मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

[Header]
८ | मानमारे | [अध्यायः

भूमिसंग्रहविधानम्

भूपरीक्षाविधिं (भूमिसंग्रहणं) वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
दक्षिणे पश्चिमे चैव चोन्नतं चतुरश्रकम् ॥ १ ॥
तद्वास्तु जायते वाऽपि देवानां मनुजः (ज) क्रमात् ।
तुरङ्गद्विरदं (द) वेणुं (णु) वीणासाक (ग) रदुन्दुभिः ॥ २ ॥
धेनुभिश्च समायुकं (क्ता) किं च पुंनागजातिभिः ।
सरसीरुहधान्यैश्च पाटलीपुष्पगन्धकैः ॥ ३ ॥
संयुक्तं (क्ता) सर्वबीजानां वर्धनं (ना) चैकवर्णयुक् ।
निविडा (डा) स्निग्धसंयुक्ता सुखसंस्पर्शना भवेत् ॥ ४ ॥
श्रीवृक्षनिम्बसे (स्वा) शोकैः संयुक्तं (क्ता) सप्तपर्णकैः
सू (चू) तैश्चापि वृ (वि) धवृक्षैः संयुक्ता च समस्थले (ला) ॥ ५ ॥
धवलं रक्तवर्णं च पीतं कृष्णं कपोतकम् ।
षड्वर्णैश्च समायुक्ता सर्वसम्पत्प्रदा धरा ॥ ६ ॥
दक्षिणावर्तसलिला [प्र]दक्षिणाकारा वर्णनैः ।
मानवाञ्जलिमानेन दृष्टिनीला मनोहरा ॥ ७ ॥
कृमिवल्मीकरहिता निर्मूषी निष्कपालिनी ।
निरस्थि (स्थिः) शुक्तिसिकतारन्ध्रवर्ज्या शुभावहा ॥ ८ ॥
पृथग्विधैश्च शूलैश्च स्थाणुभिश्च मही धृता ।
सकर्दमितवाराही विलेकं (क्ता) सरसंयुतम् (युता) ॥ ९ ॥
निस्तुषा निर्विभूतिश्च शर्करादर्शिता अपि (तापि च) ।
सा भूमिः ब्राह्मणादीनां वर्णानां संपदावहा ॥ १० ॥
मधुतैलाज्यगन्धाश्च (च) दग्धदुर्गन्धिनी च या ।
अण्डजमीनगन्धैश्च (न्धा च) शवगन्धैश्च (न्धा च) वर्जिता ॥ ११ ॥
नृपप्रासादसंयुक्ता सभाचैत्यसमीपगा ।
सकण्टकवरोरु (तरुणा) युक्ता द्रुमशाल[य]संकुला ॥ १२ ॥

४] भूपरीक्षाविधानम् ६
कूर्मोन्नता वर्तुला च त्रिकोणं(णा) वज्रसन्निभा ।
अशनानां गृहैश्छाया कर्मकारगृहैर्वृता ॥ १३ ॥
चतुष्पथा चैक(च त्रि)पथा द्विपथा पत्तनै(न)पथा ।
मृदङ्गसदृशं(शा) गर्तखगवन्मुखोपमम्(पमा) ॥ १४ ॥ 28
ऋषतो(ऋषो) परमं(मा) चतुष्कोणा[सर्वत्र] प्रभाष्टक्षकम्(का) ।
सालैर्युक्तं(क्ता) चतुष्कोणैः(शेषु) चैत्यपादपसंकुलम(ला) ॥ १५ ॥
महासर्पाश्रिता वाऽपि शालस्योद्यानमेव च ।
वराहमर्कटप्रायं(या) रुद्रमूर्ध्वा(द्राक्षामा)श्रमं तथा ॥ १६ ॥ 32
उलूखलं(कानां) काननानि पञ्चाकृतिशूर्पशम्(सर्पाक्षां च) ।
पाञ्चजन्यं(न्या) खगप्रायविडाला खचरोपमा ॥ १७ ॥
वेश्म गौलि(री)निभिः(भा) चापि क्षुद्रजन्तूष(न्तु तुष)रापि ।
वास्तुशास्त्रविदां विधानं तदेवं स्वादू(हू)र्जितम् ॥ १८ ॥ 36
बहुद्वारप्रवेशं(शां) च वर्मविद्धं(द्धां) च वर्जयेत् ।
इत्थंभूतेऽपि वास्त्वाद्यौ मोहात्कर्म करोति यः ॥ १६ ॥
तद्दु(स दु)ष्कृतस्य सिन्धुः स्यात्तस्माद्विजा(बीज)धरा वरा ।
स(सा) हि सोदरवस्तु स्यादूर्षिनी(दूर्वा) बहुरसा बहु(हुः) ॥ २० ॥ 40
बीजाभिवर्धिनी मधुव्रतैर्मृगनाभिसुगन्धिनी ।
सकलशिल्पवरैरपि संस्कृता [सकललक्षया] ॥ २१ ॥
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे भूपरीक्षा(मिसंग्रह)विधानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।
2

ā! Letter 3: 'व'! Letter 4: 'धि'!
Wait, लयावधि or यथाविधि? In MS corruption, often यथाविधि becomes लयावधि! Here the text literally prints: लयावधि ॥ १० ॥!

Line 23:
चतुरश्रं तूपहितो(तं) हस्तमात्रं तु निम्नकम् ।

Line 24:
ह(वा)रिष्वारि परितः समं संचित्य चोच्छ्रयम्(च्छ्रितम्) ॥ ११ ॥
Wait, let's read line 24:
ह(वा)रिष्वारि परितः समं संचित्य चोच्छ्रयम्(च्छ्रितम्) ॥ ११ ॥
Wait, look at ह(वा)रिष्वारि:
ह (ha)
(वा) (vā)
र-ि (ri)
ष-्-व-ा-र-ि (ṣvāri) or ष्वा-पि (ṣvāpi)?
Wait, look at the last syllable: 'रि' or 'पि'? Look at 'र' in 'परितः', it has a curve down. But in ह(वा)रिष्वा...: it has 'रि'! Wait, or ह(वा)रिष्वारि?
Wait, what about the next words:
`परितः समं संचित्य चोच्छ्रयम्(च्छ

५] भूमिसंग्रहः ११
पूजयेत्पायसान्नेन प्रभाते तु ततः सुधीः ।
वापीसमीपे नियतं(तः) समाहितमनाः शुचिः ॥ १३ ॥
प्राचीत्वरिक्(चदिक्) शिरस्ये (ए)तद्गर्भास्तरखभूतले ।
महाचोणि विवर्धस्व धान्यैश्च साधनैरपि ॥ १४ ॥ 28
उत्तमं शुष्कमास्थाय मङ्गलं(ल) भवते(त्यै) नमः ।
मन्त्रमेतज्(तं) जपन्पश्चादुपवासमुपक्रमेत् ॥ १५ ॥
प्रभाते तु परीक्ष्येमं(क्षेत) रूपं स्थपतिभिः सुधीः ।
किंचिच्छ्लेषं जलं प्रेक्ष्य गृह्येतं (ह्यतां) मङ्गलाय वै ॥ १६ ॥ 32
शोषितं धनधान्यानां क्षयं छिन्ने विनाशितम् ।
परितस्तु मृदा गर्ते पूरिते मध्यमा मही ॥ १७ ॥
मही हीनं(ना) मृदा हीना चोत्तमा च(चापि) चाधिका ।
प्रेक्ष्य कर्तु(कर्ता तु) सन्मध्ये प्रदक्षिणचरोत्तरम्(☞ उत्तमम्) ॥ १८ ॥ 36
कामधेनुसमां चोर्वी स्वीकुर्यात्तु विभूतये ।
कर्षणार्थं बलीवर्दलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६ ॥
श्वेतकं कपिलं चैव रक्तपीतं तथैव च ।
बलीवर्दस्य चै(र्दानामे) तेषामेकैकं तु शुभावहम् ॥ २० ॥ 40
एकस्य(कं च) वर्णसांकर्य वर्जयेद्दण्डलाञ्छनम् ।
अधो(धः)शृङ्गमस्तृिश्रङ्गं(ङ्गं) विपरीतं तु [वि]वर्जयेत् ॥ २१ ॥
अतिबालं च वृद्धं तु वर्जयेद्योजननं(योजनेऽ) मतम् ।
बलि(ली)वर्दं दष्टविन्दुं दुष्टदृष्टिं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥ 44
ह्रस्वपुच्छं चक्रखुरं बलहीनं च वर्जयेत् ।
छिन्नश्रोत्रं भग्नदन्तं पङ्गुपादं च वर्जयेत् ॥ २३ ॥
चतुष्पादाग्रयोः(ग्रे च) शृङ्गं मूल(शृङ्गमूले) मध्यललाटके ।
स्वभावेन श्वेतवर्णमाबद्धतिलकं तथा ॥ २४ ॥ 48
पुष्पनेत्रं च रक्तं च बन्धं चायतेक्षणम् ।
अनस्पाङ्ग(नङ्गाहं न) त्यजेद्विद्वान्सूत्रं कुर्याद्विलक्षणम् ॥ २५ ॥
शृङ्गाग्रे खुराग्रे च कुर्यात्स्वर्णेन गोलकम् ।
फा(भा)लपट्टं तथा कर्णं कनकैश्चाप्यलङ्कृतम् ॥ २६ ॥ 52

)or(तिस्र)? It says (तिस्र)! Then: गन्धपुष्पैः स्वलङ्कृतौ (ताः) ।`

Line 28:
पञ्चाङ्गभूषण (याः) शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान् ॥ ४० ॥ 80
Wait, पञ्चाङ्गभूषण(याः) or पञ्चाङ्गभूषण (याः)? Space before (.
Then शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान् ॥ ४० ॥
Right margin: 80.

Let's double-check all line numbers and right margin numbers:
Right margin numbers visible:
56 (aligned with verse 28)
60 (aligned with verse 30)
64 (aligned with verse 32)
68 (aligned with verse 34)
72 (aligned with verse 36)
76 (aligned with verse 38)
80 (aligned with verse 40)

Let's format cleanly in Markdown with , etc.
Everything matches the requested format!१२ मानमारे [अध्यायः
कर्षणात्पूर्वदिवसे अनड्वाहश्चैव (नड्वाहञ्च) लाङ्गलम् ।
कौतुकं बन्धनं चादौ कर्षणार्थम(णाया)धि

५] भूमिसंग्रहः १३
आदित्यचन्द्रौ ध्यायेत्तद्बलीवर्दद्वयं बुधः ।
वाराहं लाङ्गलं ध्यायेच्छिल्पिनं तु पितामहम् ॥ ४१ ॥
ब्राह्मणैश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्थपतिः कर्षयेत्तदा ॥ ४२ ॥ 84
त्रिधा प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वं शूद्रैश्च कर्षयेत् ।
शूद्रोऽपि कृषिकाले तु शुद्धो भूत्वा समाहितः ॥ ४३ ॥
अधिकर्षणशेषांस्तान्स्थपतिभ्यां (भ्यो) निवेदयेत् ।
सर्वेषामपि वास्तूनामाधारं(रो) भूतलं स्मृतम् ॥ ४४ ॥ 83
तस्मात्प्रागुक्तवत्कुर्याद् भूमिसंग्रहणं बुधः ।
अज्ञानान्तादि संग्राह्य(ह्यं) सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ४५ ॥
तस्मात्कुर्याद्यथा वास्तुरे(ए)वं लक्षणपूर्वकम् ॥ ४६ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूमिसंग्रहो (भूपरीक्षाविधानं) नाम पञ्चमोऽध्यायः ।

१४ मानमारे [अध्यायः
शङ्कुस्थापनलक्षणम्
अथातः संप्रवक्ष्यामि शङ्कुस्थापनलक्षणम् ।
आदित्योदयकाले तु शङ्कुस्थापनमारभेत् ॥
उत्तरायणमासे तु दक्षिणायनमे(न ए)व वा ।
शुक्लपक्षे यथा(ऽथवा) कृष्णपक्षे शुभतमे दिने ॥ २ ॥ 4
पौर्णमीं(पूर्णिमां) चाप्यमावास्यां वर्जयेत्सुमुहूर्तके ।
प्रभाते स्थापयेच्छङ्कुमपराह्णात्(ह्ने) ततः स्थितम् ॥ ३ ॥
स्थापनात्पूर्वदिवसे स्थलशुद्धिं प्रकारयेत् ।
आप्रभूमध्यदेशे तु चतुरश्रं समन्ततः ॥ ४ ॥ 8
चतुर्हस्तप्रमाणेन विश्वतः सलिलस्थलम् ।
कृतमाल(लं) शमीशाखा चन्दनं रक्तचन्दनम् ॥ ५ ॥
खदिरं तिन्तु(न्दु)कं चैव शङ्कुदारु प्रकीर्तिता(तम्) ।
श्वेतक्षीरिवि(शी)वृक्षं(क्षो) वा शुभदन्तमथापि[वा] ॥ ६ ॥ 12
शङ्क्वायामं तु हस्तं स्यान्मूलतारं रसाङ्गुलम् ।
अग्रतारं द्विमात्रं स्यान्मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात् ॥ ७ ॥
सुवृत्तं निर्व्रणं चैव छत्राकारं तदग्रकम् ।
एवं तु चोत्तमं शङ्कु मध्यसं तत्प्रवक्ष्यते ॥ ८ ॥ 16
अष्टादशाङ्गुलायामं मूलतारं शराङ्गुलम् ।
अग्रमेकाङ्गुलं तारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६ ॥
कन्यसं द्वादशाङ्गुल्यं शङ्क्वायामं विशेषतः ।
चतुरङ्गुलविस्तारं मूलमग्रं त्र्याङ्गुलम् ॥ १० ॥ 20
अथवायामसंमूले नाहमग्रे नवाङ्गुलम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं स्वीकृतीकृतभूतले ॥ ११ ॥
तन्मध्ये बिन्दुतस्त्वक्षो शङ्क्वायामद्वयेन च ।
भ्रामयेन्मण्डलं कुर्यात्तन्मध्ये शङ्कुमर्पयेत् ॥ १२ ॥ 24

६] शङ्कुस्थापनलक्षणम् १५
पूर्वार्द्धे शङ्कुतरच्छायां पश्चिमे मण्डलान्तकम् ।
तत्रैव बिन्दुसंज्ञाञ्च कुर्यात्तु शिल्पि( ल्प )वित्तमः ॥ १३ ॥
[अ]पराह्णे शङ्कुतरच्छायां पूर्वदिङ्मण्डलान्तके ।
पूर्ववद्विन्दु(न्दुं) संस्थाप्य पश्चाच्छङ्कं त्यजेत्ततः ॥ १४ ॥ 28
शङ्कायामषडाधिक्यनवत्यंशविभाजिते ।
तस्यांशेन अपच्छायां त्यक्त्वा प्राचीं नयेत्ततः ॥ १५ ॥
कन्यावृषभमासौ च अ(सयोर)पच्छाया न विद्यते ।
मेषे च मिथुने चैव तुलासिंहचतुष्टये ॥ १६ ॥ 32
एवं हि द्व्यङ्गुलं न्यस्तं वृश्चिकाषाढमीनयोः(नेषु) ।
चतुरङ्गुलं प्रकर्तव्यं धनुःकुम्भौ(म्भयोः) षडङ्गुलम् ॥ १७ ॥
मकरेऽष्टाङ्गुलं प्रोक्त(क्ता)मव(ह्यप)च्छायां(यां) विशेषतः ।
छायायां बिन्दुवामे [तु] दक्षिणे चोक्ताङ्गुलं न्यसेत् ॥ १८ ॥ 36
अङ्गुलान्ते तु यच्छुद्धं प्राचीसूत्रं प्रयोजयेत् ।
मकरादि(दौ) च षण्मासे छाया दक्षिणतो भवेत् ॥ १९ ॥
कुलीरादि(दौ) च षण्मासे छाया चोत्तरतो दिशि ।
छायाया अभिमुखे प्रत्यग्वामे वामं न्यसेद्यते (न्यसेदतः) ॥ २० ॥ 40
पूर्वे च दक्षिणे नीत्वा प्रत्यग्वामाङ्गुलान्न्यसेत् ।
अपच्छायां त्यजेच्छिल्पी प्राक् प्रत्यक् सूत्र( त्रं ) विन्यसेत् ॥ २१ ॥
तत्सूत्रात्पूर्वदिग्देशे नीत्वा चोत्तरतो दिशि ।
एवं मीनविवृद्धिः स्यात्पुरतोऽङ्गुलमेव च ॥ २२ ॥ 44
तत्सूत्राद्दक्षिणे सौम्यं(म्ये) तस्य द्वारं प्रकल्पयेत् ।
मत्स्यपुच्छानने न्यस्तं सूत्रं स्याद्दक्षिणोत्तरम् ॥ २३ ॥
मण्डलावधिदेशे तु नीत्वा सूत्रा(त्रम)ङ्गुलं न्यसेत् ।
मासानां पङ्किपङ्क्तेश्च दिवसानां त्रिधा त्रिधा ॥ २४ ॥ 48
विद्यमानाव[प]च्छाया [य] पच्छायां(या) चोच्यते ।
मेषे च प्रथमे पङ्के(ङ्कौ) द्व्यङ्गुलं च विसर्जयेत् ॥ २५ ॥

१६ मानमारे [अध्यायः
मध्ये दशदिने चैकं चान्त्ये पङ्क्त्या[म]ङ्गुलं विना ।
वृषभे प्रथमदशके दिवसे त्वङ्गुलं नहि ॥ २६ ॥ ५२
मध्ये चैकाङ्गुलं प्रोक्तं पङ्क्त्यन्ते द्वयङ्गुलं त्यजेत् ।
मिथुने प्रथमदशके दिवसे त्व(द्वय)ङ्गुलं त्यजेत् ॥ २७ ॥
मध्ये दशदिने वह्नि(द्वि') चान्त्यपङ्क्ति(क्तौ) चतुस्त्यजेत् ।
कुलीरे प्रथमदशके वेदमात्रं विसर्जयेत् ॥ २८ ॥ ५६
मध्ये दशदिने चापि त्र्यङ्गुलं तत्परित्यजेत् ।
द्वयङ्गुलं चान्त्यदिवसे दशके समुदाहृतम् ॥ २६ ॥
सिंहस्य चादिदशके द्वयङ्गुलं च परित्यजेत् ।
मध्ये दशदिने चैकवा(म)न्त्यपङ्क्तौ विनाङ्गुलम् ॥ ३० ॥ ६०
युवत्यामादिदशके दिवसे नाङ्गुलं भवेत् ।
मध्ये चैकाङ्गुलं त्यक्ता(क्तं) च

ङ्गुलं->दशाthen( द्व य ा ) ङ्गुलं. In line 1: द्वयthen( त्र्य )or( व्य )? Look at the stroke: top horizontal, diagonal down-left, diagonal down-right... that is त्र! Then attached य. That is त्र्य! Wait, 2 angulas vs 3 angulas: "मध्ये च पङ्क्तिदिवसे द्व्यङ्गुलं (or त्र्यङ्गुलं) च विसर्जयेत् । अन्ते दशदिने वापि वर्जयेद्वह्न्यङ्गुलम् ॥" Wait, if mid-month is 2 (द्व्य) or 3 (त्र्य), and end-10-days is vahni (3), then mid-month being द्वयemended to(त्र्य)or(व्य)? Wait, look at: द्वय(त्र्य)ङ्गुलंvsद्वय(व्य)ङ्गुलं. Let's look at the letter: it's (त्र्य)or(व्य). Actually, looking closely, it's (त्र्य). Wait, what about द्वर? It's द्वय`.

• L2: वर्जयेद्वह्न्यङ्गुलम् vs वर्जयेद्वह्व्यङ्गुलम्:

१८ मानधारे [अध्यायः
विमाने त्रिगृहे वाऽपि मण्डपादीनि(दैश्च) वास्तुके ।
ग्रामादीनां च सर्वेषां मानयेन्मानसूत्रकम् ॥ ५१ ॥
तत्प्रमाणस्य परितो हस्तद्विहस्तमा(म)धिकम् ।
त[च]सूत्रावसाने च शङ्कुमेवं प्रतिष्ठितम् ॥ ५२ ॥ 104
गर्भसूत्रस्य कर्णांश्च द्विदिशङ्कु निखानयेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुःशंकुं जन्मनिष्क्रमणार्थकम् ॥ ५३ ॥
चतुष्कणांश्च कर्णांश्च चतुःशङ्कु(ङ्कूं) समायवम् ।
एवं महार्थकं कुर्याच्छङ्कुदारु प्रवक्ष्यते ॥ ५४ ॥ 108
खदिरं चादिमेदं च मधूकं चारिणी तथा ।
अन्यैश्च सारवृक्षैर्वा खातं (त) शङ्कुरिति स्मृतम् ॥ ५५ ॥
एकविंशाङ्गुलं वाऽपि चैकपञ्च(पञ्चविंश)त्यङ्गुलायतम् ।
खातं शङ्कुमिदं मुष्टिमानं तत्परिणाहकम् ॥ ५६ ॥ 112
मूलं तु सूचिवत्कुर्यान्मूला[द]ग्रक्षयक्रमात् ।
गृहीत्वा वामहस्तेन स्थपतिस्थापकावुभौ ॥ ५७ ॥
शंकुं दक्षिणहस्तेन लोष्ट्र(ष्ट्रं) संगृह्य ताडयेत् ।
प्रत्येकमष्टसंख्या च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥ ५८ ॥ 116
शङ्कुस्थापनकाले तु ब्राह्मणैः(याः) स्वस्तिवाचक(न)म् ।
कुर्यान्मङ्गलघोषैश्च समन्यां(माज्यः) पूजयेत्ततः ॥ ५९ ॥
एवं नैऋतिकोणे तु(यादौ) स्थपत्याज्ञश्च तक्षकम्

७] पदविन्याससङ्ख्याम् १६
पदविन्यासलक्षणम्
अधुना पदविन्याससङ्ख्यां वक्ष्यते क्रमात् ।
प्रथमं चैकपदं स्यात्सकलं नाममेव(एव) च ॥ १ ॥
द्वितीयं चतुष्पदं चैव नाम पैशाच(पेचक)मेव च ।
तृतीयं नवपदं चैव नाम पीठमिति स्मृतम् ॥ २ ॥ 4
चतुर्थं षोडशपदं महापीठमिति स्मृतम् ।
पञ्चमं पञ्चपञ्चाशमुपपीठमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥
षष्ठमं(ष्ठं च) षष्ठषष्ठांशं चोग्रपीठं च कथ्यते ।
सप्तमं सप्तसप्तांशं स्थण्डिलं परिकीर्तितम् ॥ ४ ॥ 8
अष्टमं तु चतुःषष्टिपदं चण्डितमीरितम् ।
कथित(युक्त)मेकाशीतिपदं नवमं परमशाधि(यि)कम् ॥ ५ ॥
दशमं शतपदं स्यान्नाममा(म चा)सनमीरितम् ।
एकादशं तथा प्रोक्तं चैकविंशच्छतं पदम् ॥ ६ ॥ 12
स्थानीयं नाममे(म चै)व तु चाथ द्वादशकं तथा ।
वेदाधिक्यं [स]चत्वारिंशदेव(द्देश्यं) शताधिकं पदम् ॥ ७ ॥
त्रयोदशं तथा प्रोक्तं नवषष्ट्यधिकं शतम् ।
पदमेवं विधिं ज्ञात्वा नाम चोभयचण्डितम् ॥ ८ ॥ 16
चतुर्दशं तथा प्रोक्तं षण्णवत्यधिकं शतम् ।
नाम तद्भद्रमेवं तु अ(चा)थ पञ्चदशं तथा ॥ ९ ॥
पञ्चविंशपदाधिक्यं शतद्वयपदान्वितम् ।
नामं(म) महासनं प्रोक्तमथ षोडशकं तथा ॥ १० ॥ 20
सप्ताष्टाधिकं द्विशतं पद्मगर्भं पदं भवेत् ।
तथा वै सप्तदशकं नवाशीतिशतद्वयम् ॥ ११ ॥
त्रियुतं पदमेवोक्तं तथाष्टादशकं(कं) तथा ।
चतुर्विंशत्त्रिशतं चैव कर्णाष्टकं भवेत् ॥ १२ ॥ 24

२० मानमारे [अध्यायः
एकोनविंशति तथा चैव (सैक) षष्टिशतत्रयम् ।
गणितं पदमित्येवं तथा विंशतिकं ततः ॥ १३ ॥
चतुःशतपदं चैव प्रोक्तं कुर्याद्वि(सूर्यवि)शालकम् ।
तथा चैकविंशतिकं चैकपञ्चाष्टमाधिकम् ॥ १४ ॥ 28
चतुःशतपदं युक्तं सुसंहितमितीरितम् ।
तथाऽपि द्वाविंशतिकं वेदाशीतिचतुःशतम् ॥ १५ ॥
पदं सुप्रतिकान्तं स्यात्त्रयोविंशद्विधानके ।
नवविंशत्पञ्चशतं पदमेतद्विशालकम् ॥ १६ ॥ 32
चतुर्विंशद्विधाने तु पदाधिक्यं (क्य) ससप्तति ।
पञ्चशतपदयुक्तं विप्रगर्भमिति स्मृतम् ॥ १७ ॥
पञ्चविंशद्विधाने तु पञ्चविंशत्सषट्शतम् ।
पदं विवेश(विश्वेशं) संज्ञात्वा (य) नाममे (त्वे) वं प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥ 36
षड्विंशतिविधाने तु षट्सप्ततिकसंयुतम् ।
षट्शतं पद(दं) संज्ञात्वा(य) विपुलं(लं)भोगमिति (गं तु) स्मृतम् ॥ १९ ॥
सप्तविंशद्विधाने तु नवविंशतिसप्तशः ।
शतयुतं पदं चैव विप्रकान्तमिति स्मृतम् ॥ २० ॥ 40
तथाऽपि चाष्टाविंशत्ये वेदाशीतिं च मा (शीत्या तथा) धिकम् ।
सप्तसंख्याशतयुतं विशालाक्षमिति स्मृतम् ॥ २१ ॥
नवविंशद्विधाने तु चत्वारिंशैक्रमा (कं चा) धिकम् ।
अष्टशतपदं (द) युक्तं विप्रभक्तीति (किस्तु) कीर्तितम् ॥ २२ ॥ 44
तत्र त्रिंशद्विधाने तु पदं नवशतं तथा ।
एवं विश्वेशसारं च चैकत्रिंशद्विधानतः ॥ २३ ॥
एकषष्टिसमाधिक्यं पदं नवशतयुतम् ।
एवमीश्वरकान्तं स्याद्द्वात्रिंशद्विधानके ॥ २४ ॥ 48
चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रपदसम्मितम् ।
एवं तु चन्द्रकान्तं स्यादेवमुक्तं पुरातनैः ॥ २५ ॥
चतुःसूत्रंतु (त्रेण) संयुक्तं सकलमेकपदं भवेत्(स्यात्)
तत्पूर्वसूत्रमादित्यं दक्षसूत्रं यमाख्यकम् ॥ २६ ॥ 54

७] पदविन्यास लक्षणम् २१
प्रत्यक्सूत्रं जलेशे स्यात्सौम्यसूत्रं नृपाह्वयम् ।
देवतागुरुपूजार्थं चान्निकायार्थमेव वा ॥ २७ ॥
यतीनामासना[र्था]यापि भोजनार्थं सनातनम् ।
पैतृकार्थं तु संपूज्य(ज्यं) एवं तु सकलं स्मृतम् ॥ २८ ॥ 56
पैशाचा(पेचकम)ष्टसूत्रेण संयुक्तं तु चतुष्पदम् ।
पैशाचेश(पेचके ईश)पदे स्थाप्य(व्यं) वद्धेश्च वा(ह्वेश्चा)ऽग्निदे(दै)वतम् ॥ २६ ॥
पवनं वायुकोणे तु गगनं चैव नैर्ऋते ।
एवं तद्भू(द्हू)तपूजार्थं स्नपनं स्याज्जनार्थकम् ॥ ३० ॥ 60
महापीठपदे मध्ये ब्राह्मणस्य(ब्रह्मणश्च) चतुष्पदम् ।
तद्बहिः सूत्रदेशेशादापवत्सा(त्सा)र्यकं(कौ) तथा ॥ ३१ ॥
सावित्रं च विवस्वां(स्वन्तं) च इ(चे)न्द्रं चैव तु मित्रकम् ।
रुद्रं चैव(च) भूधरं चैव ए(त्वे)वं प्रदक्षिणं क्रमात् ॥ ३२ ॥ 64
तद्बहिः परितः सूत्रे चैशं चैव जला[द्य]न्तकम् ।
आदित्यं विमृशं चैव कृशानुं विततं(थं) तथा ॥ ३३ ॥
यमं च भृङ्गराजं च पितृसुग्रीवकौ तथा ।
[वरुणं] शोषं मारुतं [चैव] मुख्यसोमादित(तीं)स्तथा ॥ ३४ ॥ 68
पञ्चपञ्चामरान् प्रोक्तं(क्तान्) चैशात्तु पूर्ववत्क्रमात् ।
एवं सूत्रस्थितान्देवान्पदस्थांश्चोपपीठके ॥ ३५ ॥
एतेषामु(पु ङ)क्तसर्वेषु पदेषु द्वयमुच्यते ।
तन्मण्डूकं पदं चैव यं(यत्) तत्परमशायिकम् ॥ ३६ ॥ 72
युग्मं हि निष्फलं प्रोक्तमयुग्मं सकलं तथा ।
एतत्पदद्वयं सर्व(र्वे)वास्तूनां हि सनातनम् ॥ ३७॥
एतत्पदस्थितं(स्थानां) सर्वदेवानां रूपमुच्यते ।
त्रिंशत् [तु] सूत्रसंयुक्तं चाष्टाविंशत्तु सन्धिभिः ॥ ३८ ॥ 76
चतुष्कंश्च षडाधिक्यं त्रिंशत्संयुक्तमेव च ।
षट्कद्वादशसंयुक्तं कर्णे शूलं चतुष्टयम् ॥ ३६ ॥
मध्ये चाष्टकसंयुक्तं सूत्र(त्रं) मण्डूकनामकम् ।
चतुर्दिक्षु चतुःसूत्रं षोडशान्य(शम)त्र सूत्रकम् ॥ ४० ॥ 80

: "सौम्यदिकद्विपदे" or "सौम्यदिक्द्विपदे"?
"सौम्यदिकद्विपदे" - there is an 'इ' matra on 'क': द, ि, क! सौम्यदिकद्विपदे.
Line 18:
"तथोत्तरे महेन्द्रस्य द्विपदं दक्षिणे तथा ॥ ४९ ॥"
Line 19:
"सत्यस्य द्विपद तस्य दक्षिणे द्वयं भृशम्(स्य) ।"
Wait, "द्वयं" or "पदं"?
Look at line 19:
"सत्यस्य द्विपद तस्य दक्षिणे द्वयं भृशम्(स्य) ।"
Wait, is it "द्वयं"?
द्, व, य, ं -> yes, "द्वयं"!
Line 20:
"दक्षिणे मध्यसूत्रस्य पूर्वे च द्विपदे यमः ॥ ५० ॥"
Line 21:
"तत्पूर्वे द्विपदे स्थित्वा (स्थाप्यं) राक्षसं चैव पश्चिमे ।"
Line 22:
"गन्धर्वे (र्वे) द्विपदे स्थाप्यं भृश(वस्य) [तद्]द्विपदं भवेत् ॥ ५१ ॥"
Wait, let's look at the first word of line 22 again:
"गन्धर्वे ( र्बं )" or "गन्धर्वे ( र्वं )"?

वायुकोणप्रदेशे तु बाह्ये वा(च) पापराक्षसी।
एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते ॥ ५५ ॥
एकाशीतिपदं कृत्वा मध्ये नवपदं विधिम्।
पूर्वं रसपदं चैव तदेवमार्यमनः(सर्यम्णः) स्मृतम् ॥ ५६ ॥ 112
दक्षिणे रसपदं चैव विवस्वान्(स्वतः) एव कथ्यते।
पश्चिमे षट्पदं चैव मित्रस्य मि(स्थे)ति[ष्ठि]संस्मृतम् ॥ ५७ ॥
सौम्ये रसपदं चैव भूधरस्य चतुष्टयम्।
चतुर्दिक्ष्वन्तराले च ई(त्वी) विशादीनि(दि च) चतुष्टयम् ॥ ५८ ॥ 116
तत्तच्चतुष्पदे सर्वे कर्णे चाश्रयमीरितम्।
भूधरस्य ततः पूर्वे द्विपदा(दे) चापवस्तथा ॥ ५९ ॥
आर्य[क]स्य पदे सौम्ये ध्र(म्येऽ)पवत्स्या(स्यस्य) द्वयोस्तथा।
पूर्वे रसपदाद्याम्ये द्विपदे च सवित्रकः ॥ ६० ॥ 120
विवस्वती(तो) द्विपूवीदिदूशं (द्वयं शं) सावित्रिन्द्र(त्र)मेव च।
दत्ते रसपदात्प्रत्यक् द्विपदे च तथै(थे)न्द्रकः ॥ ६१ ॥
मित्रकस्य पदे याम्ये द्विपदे इन्द्रजयस्तथा।
पश्चिमे रसपदात्सौम्ये द्विपदे रुद्रदेवता ॥ ६२ ॥ 124
सौम्ये रसपदात्प्रत्यक् द्व्यंशे रुद्रजयस्तथा।
एवमन्तर्गते देवांस्तद्बाह्ये देशे राक्षसान् ॥ ६३ ॥
इन्द्रे चैव पदे भानुश्चाग्निश्चैव पदा(दे ऽ)ग्निके।
यमे चैव पदे चक्रि(क्री) नैर्ऋत्ये [ए]कपदेपितत्(ता) ॥ ६४ ॥ 128
जलेशै(श ए)कपदे प्रत्यक् पवनैकपदे मरुत्।
सौम्ये चैकपदे चै(च)न्द्रश्चेशस्यैकप[दं] दै(दे)शके ॥ ६५ ॥
पर्जन्ये(न्यस्यै)कपंदं चैव वेशकस्य तु दक्षिणे।
जयन्तस्य पदं चैकं पर्जन्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६६ ॥ 132
महेन्द्रस्य पदं चैकं जयन्तस्य तु दक्षिणे।
सत्यकस्य पदं चैकमादित्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६७ ॥
भृशस्यैकपदं प्रोक्तं सत्यकस्य तु दक्षिणे।
अन्तरिक्षस्यैकपदं वह्णिकोणस्य चोत्तरे ॥ ६८ ॥ 136

२४ मानमारे [ चध्यांयः
पूषस्य (धाञ्च) पदमेकं स्याच्चाग्निकोशस्य पश्चिमे ।
विधात(तथ)स्य पदं चैकं पूषकस्य तु पश्चिमे ॥ ६६ ॥
गृहक्षतस्यैकपदं विधात(तथ)स्य पश्चिमे ।
गन्धर्वस्य पदं चैकं धर्मदेवस्य पश्चिमे ॥ ७० ॥ 140
भृङ्गराजस्यैकपदं गन्धर्वस्य तु पश्चिमे ।
वृष(मृश)स्यैकपदं शस्तं भृङ्गराजस्य पश्चिमे ॥ ७१ ॥
दौवारिकस्यैकपदं गगनस्य तु चोत्तरे ।
सुग्रीवस्य पदं चैकं दौवारिकस्य चोत्तरे ॥ ७२ ॥ 144
पुष्पद्न्तस्यैकपदं सुग्रीवस्य तु चोत्तरे ।
असुरस्यैकपदं शस्तं वरुणस्य तु चोत्तरे ॥ ७३ ॥
शोषकस्य पदं चैकं चासुरस्य तु चोत्तरे ।
रोगस्यैकपदं प्रोक्तं शोषकस्यैव चोत्तरे ॥ ७४ ॥ 148
नागस्यैकपदं शस्तं पवनस्य तु पूर्वके ।
मुख्यस्यैकपदं ज्ञात्वा नागस्यैव च पूर्वके ॥ ७५ ॥
भल्लाटस्य पदं चैकं प्रोक्तं मुख्यस्य पूर्वके ।
मृगस्यैकपदं शस्तं सोमदेवस्य पूर्वकम् ॥ ७६ ॥ 152
अदितेस्तु पदं चैकं शस्तं मृगात्तु(गस्य) पूर्वके ।
अदितीशानयोर्मध्ये चोदिते(तै) कपदं भवेत् ॥ ७७ ॥
हेमवर्णं चतुर्हस्तं चतुर्वक्त्राष्टलोचनम् ।
श्वेतवस्त्रजटामौलियज्ञसूत्रोत्तरीयकम् ॥ ७८ ॥ 156
कर्णकुण्डलसंयुक्तमष्टकर्णं चतुर्गलम् ।
कमण्डलुं चाक्षमालां च वामसव्यकरौ(राभ्यां) धृतौ(तम्) ॥ ७९ ॥
अभयं(ये) दक्षिणे पूर्वेऽन्तस्य वा वरदे [इ]तरे ।
सर्वाभरणसंयुक्तं गण्डेन तिलकान्वितम् ॥ ८० ॥ 160
पदे सर्वेषु मध्ये तु सृष्ट्यर्थमिति रूपकम् ।
एवं पितामहं ध्यात्वा(येत्) पद्मासिंहासनोपरि ॥ ८१ ॥
रक्तवर्णं चतुर्हस्तमेकवक्त्रं द्विनेत्रकम् ।
करण्डमकुटोपेतं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ॥ ८२ ॥ 164

सर्वाभरणसंयुक्तं परहस्तौ चाब्जधारिणौ (धृताब्जकौ) ।
पूर्वे च त्वभयं (ये) सर्वे (वौ) वरदं (दौ) वामहस्तकौ ॥ ८३ ॥
एवमार्यदेवस्य [च] ध्यात्वा धेनुञ्च पूर्ववत् ।
श्वेतवर्णं चतुर्हस्तं परे पाशाङ्कुशौ धृतौ ॥ ८४ ॥ 168
शेषमा (षं तथा) र्थेबलोक्तं ध्यात्वा देवं विवस्वत(न्त)म् ।
श्यामवर्या (र्णीः) तु मित्रं (त्रः) स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ८५ ॥
भूधरं हेमवर्णं तच्चाब्जपाशापरं (रे) करे ।
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा वास्तुभूतोपरिस्थितम् ॥ ८६ ॥ 172
द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ।
श्वेतवस्त्रातिरिक्ताञ्चं हेमवर्णांशुकाम्बरम् ॥ ८७ ॥
सर्वाभरणसंयुक्तं वरदं चाङ्कुशोधृतम् (च धृताङ्कुशम्) ।
अपवत्समिति प्रोक्तं चापवत्साञ्च(स्यं च) रक्तकम् ॥ ८८ ॥ 176
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा समिन्द्रं (सवित्रं) रक्तवर्णवत् ।
द्विभुजान्वं समुद्गत्य शेषं तत्पूर्ववद्भवेत् ॥ ८९ ॥
साविन्द्र (त्रं) श्यामवर्णी (र्णी) वा (च) रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ।
इन्द्रस्य रक्तवर्णा च चेन्द्रराजस्य हेमवत् ॥ ९० ॥ 180
सर्वाभरणसंयुक्त (क्तं) रौप्य(रूप)दृष्टिसमन्वितम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् ॥ ९१ ॥
रुद्रौ च रक्तवर्णौ च द्विभुजौ च त्रिनेत्रकौ ।
त्रिशूलौ वरदौ चैव चर्माम्बरोत्तरीयकम् (कौ) ॥ ९२ ॥ 184
जटामकुटसंयुक्तौ सर्वाभरणभूषितौ ।
वृषारूढां (ढं) सदेवी च व्याघ्रचर्माम्बरां (रं) तथा ॥ ९३ ॥
श्वेतवर्णानिभं चैव सर्वाभरणशोभितम् ।
दक्षिणे च करे टङ्क(टङ्कां) हरिणौ वामके करे ॥ ९४ ॥ 188
अभयं पूर्वकेऽसव्ये वरदं वामहस्तके ।
ईशमूर्तिमिति ध्यात्वा रक्तवर्णा च शीष्पतम् (शचीपतिम् ) ॥ ९५ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च र(त)थैरावतवाहनम् ।
वराङ्कुशधरं देवं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ९६ ॥ 192

२६ मानमारे [अध्यायः
नीलाम्बरधरं चैव यज्ञसूत्रोत्तरीयधृत्(तम्) ।
अग्निवर्णं चाग्निदेवं मेषवाहनसंयुक्तम् ॥ ९७ ॥
द्विभुजं च त्रिनेत्रं च ज्वालासदृशमूर्द्धजम् ।
स्रुक्स्रुवं पाणियुगले स्वाहादेव्या च संयुक्तम् ॥ ९८ ॥ 196
सर्वाभरणसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
महिषारूढं त्रिगो(ने)त्रं च ज्वालासदृशकुन्तलम् ॥ ९९ ॥
त्रिशूलं दक्षिणे हस्ते पाशं वामकरेऽधरे ।
धूम्रवर्णं रक्तवस्त्रं देव्या यम्या च संयुक्तम् ॥ १०० ॥ 200
यमं ध्यात्वा यथोक्तवत् सर्वाभरणभूषितम् ।
नरारूढं निर्ऋतिं द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०१ ॥
[अ] सव्यहस्ते गदां चैव वरदं वामहस्तके ।
श्यामवर्ये(र्यंमि)न्द्रदेव्यां(न्या) च संयुक्तं रक्तवस्त्रकम् ॥ १०२ ॥ 204
करण्डमकुटोपेतं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् ।
वरुणं मकरारूढं भरण्या सह सेवितम् ॥ १०३ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ।
पाशाङ्कुशधरं चैव धवलं रक्तं(क्त)वाससम् ॥ १०४ ॥ 208
यज्ञसूत्रोत्तरीयं च नानाभरणभूषितम् ।
वायुदेवं मृगारूढं मारुत्या सह सेवितम् ॥ १०५ ॥
द्विभुजं च त्रिनेत्रं च पाशं च वरदं तथा ।
शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा शशिरूपमिहोच्यते ॥ १०६ ॥ 212
द्विभुजं च द्विनेत्रं च पङ्कजद्वयधारिणम् ।
अश्वारूढं चन्द्रिकया संयुक्तं श्वेतवर्णकम् ॥ १०७ ॥
श्वेताम्बरधरं यज्ञसूत्रं च मकुटान्वितम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं सौम्यं ध्यात्वा यथोक्तवत् ॥ १०८ ॥ 216
पर्जन्यं रक्तवर्णं च महा(जय)न्तं श्यामवस्त्रकम् ।
महेन्द्रं पीतवर्णं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०९ ॥
करण्डमकुटोपेतं सर्वाभरणशोभितम् ।
पाशपद्मावधारौ च (द्याधरौ चैव) रक्तवस्त्रोत्तरीयकौ (कम्) ॥ ११० ॥ 220

७] पदविन्यासलक्षणम् २७
सत्यं च श्वेतवर्णं च भृशेशं धूम्रवर्णकम् ।
नीलवर्णं चान्तरिक्षं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १११ ॥
दण्डं पाशं च शूलं च वरदं च यथाक्रमम् ।
शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११२ ॥ 224
पूषं च (षाणं) रक्तवर्णं च वितथं [च] पीतवर्णकम् ।
गृहक्षतं कृष्णवर्णं [च] वक्त्रं रक्तपीतकम् ॥ ११३ ॥
गदा(दां) शूलञ्च (लं च) शक्तिञ्च(क्तिं च) त्रयः पाशौ समुद्धृतौ ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं करण्डमकुटान्वितम् ॥ ११४ ॥ 228
गन्धर्वं रक्तवर्णं च भृङ्गस्याञ्जनवर्णकम् ।
मृशस्य धूम्रवर्णं च शेषं प्रागुक्तवद्भवोत् ॥ ११५ ॥
दौवारिकः( कं ) श्यामवर्णं सुग्रीवं रक्तवर्णकम् ।
पुष्पदन्तं तथा कृष्णं गदापाशोद्धृतं तथा ॥ ११६ ॥ 232
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं वरदं च मकुटद्वयम् ।
असुरं कृष्णवर्णं च शोषस्य धूम्रवर्णकम् ॥ ११७ ॥
रोगं च कृशरूपं स्याद्रक्ताक्षौ(क्षं) श्वेतवर्णकौ(कम्) ।
शूलं कपालं चोद्धृत्य शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ॥ ११८ ॥ 236
भुजङ्गाननं नागस्य पीतवर्णकरद्वयम् ।
मुसलं शूलमुद्धृत्य सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११९ ॥
मुख्यं गजमुखं चैव द्विभुजं मकुटान्वितम् ।
रक्तवर्णांशुकपेतं श्यामवर्णाभिशोभितम् ॥ १२० ॥ 240
पाशाङ्कुशोद्धृतौ हस्तौ सर्वाभरणभूषितम् ।
भल्लाटं मेषवक्त्रं च जयं(शेषं) तत्पूर्ववद्भवोत् ॥ १२१ ॥
मृगस्य मृगवक्त्रं च मृगवर्णानि(र्णी च) मौलिका(कम्) ।
शूलं च खेटको(कमु)द्धृत्य अप(था)दितिं नीलवर्णक(का)म् ॥ १२२ ॥ 244
खड्गं कपालमुद्धृत्य मकुटाभरणान्वित(ता)म् ।
उदितं रक्तवर्णं च सिंहवक्त्रं गदाधरम् ॥ १२३ ॥
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा चैव प्रोक्तं पदेऽमरात् ।
चरकी श्वेतवर्णा च विदारी रक्तवर्णिका ॥ १२४ ॥ 248