3) I.
विय for वित्त suggested by J. and supported by previous references and
the other Mss.
308. (1) I. सब्रेवा for सुग्रीवे, suggested by J. and supported by
previous references and the other Mss.
309. (1) I. एवा, J. एव for एवम् ।
Between lines 209 and 210, I. repeats the lines 207-209.
310. (1) I. वा......मजटे for वाथ भल्लाटे, suggested by J. A. B. F.
(2) I. चोदितोपि वा for the last expression suggested by J. A.
B. F.
311. (1) B. omits सत्यके । (2) I. has a lacuna for वाथभू ।
313. (1) I. ब्राह्मणे for ब्रह्मणे, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. देवे for देशे, suggested by J. and the other Mss.
(3) I. म...पं for मण्डपं, suggested by J. and the other Mss.
314. (1) I. चतरेद्वा for भूधरे वा, suggested by J. and supported
by previous references and the other Mss. (2) A. F. महास्थानं ।
315. (1) A. F. J. चहिडतं वर्त for नन्द्यावर्तम् । (2) A. F. तत्र, B. तत्रैवं तु तन्त्र ।