मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

२८ जगद्धरकृता [ अङ्कः १
पृ० प०
४२ ५ (प्रविश्य सत्वरम् ।) । ६ कलहंसअ, अप्पा० । णेण
उवल० ।
४३ १ (माधवमकरन्दौ विलोक्य सत्व० ।) । ३ ष्कृत आस्यताम् ।
४ (उपविश्य ।) कल० । १२ प्भाअ, अह इं ।
४४ ८ ०वयस्य, खरतरकिरणोऽयं भगवान्सहस्रदीधितिरलंक-
रोति मध्यमह्नः । त० । मेव गच्छावः ।
देशविशेषे च जयशालिन आनन्दसन्दोहदा इत्युक्तम् । भाव्यन्ते भावनामर्हन्ति
सुन्दरतयेति भावः । मालतीमित्राः सहृदयाह्लादकाः । ते त इति वीप्सया
चन्द्रादयो देवादयश्च प्रसिद्धा एवेति दर्शितम् । सर्वनाम्ना च ये यत्र चेतःप्रति-
ष्ठास्ते तत्र गृह्यन्त इति ध्वनितम् । तुशब्देनान्येषां तथात्वं तत्संप्रतिपत्तिद्वारे-
त्युक्तम् । कस्तर्हि मदहेतुरत आह-मम पुनरियं चित्रलिखिता मालती नयनयो-
र्ज्योत्स्ना यन्नेत्रगोचरं प्राप्ता स एवैकोऽत्र जन्मनि महोत्सवः । अत्र किं पुनः
संभोगादिकमित्यनुरागः । स एव महोत्सवः । अनुरागो भवतु मा वा भूदित्यु-
पालम्भः । एतेनात्यन्तानुरागो मालत्यां दर्शितः । एकपदेनान्येषामविभोवेऽपि
नानन्दकत्वम् । अत एव स एवैत्यनेन तत्पोषः । जन्मनीति सामान्यनिर्देशेन
समस्तजन्मनि मालतीतुल्या नास्तीति व्यज्यते । वाचिकोऽयं रसः । यदाह-
'रसानुरूपैरालापैः श्लोकैर्वाक्यैः पदैस्तथा । नानालंकारसंयुक्तैर्वाचिको रस उ-
च्यते ॥' इति । इह प्रकृतिमधुरत्वेऽपि मालत्या एव मदजननाद्व्यतिरेकालंकारः ।
प्रियाख्यानात्प्रियोऽलंकारः । विलोचनचन्द्रिकेति रूपकम् । न चात्र नवेन्दुकला
प्रतिपच्चन्द्रकला, सा च न मदहेतुरिति वाच्यम् । यतो नूत इति नवः प्रश-
स्तेन्दुरित्यर्थः । यद्वा नवं नूतनमिन्दुकलादिकं चेति द्वन्द्वः । यद्वा नवः सागरा-
दुत्थितमात्रः । पूर्ण एवेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ प्रविश्येति । यत्र पटीक्षेपेण प्रवेश-
स्तत्र प्रविश्येत्युक्तिः । अनुसारोऽनुसरणम् । एतेऽपि ये चित्रफलके लिखिताः ।
इह गौरवादेकत्वे बहुवचनम् । द्वित्वे वा बहुवचनम् ॥ कलहंसः । अभिलि-
खित इति शेषः । तथा च मालत्या विनोदाय माधवो लिखितस्तेनापि सा तदर्थं
लिखितेत्यर्थः ॥ मन्दारिका । अत्र विज्ञानं शिल्पकौशलम् । अनुरूपानुरा-
गादनयोरिति भावः । अवितथं सत्यम् । एवमेतन्मालत्यैव माधवप्रतिच्छन्दकं
लिखितमित्यर्थः । दृष्टवतीत्यर्थः । लवङ्गिकया द्वारा माधवानुरागो मालत्याम-
स्तीत्यर्थः ॥ मकरन्दः । संस्थायो गृहम् । 'संस्थायः संनिवेशे च संघातेऽपि
च दृश्यते' इति मेदिनीकारः ॥ घर्मेत्यादि । मालत्याः परिजनवारसुन्दरीणां
कपोलकुङ्कुमानि प्रातर्विरचितविचित्रपत्रावलीवैदग्ध्यं यत्तदधुना मध्याह्ने जहति
त्यजन्ति । कैः । धर्माम्भसो विसरस्य समूहस्य विवर्तनैर्विविधजलकणैः करणैः ।

अनेन नायिकायाः सुकुमारतया निःसहत्वमुक्तम् । मालत्याः कन्यात्वेन पत्रा-
वल्यभावात्परिजनेत्युक्तम् । माङ्गल्यतया प्रातरेव कुङ्कुमेन पत्रावलीलिखनम् ।
अत एव वसन्तकालस्य शीतत्वात्कुङ्कुमेन भूषाकरणमिति मतमपास्तम् । 'धारा-
सिक्तवसुंधरासुरभयः' इत्यभिधानाद्वर्षाकालप्रस्तावात् । 'समूहे निवहव्यूहसंदोह-
विसरव्राजाः' इत्यमरः । इहोन्मादावस्था । अत एवात्र तत्संबद्धा कथा । यदाह—
'तत्संबद्धां कथां युङ्गे सर्वावस्थागतामिह' इति ॥ ४० ॥ उन्मीलदिति । हे
पवन, उन्मीलन्मुकुलेन विकचकोरकेण करालाद्विषमात्कुन्दगुच्छात्क्षरन्निबिडम-
करन्दश्च तयोर्बन्धो । मकरन्दस्य यो गन्धस्तद्वन्धो । तत्सहचरेति वा । ईदृ-
शोऽपि त्वं मे न सुखाय किंतु तापाय अतस्तां मालतीमीषदालिङ्ग्य ममाङ्गमङ्गं
प्रत्यङ्गं स्पृश । अमृतमय तदङ्गसङ्गशीतस्त्वं मम तापशान्तये भविष्यसीति
भावः । यद्वा तदीयतापशान्तिर्भवेदित्यनुरागात्तामालिङ्ग्येत्युक्तम् । तां कीदृ-
शीम् । प्रचलनेत्रां विरहे पवनस्य दुःसहत्वेन भयादितस्ततः क्षिप्तनेत्राम् ।
अत एव नम्रीभवदङ्गां च । इह विषमकुन्दकोशसंचरणेन गतिप्रतिबन्धान्मान्-
द्यम्, मकरन्दसङ्गाच्छैत्यम्, गन्धबन्धुतया सौगन्ध्यं च वायोरुक्तम् । ईषदा-
लिङ्ग्य नयनेन सुरभिपदेनाभिघातनिःसहत्वं मालत्यामुक्तम् । 'करालो दन्तुरे
तुङ्गे' इत्यमरः ॥ ४१ ॥ माधवस्स्वानङ्गदुःसहत्वमाह—अभिहन्तीत्यादि ।
एष स्मरोऽनवग्रहः प्रतिरोधशून्यः कोमलकायं माधवं कथमचिरेणैवाभिहन्ति ।
हन्तानुकम्पायाम् । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायाम्' इत्यमरः । कीदृशः । विकृतस्य
भावो वैकृतम्, तस्य विवर्तोऽन्यथावसानं तेन दारुणो दुःखदः । यथा कलभं
करिबालकं मृदुकायं कठोरो दुःसहः कूटपाकलो हस्तिवातज्वरोऽचिरेण हन्ति
तथेत्यर्थः । सोऽप्यनवग्रहोऽप्रतिकरणीयो विकृतिविवर्तदारुणश्च भवति । 'गजं
वातज्वरो हन्ति तथा वै कूटपाकलः' इति वैद्यके ॥ ४२ ॥ माधवः । इदं
स्वगतम् । स्वयमनध्यवसायादाह—तदत्रेति । अत एव भगवती ज्ञानसंपन्नेह
शरणं रक्षिका । द्वितीयाङ्कावतारोऽयम् । यदाह—'अङ्कावसाने यत्रैव भावि-
नोऽङ्कस्य सूच्यते । वस्तुबीजमुपोद्घातैः सोऽङ्कावतर इष्यते ॥' इदानीमुन्मादा-
वस्थोद्भावनावलात्तन्मयत्वमाह—पश्यामीत्यादि । तामेकामेव विवर्तमानां
प्रपञ्चरूपां परितः सर्वत्र पश्यामीत्याश्चर्यम् । विवर्तमानत्वमेवाह । इत इत उभ-
यपार्श्वे । पुरतोऽग्रे । पश्चात्पृष्ठे । अन्तर्मनसि । बहिस्त्वग्भागे । अनेन तदावेशा-
त्सर्वत्र तन्मयत्वमुक्तम् । यदाह—'यो येन भावेनाविष्टः सुखदेनेतरेण वा । स
तदाहितसंस्कारः सर्वं पश्यति तन्मयम् ॥' परित इत्यत्र 'पर्यभिभ्यां च' इति
तसिः । कीदृशीम् । वक्त्रं वहन्तीम् । उद्बुद्धं विकसितं मुग्धं कान्तं यत्सुवर्णपद्मं
ततो निरतिशया भा दीप्तिर्यस्य तत् । तन्निभं तत्तुल्यमिति वा । एतेन गौरीत्व-
मुक्तम् । आसङ्गेन मय्यासक्त्या तिर्यगपवर्तिता दृष्टिर्यस्य तत् । यथा यान्त्या
तयाहं दृष्टस्तथैव तां पश्यामीति भावः ॥ ४३ ॥ अधुना सर्वाकारेण पीडा-
माह—प्रसरतीत्यादि । वयस्य, पश्य । संप्रति मम कोऽप्यनिर्वचनीयस्वरूपो
देहदाहः प्रसरति व्याप्नोति । अत एव परिमाथी सर्वतो मथनशीलः । करणाना-
मिन्द्रियाणामर्थग्राहकत्वं मे प्रमोहस्तिरयति पिदधाति । सर्वेन्द्रियसंमोहो ममे-

३० जगद्धरकृता [ अङ्कः १
पृ० प०
४६ ८ मासक्ति० ।
४७ ६ इति बकुलवीथिनाम प्रथमोऽङ्कः ।
त्यर्थः । मम गात्रं शरीरम् कर्तृ । रणरणकस्य वियोगतरोर्वृद्धिमुपचयं बिभ्र-
दावर्ति भ्राम्यदस्ति । यद्वा रणरणः कामस्तस्य विवृद्धिअधिकाधिकदशागामित्वम् ।
'भारो रणरणः कामो विषयः' इत्युत्पलिनी । तथा मम हृदयम् । कर्तृ । अन्त-
र्दहति । ज्वलतीत्यर्थः । तन्मयत्वं मालतीमयत्वं च धत्ते ॥ ईदृशी मम दशा
सद्य एव विपत्तिमादधाति । तदत्र यथावत्त्वमाचरेति भावः । अत्रावर्तीति
व्याधिः । ज्वलतीत्युद्वेगः । तन्मयत्वमित्युन्मादः । हृदयस्य तु तन्मयत्वधारणेन
दुःसहदशायामपि जीवनाशा दर्शिता । 'करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि'
इत्यमरः ॥ ४४ ॥ निष्क्रान्ता इति । बीजार्थं युक्तं कृत्वा निष्क्रमो भवति ।
यदाह—'बीजार्थं युक्तियुक्तं च कृत्वा कार्यं यथारसम् । निष्क्रमं तत्र कुर्वीत
सर्वेषां रङ्गवर्तिनाम् ॥' इति ॥ बकुलवीथीति । 'नानारससमायुक्ता संधि-
द्वयविभूषिता । अर्थप्रकृतिभिः पूर्णा स्यादेकाङ्का तु वीथिका ॥ त्रिभिः पात्रैः
प्रयोज्येयमुत्तमाधममध्यमैः । कर्तव्या नायिका चात्र शृङ्गारद्वयसंयुता ॥'
इति भरतः ॥
प्रासूत यं रत्नधरो गुणाढ्यो गुणाढ्यरूपा दमयन्तिका च ।
जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्को गतोऽयमाद्यो रसराजराजी ॥
इति प्रथमोऽङ्कः ।

द्वितीयोऽङ्कः ।
पृ० प०
४८ ३ ॰दुईआ तुमं किं मन्तअन्ती॰ ।
,, ६ ॰णिवेदिदो । प्रथमा—तदो किं । द्वितीया—तदो
भ० ।
४९ १–२ ॰त्ति मअणुज्जाणादो जेव नामदा ता किं संपदं
संपत्ता ।
,, ३ ॰खु परापतन्तीं ॰हत्थे गेण्हिअ पडिसिद्धूपरि॰ ।
५० २ ता जादो आमरणं॰ ।
अधुना बकुलमालामादाय लवङ्गिका गता, तां प्रतीक्षमाणा मालती सौधा-
रूढा तन्मार्गं पश्यति, मकरन्दश्च ‘कामन्दकी नः शरणम्’ इत्युक्त्वा तां तत्क-
थनाय गतः, इति स्थिते चेट्योः प्रवेशः । चेटीभाषा सौरसेनी । यदाह—
‘नायिकायां च चेट्यां च सौरसेनी प्रयुज्यते’ । न च ‘नाटकप्रकरणयोरङ्काः
कार्याः प्रत्यक्षनायकाः’ इति भरतादि

३२ जगद्धरकृता [अङ्कः २
पृ० पं०
५१ २ णीदा० मे इअं० ।
५२ ३ पेरन्तपरिअत्तणावि० ।
५३ २ दअं णच्चाविदासि । ५ ०सओ णाम का० ।
५४ १ ०अत्तणो पहुस्स दं० । ४ ०णिवावअंतु० । ७ अणा-
सङ्को । जे० । ०संभावेमि । ९ ०रदाए लक्खिअदि० ।
विरहोत्कण्ठितेयम् । यदाह—‘अनेककार्यसंयुक्तो यस्या नागच्छति प्रियः ।
तदनागमदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा’ प्रियकथापरत्वे मोद्धायितभावोऽयम् ।
यदाह—‘श्रुत्वा कथां प्रियजनस्य सखीमुखेभ्यः कर्णोदरस्थितचलत्तनुतर्जनी-
कम् । यत्साङ्गभङ्गमिह जृम्भितमङ्गनानां मोद्धायितं तदुदितं कविभिः पुराणैः ॥’
मालती । प्रतिबद्ध घटिता ॥ मालती । मालती माधवचेष्टाकर्णनाकाङ्क्ष-
याजानतीवाह—कथमिव । कथं ममापराध इत्यर्थः ॥ लवङ्गिका । अत्र
दौर्बल्यादिना शृङ्गारित्वे तात्पर्यमुक्तम् । तथानिर्वचनीयप्रकारेण । विहस्तो
व्याकुलः ॥ लवङ्गिका । सोवीति । अत्र स त्वयापि विलोचनाभ्यां पश्यन्
प्रत्यक्षीकृतो दृष्ट एवेत्यन्वयः । अपिर्भिन्नक्रमः । उद्वेल्लकम्पमानम् । विभ्रमो
विशिष्टा भ्रान्तिः सोऽयमित्याकारा । सादृश्यं वा विभ्रमः । माधवस्य पुण्डरी-
काक्षत्वात् । विरचनापदेशेन घटनाव्याजेन यः संयमोऽन्यादर्शनं तं प्रापिताभ्यां
बलामोड्या बलात्कारेण विस्तरं गच्छद्भ्याम् । बलामोडिर्बलात्कारे देशी ।
यद्यप्यवलोकयन्नित्यनेन लोचनाभ्यामिति प्राप्तं तथापि विशिष्टलोचनप्रतिपाद-
नार्थं तदुक्तम् । विजृम्भमाणो वर्धमानः । स्तिमितः स्निग्धः । दीर्घपर्यन्तमति-
दीर्घम् । परिवर्तना पुनःपुनर्गमनम्, तत्र विलासो विशिष्टदृष्टिव्यापारस्तेन
ताण्डवितया नर्तितया भ्रूलतया विडम्बितः समीकृतोऽनङ्गशारङ्गविभ्रमः काम-
धनुर्विलासस्ततो विदग्धमिति क्रियाविशेषणम् । ‘गमनासनपाणिपादचेष्टा सवि-
शेषं नयनध्रुवां च कर्म । दयितोपगमे यदप्रयत्नात्क्रियते नूनमयं विलास
उक्तः ॥’ इति भरतः । शारङ्गरङ्गत इति प्रयोगाच्चारङ्गेति भिन्नो रेफः ॥
‘शारङ्गं धनुषि स्मृतम्’ इति शाश्वतः । ततस्तदवलोकनविकलता मालारम्यत्वे
हेतुरिति तात्पर्यमिह—मालती । आमिति तदुक्तस्वीकारे । ‘अम्मो’ इति
पाठे अम्मो हर्षे वितर्के वा । विप्रलम्भितो विप्रलम्भं प्रापितः ॥ तारकादित्वा-
दितच् । ततः स्वार्थे कः । आहुशब्दोऽत्राहोस्विद्वाचकः । शीलस्य बहुकालपरि-
चेयतया मुहूर्तमात्रसंनिधाने विप्रलम्भचिन्ता । किमिदं नयनविकारादिक्षाभा-
विकमानुरागिकं वेति ज्ञातुं न शक्यत इति भावः । ‘विप्रळम्भइस्सकाः’ इति
पाठे विप्रलम्भचिन्तका इति ज्ञेयम् ॥ लवङ्गिका । अत्र मन्मथेनेति शेषः ।
असंगीतकं निसृतनृत्यं यथा तथा नृत्यं कारितासीत्यर्थः । सासूयं परद्वेषसहि-
तम् ॥ मालती । हुमिति प्रणयकोपे ॥ लवङ्गिका । अत्र तस्मिन्भाषणे ।
खल हेतौ । इत्तीकृतं न्यासीकृतम् ॥ लवङ्गिका । अत्र कामयत इ-

अङ्कः २ ] मालतीमाधवटीका । ३३
पृ० ५०
५५ १ ॰ताओ अम्मकाओ जाओ० । ॰पहवन्ति । (इति
रोदिति ।) (सांस्रम् ।) १० विसेसदो अज्ज पिअसहि,
(संस्कृतमाश्रित्य ।)
५६ १ ॰रागस्तीव्रं वि० । विसर्पत्यविरतं० । २ ॰निर्धूमो ज्व० ।
५ ॰एव्वं जेव्व पच्च० । ७ ॰णेण सविसेससमि० । ८ ॰सं-
मत्त० । ९ ॰दंसणा भविअ अज्ज० ।
च्छति ॥ लवङ्गिका । अत्र दुर्लभायां त्वयि मनोरथाभिनिवेशस्तेन यो दुःसहाया-
स्तेन दह्यमाने चित्ते क्षणमात्रनिर्वापकमिति ॥ मालती । अत्रानासङ्गोऽनाश्वासः ।
लवङ्गिका स्वयं लिखित्वा माधवलेखितत्वेन बोधयतीति भावः ॥ सदृशमिति ।
मधुरतया निर्माणस्य सदृशं वचनमित्यर्थः ॥ तवाकृतिर्मधुरा यथा तथा वचोऽपि
मधुरमित्यर्थः । यस्येदृशं वचस्तस्य कथमेवं दर्शनमित्युपालम्भपूर्विका पृच्छा । य-
दाह—‘यत्र भावनयोपेतमात्मानमथवा परम् । पृच्छन्निवाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्य-
भिधीयते ॥’ नाट्यधर्मत्वेन परोक्षस्यापि प्रत्यक्षीकरणम् । यदाह—‘परोक्षेऽपि च
वक्तव्यो नार्या प्रत्यक्षवत्प्रियः’ ॥ अम्मकाशब्दः स्त्रियां कन्यायां वा देशी ॥
लवङ्गिका । अत्रोत्खण्डितं छिन्नम् । बन्धनं वृन्तशाखासंयोगः । कष्ठेलिशोकः ।
निःसहाऽक्षमा । परिखिद्यसे परीहीयसे । एतेन कामावस्था तनुतोक्ता ॥ मालती ।
अस्रं नेत्रजलम् ॥ संस्कृतमिति । आसन्नमरणतया प्रकृतिविपर्ययद्योतनाय
स्त्रियाः संस्कृताश्रयणम् । यद्वा मरणसमये प्राकृतस्मरणस्य हीनयोनिजन्मफलक-
त्वेन बोधनात्तत्काले स्त्रियाः संस्कृताश्रयणम् । यद्वा वैदग्ध्यद्योतनाय तत् । य-
दाह—‘संस्कृतभाषावाचः प्रायो नाट्येषु खलु स्त्रियाः श्लाघ्याः । क्वचिदपि विदग्ध-
तायाः प्रबोधनार्थं प्रशस्यन्ते ॥’ मनोराग इत्यादि । प्रियसखि, मामथ त्रातुं
न तातः प्रभवति न वा माता न वा त्वम् । कुतः । मनोराग आधिरविरतं
प्रमाथी क्षोभकारी यथा तीव्रं विषं तथा विसर्पति व्याप्नोति । यथा धातुत्वगादिषु
विषं व्याप्नोति तथाङ्गानि म उद्वेग इत्यर्थः । यद्वा सविशेषदर्शनाच्चित्तानुरोग इच्छा-
भेदस्तीव्रं यथा तथा मनो विसर्पति व्याप्नोति दाहकारित्वाद्विषमिव । तथा विधुतः
संधुक्षितोऽग्निर्यथा ज्वलति विधूननान्निर्धूमं यथा तथा स एव रागो ज्वलति ज्वा-
लामालाकुलीभवति । इत इतः सर्वत्र प्रत्यङ्गं हिनस्ति पीडयति गरीयाञ्ज्वर इव । तं
त्यक्त्वा ममाधिस्त्वया समाधातुं न शक्यत इति भावः । यद्वा तातस्त्रातुं न शक्नोति ।
नन्दननिरासेन माधवाय मददानात् । अम्बापि न तथा । तथानुवर्तमानस्य
तातस्यानषेधात् । लवङ्गिकायाश्च तयोः समशीर्षिकया गणनं स्वाच्छन्द्येन स्वम-
तप्रकाशनाय ॥ १ ॥ लवङ्गिका । अत्र भणितव्यं युज्यत एवेत्यर्थः । यस्याव्यक्तं
दर्शने चन्द्रस्यामित्त्वं जीवितसंशयं च कुरुते तस्य व्यक्तं दर्शनं त्वदुपन्यस्तप्रकारं
तापं कुरुत इति किमत्र चित्रम् । चन्द्रेऽमित्तत्वेन ज्ञानाभिधाच्छेद उक्तः । सुकु-
२५ माल०

३४ जगद्धरकृता [ अङ्कः २
पृ० ५०
५७ १ ॰लोअस्स गुरु० । २ ॰सरिसं स० । ४ ॰वारं पलोअअन्ती
दुक्खव्ववत्थाविदधी० । ५ ॰दूरविज्जम्भमाणदुव्विणअल-
हुएण एत्थ० ।
५८ २ ॰रेण विधास्यति ।
५९ २ ॰सुसमीहिदं० । ७ ॰व्यतिकरसंविधानकौतुकमद्भुतं
प्रमो० । ८ ॰हि दारकर्मणि प० ।
मारायामस्यामतिपीडाकारित्वेन निष्करुणत्वम् । व्यापारो दशावस्थः । किमत्र क-
र्त्तव्यमित्यत आह—तदिति । तथा च गुरुतरानुरागस्यैतत्फलं यत्सखीद्वारा व-
ल्लभसमागमः कारयितव्य इति भावः ॥ मालती । अत्र दयितं प्रियम् । महाकु-
लकलङ्कशङ्कया साहसम् । अत एव रोदनम् । तथा च त्वमप्यपगच्छ । प्रियभा-
षिणीं

अङ्कः २ ] मालतीमाधवटीका । ३५
पृ० ५०
६० ११ अथवा । नियत० । १३ ०मसृणमधुराकेक० ।
६१ ६ ०महाभागे, समीहितफलभाजनं० । ७ लवङ्गिका—
सुविहिदं आसणं । एत्थ उवविसदु भअवदी ।
दीरणादित्यर्थः । व्यतिकरो मिलनं तद्रूपं संधानम् । दारकर्मणि परिणये । परार्ध्यं
श्रेष्ठम् । अनुबन्धो रतिः । ऋद्धिरुपचयः ॥ निकाममित्यादि । इयं कल्या-
ण्यस्माकं मनो रमयति । कुतः । अत्यर्थं क्षीणाङ्गी । सरस आर्द्रः । अपर्युषित इति
यावत् । कदल्या गर्भो मज्जा तद्वद्गम्या क्षीणत्वपाण्डुत्वाभ्याम् । इह गर्भपदेनाति-
पाण्डुत्वं चोक्तम् । कलाशेषा शशिनो मूर्तिरिव द्वितीया चन्द्रलेखेव । अत एव
प्रस्तुतकार्यसंपादकत्वेन रमयति । उद्दाहेनोत्कटदाहेन विह्वलां दशामपन्ना सती
मनः कम्पयति । अतिपीडनादनिष्टशङ्कित्वादिति भावः । इह तनुताख्या काम-
दशा सूचिता ॥ ३ ॥ परीत्यादि । पांसुलं रूक्षम् । पाण्डुरूक्षकपोलवदनापीयं
रम्या । यतो मनोजन्मनि जने वलन्कामस्य विकारो यादृशस्तादृश ईप्सितः स-
न्विजयी भवति ॥ ४ ॥ संकल्पो मनोव्यापारः ॥ नीवीत्यादि । जघनवस्त्रब-
न्धनं नीवी । तस्या बन्धस्य ग्रन्थेरुच्छ्वसनं शिथिलता । वासःश्लथतानुरागादपि ।
यदाह—'स्वेदोत्कवेपथुस्तम्भाः श्लथता जघनच्छदे । आविर्भवति नारीणामनुरागव-
शात्मनाम् ॥' अधरस्पन्दनमधरकम्पनम् । एतत्तु स्फुरितचुम्बने । यदाह—'रदने
विशन्तमोष्ठं प्रहीतुं या समिच्छति । निजोष्ठः कम्पते यच्च स्फुरितं चुम्बनं मतम् ॥'
दोर्विषादो बाह्वोर्निःसहत्वमालिङ्गनसौख्यात् । खेद आयासात् । मसृणं को-
मलम्, मधुरं ललितम्, संकल्पलब्धस्य दुरालोकत्वादाकेकरम्, शृङ्गारात्स्नि-
ग्धम्, सुखभावनया मुग्धं, चक्षुः । संकल्पमात्रलब्धतया प्रियेऽसूयायोगाज्जिह्या
दृष्टिः । जिह्या दृष्टिरसूयायाम् । यदाह—'ललिताकुञ्चितपुटा शनैस्तिर्यग्विदर्पिणी ।
निगूढा गूढतारा च जिह्या दृष्टिरुदाहृता ॥' लब्धे सति धृतिहर्षाभ्यां ललितम् । त-
ल्लक्षणं तूक्तमेव । 'आकेकरा घनालोके विच्छेदे प्रोषितेषु च । आकुञ्चितपुटापाङ्ग-
संगतार्धनिमेषिणी ॥ मुहुर्व्यावृत्ततारा च दृष्टिराकेकरा मता ॥' 'दोर्दोषा भुजा
भुजः' इति शब्दभेदः । गात्रस्तम्भः शरीरनिश्चलता । अतिहर्षात् । यदाह—'अ-
तिहर्षभयरोषरागेभ्यः स्तम्भसंभवः ।' मुकुलाकारत्वात्स्तनावेव मुकुलौ । तयो-
रुत्प्रबन्धो विच्छेदरहितः कम्पः । प्रियस्य गाढालिङ्गनात् । गण्डाभोगे गण्डमण्डले
पुलकपटलं रोमाञ्चसङ्घः । प्रियचुम्बनसंकल्पात् । आत्यन्तिकतार्थं पटलग्रहणम् ।
मूर्च्छना मोहः । निरतिशयानन्दयोगात् । यदाह—'स्रस्तता वपुषि मीलनं दृशो-
र्मूर्च्छना च रतिलाभलक्षणम्' ॥ रतिविलाससंकल्पेनान्तरा चेतना च ॥ ५ ॥
मालती । बौद्धानां प्रव्रजितं प्रति वन्दामीति नतिसंप्रदायः । यद्वा वन्दामि वन्दे
इति सामान्यत एव ॥ कामन्दकी । मालतीचित्तविनोदाय स्वस्य च तद्विषया-
वष्टम्भदर्शनायाह—भाजनमिति । लवङ्गिका । कपटमेव नाटकम् । अत्र

३६ जगद्धरकृता [ अङ्कः २
पृ० प०
६२ ५ ॰ल्लगणीसासं॰ । ६ ॰रिसं जेव्व भअ॰ ।
६३ ३ ॰त्ती वैचित्यं ना॰ ।
६४ ७ ॰मन्त्र मया भ॰ । ११ ॰साहसाभासमि॰ ।
बाष्पं नेत्रजलम् । स्तम्भः । प्रतिबन्धः । मन्थरितो मन्दीकृतः । तादृशकण्ठे प्र-
तिलग्नो निःश्वासो यत्र तत् ॥ कामन्दकी । परिचयो मालत्यभिष्वङ्गः । उद्वेग-
कारणमिति शेषः ॥ इदमित्यादि । मालत्या इदं शरीरं विफलगुणातिशयं भव-
ष्यतीति त्वं किं न वेत्सि । अनुचितजामातृसंबन्धशोचनावहम् । यतः । इह ज-
गति यत्कामस्य जैत्रं जयनशीलमस्त्रं सहजविलासस्य निबन्धनं कारणं च । ए-
तेनैव सहजविलासा जायन्त इत्यर्थः । 'वरो जामातरि श्रेष्ठे' इति विश्वः ॥ ६ ॥
वैचित्यं विमनस्कत्वम् । नाटयति करोति ॥ लवङ्गिका । पितृनिन्दैव पूर्वश्लो-
कार्थ इति द्योतयति लवङ्गिका । अत्र जुगुप्सते निन्दति ॥ मालती । अत्रानु-
पहरणीयाप्युपहारीकृतेत्यनेन व्यङ्ग्येन पितुर्गुणानभिज्ञत्वं सूचितम्।उपहारश्च मरण-
शरणच्छागादिः क्रियत इति मरणतुल्यतास्य दर्शिता। इह पश्चात्तापनामा नाट्यालं-
कारः । यदाह—'अनुतापातिरेकस्तु पश्चात्ताप उदाहृतः' ॥ इति बालत्वात्स्ने-
हाच्च तातस्य गुणानभिज्ञत्वं मालती न जानातीत्याशयेनाह—गुणेत्यादि । इदं
कार्यं गुणनिरपेक्षममात्येन कथमारब्धम् । रूपादिमति पुरजने सति तद्रहितनन्द-
नाय मालतीदानं कथमुपक्रान्तमिति भावः । अत एवाश्चर्यम् । अथवा पक्षान्तरे ।
कुटिलनये परवञ्चननीतौ कुशलचित्तानां कुतोऽप्यस्नेहः । नैवेत्यर्थः । स्नेहस्य निरू-
पाध्युपकारेच्छारूपस्य नृपानुरञ्जनादानुपाधावभावादित्यर्थः । इदं यदुपक्रान्तं तदैदं-
पर्यमिदंपरम् । एतदभिप्रायकमिति यावत् । चतुर्वर्णादिलादिदंपरशब्दे ष्यञ्। उत
निश्चये वितर्के वा । यन्नृपतेर्नर्मसचिवो नन्दनः कन्यादानादस्माकं मित्रमनपकारी
भवदित्येवमुपक्रान्तम् । निष्णात इत्यत्र 'निनदीभ्यां स्नातेः कौशले' इति षत्वम् ।
'उत निश्चयवितर्कयोः' इति धरणिः । कामोपचरणं नर्म । यदाह—'उपचारः
स्त्रीपुंसयोर्मनोजन्मनिबन्धनः । स एवात्र परिज्ञेयो नर्मसंज्ञः प्रयोक्तृभिः' ॥ इति
भरतः ॥ ७ ॥ लवङ्गिका । इतीति दुर्दशनादिकम् ॥ लवङ्गिका । अत्र जी-
वितमपि निष्फलदुःखबहुलत्वाभ्यां मरणकल्पं जीवितमरणम् ॥ कामन्दकी ।
उक्तप्रबन्धेन मालतीनैराश्यं विधायाह—अयीति । भगवत्येति । 'कृत्यानां कर्तरि
वा'इति तृतीया न तु षष्ठी । अशक्यमित्यकारप्रश्लेषसंभवात् । गान्धर्वविवाहे क-
न्यावरौ प्रभवत इति प्रायःपदतात्पर्यम् । जनयितेति । राजेति भावः । माधववि-
वाहे भूरिवसुरेव सानुग्रहः । अत एव सरल इत्युक्तम् । किल प्रसिद्धौ । कौशिकी
कुशिकवंशजा । चकमे कामयते स्म । आख्यानं पुरावृत्तम् । इहाख्याननामा नाट्या-
लंकारः । यदाह—'आख्यानं तु तदुद्दिष्टं यत्पुरावृत्तकीर्तनम्' ॥ इति । निदर्शन-
नामा नाट्यालंकारोऽपि। यदाह—'कथनादन्यचेष्टानां साध्यसिद्धिर्निदर्शनम्'॥ इति

' (va) vs 'च' (ca):
Look at 'च' in 'च दोषमाह' (line 6-7): 'च' has a horizontal stroke from the left, then a curve down and up to the stem.
Now look at the letter in line 8: it has a horizontal stroke, then curve! It really is printed as 'चे' or 'वे'!
Wait, let's look at the letter: चि + चे + न = चिचेन. But wait, is it 'चितेन'? No, there is a horizontal stroke!
Wait, could it be "सचितेन"? No.
Wait, could it be "सचितेन" as a typo for "सचिचेन", or is it "सचिचेन" as a typo for "सचिread/सचिचेन"?
Wait, let's look at the exact printed glyph:
It is: च + ि = चि.
Then: च + े = चे, or व + े = वे?
Wait, look at 'वे' in 'इत्येवम्' or 'वे' in 'देवरातात्' (line 28):
In 'देवरातात्', 'दे' is clear. In 'देव-' (line 26): 'दे' 'व'. The 'व' is round!
In line 8, the letter is definitely round with a flat top: wait, is it 'वे'?
Wait, look at the hook:

३८ जगद्धरकृता [ अङ्कः २
पृ० प०
६७ ६ ०वैक एव । १२ ०विद्याधारः शि० । १३ ०चन्द्रमधुरः ।
६८ ८ ०उग्गमो । (नेपथ्ये शङ्खध्वनिः ।) । ११ ०मवासोत्कण्ठानां० ।
६९ १० ०दिणा सोवाणेण ओ० । १२ ०ष्टार्थदूतीवृत्तस्य ल० ।
लायुक्तः । 'नायके वर्णयेद्दूती कलावत्त्वं च रम्यताम्' इति भरतः । नयवतां
चक्षुष्मतां महोत्सवस्य कारणम् । नेत्रप्रीतिजनकत्वात् । यथोदयगिरेरेको बालच-
न्द्रोऽभिनवशश्युदेति सोऽपि स्फुरितगुणोन्मीलन्नैर्मल्यादिका या द्युतिः प्रभा तया
सुन्दरः कान्तः कलावान्नेत्रानन्दहेतुश्च भवति ॥ १० ॥ बालत्वादितस्तदनागम-
नमाशङ्क्याह—असावित्यादि । असौ शिशुरपि बालोऽपि संप्रतीहागतः ।
अस्तीति शेषः । कीदृशः । विद्याधारः त्रयीतदङ्गविद्यावित् । बालः पञ्चदशवर्षव-
यस्कः । 'बालो वाप्यूनषोडशः' इति वचनात् । भवनान्निर्गत्य बहिर्भूय । अनेन
पथिकलमपास्तम् । यौवनमाह—अविकलः पूर्णो यः शारदशशी तस्मान्मनोज्ञ-
स्तद्वद्वा मनोज्ञः । यद्दृष्टिविषये पुरं नारीणां कटाक्षैः संजातनीलनलिनगवाक्षमिव
भवति । कुवलयितमित्यत्र तारकादित्वादितच् । कीदृशैः । उन्मादतरलैः कामा-
वेशचपलैः । यदयं रथ्यया याति तदोन्मादान्विता युवत्यो वातायनेनैनं पश्यन्ति ।
तन्न तन्नयनैः संजातकुवलयमिव लक्ष्यत इत्याशयः । अनेन विद्यावत्त्वनूतनत्वरम्य-
त्वादिकमुक्तम् ॥ ११ ॥ विद्यामित्यनेन विद्यावशेनायात इत्यनौद्धत्यं संबन्धार्थदेवरा-
तप्रस्थापनगोपनं च कृतम् ॥ मालती । सखि । श्रुतं त्वया । एतेनाभिलाषं दर्श-
यति ॥ लवङ्गिका । लवङ्गिकैतद्घटयति । अनेन महाकुलिनत्वं न तु कामन्दक्याः
कल्पनेति दर्शितम् ॥ कामन्दकी । कालातिपातः कालक्षेपः ॥ क्षिपन्नि-
त्यादि । संप्रति गगनेऽयं संध्याशङ्खध्वनिः संध्याकालसूचकः शङ्खशब्दो विच-
रति श्रूयते । किं कुर्वन्, विहगमिथुनानां चक्रद्वन्द्वानां प्रत्यासन्नविरहात्सोत्कण्ठा-
नाम् । निद्रैव मुद्रा । संभाषणप्रतिरोधात् । तां प्रथमतः क्षिपन्हरन् । कीदृ-
शीम् । मदनकलहः सुरतं तस्य छेदोऽवसानं तेन सुलभाम् । यद्वा मदनकलह-
श्छिद्यतेऽनेनेति घञ् । 'पुंसि संज्ञायाम्' इति वा घः । मदनकलहच्छेदो रतं ततः
सुलभाम् । सुरतश्रमजनितामित्यर्थः । संप्रति धवलगृहाणां महत्सु गह्वरप्रदेशेषु
प्रतिध्वनितो घनतां दधानः । अत एवानिभृतः प्रौढः संन्विचरति । यद्वा प्रथ-
मतः खे विचरति तदनु दिवा केलिकलहच्छेदात्सौधसमीपतरुनिवासकलविङ्कमि-
थुनानां निद्रामुद्रां क्षिपन्विचरति । ते हि प्रबलशङ्खध्वनिनिबोधिताः कलकलं
कुर्वन्तीति भावः ॥ १२ ॥ मालती । अपवार्य निभृतम् । 'निगूढभावसंयु-
क्तमपवारितकं भवेत्' इति भरतः । अधुना मनःप्रविष्टसाहसवाञ्छया ब्रूते—
लवङ्गिका । 'संजणणं' इति पाठे संजननं सोपानमेव ॥ कामन्दकी । तटस्थतया
घटितकत्वेन साधूक्तम् । निसृष्टार्थेति । 'स्त्रीपुंसयोराशयमादधाना स्वयं च कार्यं
प्रतिपादयन्ती । सृष्टार्थिका सा परदारयोगे दूती नियोज्या बहुधा सुधीभिः ॥'
इति भरतः । मालतीं प्रतीत्यनेन मदयन्तिकां प्रति विघ्नत एवेति भावः ॥

रत्नधरोऽनवद्योऽनवद्यरूपा दमयन्तिका च । Let's look at: रत्नधरो->ऽ->नवद्यो->ऽ->नवद्यरूपा-> YES! Both have avagraha:रत्नधरोऽनवद्योऽनवद्यरूपा! Then दमयन्तिका च ।`

• Line 13:
  जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगमद्द्वितीयो रसराचिवासः ॥
  Wait, look at रसराचिवासः or रसराधिवासः?
  Wait, look at रसराधिवासः:
  Could it be रसराचिवासः? Let's look at the meaning:
  Could it be रसराजिवासः?
  Wait, what if it's रसराधिवासः? "राधिवास" - wait, could it be रसरा...?
  Wait, let's look at the letter again.
  Look at धि in समागमो विधातुः (line 9).
  In विधातुः, the letter धा has a left curve with a tiny circle, and no top bar across the circle.
  Now look at रसरा[?]वासः:
  The letter has a TOP BAR across!
  And the

तृतीयोऽङ्कः ।
पृ० प०
७१ ४-५ ०द्भासि । को वि अ कालो भ० । ८ ०संकरघरसंबद्ध ।
७२ ३ ०संकरघरं ग० । ६ भोदु त्ति । तु० ।
७३ २ ०आए दूरं आरोविदो परोक्खाणुराओ । एसो अ से
मणो० । ७ (ततः प्रविशति कामन्दकी ।) । १० कति-
पयाहेन स० । १३ प्रीत्या दायं द० ।
परिचयस्यान्योन्यदर्शनालापादिरूपसमागमात्मकतया तदारम्भस्य प्रतिज्ञात-
त्वेन तन्निर्वाहिकाया मदयन्तिकायाः सूचनाय तत्संबन्धाद्बुद्धरक्षिताप्रवेशः । यद्वा
नियुक्तैव मया बुद्धरक्षितेत्यनेन प्रथमाङ्के द्वितीये च मालतीं प्रति लघूकृतो भार
इत्यनेन सूचितो बुद्धरक्षितायाः प्रवेशः ॥ अवलोकिता । अत्र प्रमुग्धा प्रसृता ।
पिण्डपातः सौगतान्नम् । कोऽप्यकालो निषिद्धकालः । तथा च सदैव मालतीस-
मीपे भगवती वर्तत इत्यर्थः ॥ बुद्धरक्षिता । हुमनुमतौ स्मरणे वा ॥ अवलो-
किता ॥ अत्र कुब्जकं 'कूआ' इति ख्यातस्तरुविटपः । कुब्जकव्यासक्ताशोकव-
नस्य दुःसंचारत्वाद्विजनत्वं सूचितम् । पर्यन्तो मध्यम् । 'गहनं काननं वनम्' इत्य-
मरः ॥ अवलोकिता । अत्र किलालीके । सौभाग्यवृद्धिप्रयोजनस्य व्याजलात् ।
एवमिति । स्वहस्तत्रोटितपुष्पैर्देवताः पूजयेत्यर्थः। आनेष्यतीति । मालती-
माधवयोरतर्कितदर्शनेन विजने तयोरनुरागो वर्धतामिति भगवत्या आशय इति
भावः ॥ बुद्धरक्षिता । अत्रामन्त्रिताहूता । गच्छामि । मदयन्तिकास्थानमिति
शेषः ॥ अवलोकिता । मकरन्दमदयन्तिकापरिणये किं वृत्तमिति भावः ।
बुद्धरक्षिता । अत्र विश्रम्भो विश्वासः । ईदृशस्तादृश इति मकरन्दगुणप्रकाश-
नमित्यर्थः । तस्या मदयन्तिकायाः । तं मकरन्दम् ॥ अवलोकिता । त्वया
भगवतीभारो लघूकृत इति भावः ॥ तथेत्यादि । तथा तेन प्रकारेण विनयन-
म्राद्युद्गताकारतया नम्रा मालती कतिपयदिनेरशयाच्छकुन्तलादिकथया मया स-
ख्यामिव विश्वासबुद्धिप्रवर्तनेन सेव्यतां शालीनत्वादिपरिहारं नीता । अत्रापिशब्द
एवार्थे । यद्वा अविनयनम्रापीत्यकारप्रश्लेषः कतिपयाहोभिरित्यत्राह्नो जातिपरतया
न समान्तविधिः ॥ १ ॥ सखीचिह्नं दर्शयति—व्रजतीत्यादि । संप्रति य-
तोऽस्माकं विरहे दौर्मनस्यं गच्छति नः संनिधौ प्रसन्ना भवति । विजने रमते
मया सहेति शेषः । प्रीत्या दायं सोल्लुण्ठनमुत्तरं ददाति । यद्वा दायं कर्पूरादिदेयं
ददाति । गमनसमये मामनुवर्ततेऽनुगच्छति । ततः कण्ठे लग्ना सती पुनःपुनर्नि-
रुध्य मां शपथैः प्रणम्य तत्क्षणमेव प्रत्यावृत्तिं पुनरागमनं याचते च । सख्योऽप्येवं
कुर्वन्ति । अतः सखीत्वं गता सा मे मनोगतं करिष्यतीति भावः । 'देये दाने

अङ्कः ३ ] मालतीमाधवटीका । ४१
पृ० प०
७५ ७ मरालमंसलजह० ८ ०चलणसंचारमसिणगमणोवणी-
दसे० । ९ बिन्दुज्जन्तमु० । १० ०इदो पविसह ।
७६ २ (सहर्षम् ।) हन्त० । ५ संतापद्ग्धस्य शिख० ।
च दायः स्याद्दायः सोल्लुण्ठभाषणे' इति मेदिनीकारः ॥ २ ॥ साधीयः साधुः । नि-
बन्धनं कारणम् ॥ शकुन्तलादीनित्यादि । इयं शकुन्तलादीनितिहासवादा-
न्पुरावृत्तान्त्यन्यपरैर्वचोभिरन्यकथाप्रसङ्गेन प्रस्तावयति । शकुन्तलादिभिःपितृनि-
रपेक्षमेवात्मा दत्त इति भगवति किं सत्यमिति मां पृच्छतीति भावः । अत्रान्यप-
देनाखेटकाश्रमवर्णनशुश्रूषादेः साक्षादुद्देश्यत्वं साहसकरणं चाशयस्थमिति सूचि-
तम् । एवमिति श्रुत्वा चेतोधृतनायकानुसरणान्मदीयक्रोडे निवेशितशरीरा भवति ।
ततः किमेवं करोमीति चिन्तास्तिमितत्वं निश्चलत्वं चिरकालमेति । चिन्तेत्युपल-
क्षणम् । निश्वासादिनापि लक्षिता भवतीत्यर्थः । यद्वा मदिति पञ्चमी । मत्सका-
शाच्छ्रुत्वैवं करोतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ समक्षं प्रत्यक्षम्। उत्तरमनन्तरकृत्यम् ॥ इत आगच्छे-
ति शेषः ॥ लवङ्गिका । अत्रैष खलु कुसुमाकरोद्यानमारुतस्त्वां परिष्वजतीति सं-
बन्धः । कीदृशः । अतिमधुरमधुरसेनात्यार्द्राया मञ्जर्याः कवलने भक्षणे केलिः क्रीडा
तया कलमकव्यक्तध्वानं यत्कोकिलकुलं तस्य कोलाहलेनाकुलितादतिसुरभीभूतशिख-
रादुड्डीनषट्पदो मनोज्ञो यो भ्रमरसमूहस्तस्य संपर्केण विकसितपुटस्यात एव करालस्य
दन्तुरस्य चम्पकस्याधिवासेन गन्धेन मनोहराः । एतेन शैत्यसौगन्ध्ये दर्शिते । सह-
कारमञ्जरीणां कोकिलाकुलत्वं भ्रमरस्य तत्यागे हेतुः । मरालो हस्ती हंसो वा ।
तस्य मांसलजघनपरिणाहोद्वहनेन मन्थरावलसौ यावूरू । त्वदीयाविति भावः ।
तयोर्गौरवेण विसंष्ठुलं विषमं यथा तथा स्खलितस्य चरणस्य संचारेण मसृणं मन्दं
यद्गमनं तेनोपनीतेन खेदशीकरेणामृतबिन्दुसदृशे मुग्धमुखचन्द्रे । अर्थात्तव ।
चन्दनायमानः शीतलः स्पर्शो यस्य सः । अनेन मान्द्यं शैत्यमपि ध्वनितम् । 'सह-
कारोऽतिसौरभः' इत्यमरः । 'चञ्चरीकोऽलिगीतयोः' इति धरणिः । 'करालो
दन्तुरः' इत्यमरः । 'मरालो हंसगजयोर्मरालो विस्तृते शुभे' इति विश्वः । तेन
मरालस्य विस्तृतस्य शुभस्येति वा योज्यम् । 'मसृणं चिकणं समम्' इत्यमरः ॥
माधवः । हन्त हर्षे । परागता याता ॥ आविरित्यादि । इयं भगवती प्रि-
यायाः पुरस्तादाविर्भवन्ती प्रथमं मम चित्तं सविकासं करोति । कीदृशस्य । संता-
पदग्धस्य कामाग्निदग्धस्य । यथा विद्युद्वृष्टेः पुरस्तादाविर्भवन्ती मयूरतरुणस्य
चित्तं सोच्छ्वासं करोति निदाघतप्तस्य । युवग्रहणंमुन्मादहेतुद्योतनाय । प्रियाया
इत्यत्र 'षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन' इति षष्ठी । अत एव प्रियायाः प्रथममिति न योजना ।
प्रथमपदयोगे षष्ठयभावात् । अनेन प्रियाप्यागमिष्यतीति सूचितम् ॥ ४ ॥ माल-
तीत्यत्रापिशब्दो गौरवे । निपातानामनेकार्थत्वात् ॥ आश्चर्यमित्यादि । अस्याः
पद्माक्ष्या मुखनिर्मलचन्द्रसंनिधौ वारंवारं जडिमानं सर्वकार्याप्रतिपत्तिरूपं प्राप्य

पृ० प०
७६ ७ दृष्ट्वा लव० । १० जाड्येन च०
७८ १ ०वि अण्णारिसं अ० । ८ ०जातासि । तथाहि० ।
८० ३ ०मामकीनस्य । ०यं निब० ।
जाड्येन जडिम्ना करणेन मम मनसा विकारः स्वरूपान्यथाभावः संधार्यते । की-
दृशः । द्रवमय इव द्रवमयः । हृदयद्रवीकरणात्स्वेदादिमत्त्वाच्च । अन्यस्याः समाग-
माद्द्रवमयोविकारोऽस्यास्तु सांनिध्यादेवेति कर्मातिशयदर्शनादाश्चर्यम् । यदाह भ-
रतः—'कर्मातिशयनिर्वृत्तो भवेद्विस्मयसंभवः । सिद्धिस्थानेष्वसौ साध्यः प्रहर्षपुल-
कादिभिः॥' यथामलेन्दुसंनिधौ जडिमानं शैत्यमासाद्य शैलेनैव चन्द्रकान्तेन शैलस्य
द्रवमयो विकारो द्रवत्वं संधार्यते । अत्र महीधरसादृश्येन माधवस्य धीरत्वादिगुणा-
वष्टम्भसंभार उक्तः । 'जात्येन' इति पाठे जात्येन जातिमत्ता । उत्कृष्टेनेति यावत्।
चन्द्रकान्तेनेत्यस्य परं विशेषणं द्रष्टव्यम् । यद्वा मनोविशेषणमपि । जात्येनाभिज-
नवतापि । अत्रापिरध्याहार्यः । अत एवाश्चर्यम् ॥ ५ ॥ संप्रतीति । पुरा का-
मवेगस्याङ्कुरावस्थया रमणीया । अधुना तु तस्य पल्लवितत्वेन रमणीया ॥ इदमेव
स्फोटयति—ज्वलयतीत्यादि । संप्रति मालत्यङ्गैः कामाग्निमुद्दीपयति । चित्तं
सोन्मादं करोति । नेत्रं कृतप्रयोजनं विधत्ते । ममेति शेषः । कीदृशैः । परिमृ-
दितचम्पकमालावद्विलासैर्ललितैश्चालसैर्मन्दैर्लज्जया निभृतत्वेनेति भावः । 'यान-
स्थानासनादीनां नेत्रवक्त्रादिकर्मणाम् । उपयातविशेषो यः स विलासो मतो बुधैः ॥'
इति भरतः । 'हस्तपादाङ्गविन्यासभ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितम् । सुकुमारविधानेन ललितं
तन्निगद्यते ॥' इति भरतः । यद्वा परिमृदितचम्पकमालाविलासानि म्लानानि ।
ललितानीतस्ततः क्षिप्तानि । अलसानि मन्दानि । ततस्त्रिपदकर्मधारयः । ललधा-
तुश्चञ्चल्यार्थेऽपि । धातोरनेकार्थत्वात् । 'लुलितैरलसैः' इति पाठे लुलितानीतस्ततः
क्षिप्तानीत्यर्थः ॥ ६ ॥ प्रथमेत्यादि । संप्रति मया मेघमालाभवजलसेचनेन क्ष-
णबद्धकलिकनीपस्य डम्बरः साम्यं प्रपञ्चो वावलम्ब्यते । कीदृशेन । प्रथमप्रियाव-
चनसंश्रवणाद्व्यक्तरोमाञ्चेन । संस्तवेति पाठे संस्तवः परिचयः । तदनेन दृष्टान्तेन
सर्वाङ्गीणं पुलकं तस्य च स्थैर्यमुक्तम् । 'घनजीमूतमुदिर' इत्यमरः ॥७॥ माधवः ।
अपरिमेयेत्यादि । पुष्पत्रोटनकाले मालतीस्तनमुकुलादिदर्शनादानन्दसंदोहेन
माधवस्य संतोषप्रकाश इति भावः ॥ अज्ञातमाधवसंनिधानां मालतीं श्रमोपन्या-
सव्याजेन कामन्दकी श्लिष्टनर्मवचनमाह—अयीत्यादि । निःसहा परिश्रान्तासि
लमतो विरम त्यज । खेदमिति शेषः । यद्वा विरम पुष्पावचयात् । उपविशेति भावः ।
पक्षे निःसहा कामाद्ग्लाना त्वं जातासि ततो विशेषेण रमस्व । आशंकायां
लोट् ॥ स्खलयतीत्यादि । हे सुभ्रु शोभनभ्रूयुते, वल्लभालोकनेन समं यथा
तथा त्वयि खेदो विलसति स्वव्यापारं कुरुते । यथा वल्लभालोकनं तथा खेद इति
भावः । पक्षे वल्लभेनावलोकनं खेदश्च । अत एव सर्वथेति तुल्यत्वम् । तदेवाह—

त
7. न्त्र
8. ः
Wait! 'खतन्त्रः'??? Why would it say 'खतन्त्रः'?
Wait! Could it be 'सतन्त्रः'? No.
Could it be 'स्वतन्त्रः'? Look at the bottom of that letter: is there a loop below?
Wait! Is it 'अस्वतन्त्रः'? Look at 'अ' in some fonts: sometimes 'अ' is written with a loop at top, like Gujarati or old Bengali/Devanagari? No, standard Devanagari.
Wait! What if the pratika is:
"परवान्"
And the explanation is:
Wait, could the word be "परवानस्वतन्त्रः"?
Look at 'स' in 'स्वतन्त्रः': if 'अ' dropped in sandhi, 'परवान्' + 'अस्वतन्त्रः' = 'परवानस्वतन्त्रः'. But where does 'अ' go? In sandhi:
परवान् + अस्वतन्त्रः: न् + अ = न!
So: परवान (paravāna) + स्वतन्त्रः (svatantraḥ) = परवानस्वतन्त्रः!
Wait, look at the letter: is it 'स्व'?
Let's look at 'स्व' in L15: "श्यामशरीरस्वभावोऽप्यापाण्डु..."
Look at 'स्व' in 'स्वभावो' (L15):
It has 'स' on top, and

४४ | जगद्धरकृता | [ अङ्कः ३
पृ० प०
८२ ६ माधवः—अन्य एवाक्षुण्णः कथाप्रकारो भगवत्याः ।
७ अदिदु० । ९ ०ख्खी । यतोऽधुना श० ।
८३ १ मालती—(जनान्तिकम् ।) स० । २-३ ०आसङ्गन्तीए
भअवदीए भीदाविदम्हि । ता किं दाणीं एत्थ पडिव-
ज्जिस्सं । ८ ०वेअणाधिअदरम० । ९ ०णन्दइ केलिक-
लाओ । केवलं कमलाअन्तकन्त० ।
स्वकार्यक्षमता, गर्भपदेन बाह्यान्तरभावनादृढतोक्ता । दावप्रेम्णा वनवह्निप्रीत्या
चन्द्रकिरणान् बारंवारं श्रयति । एतेन चन्द्ररश्मीनां दाहकत्वमुक्तम् । अत्र प्रे-
मपदेन नायिकानुरागस्य च विरोधिविमर्शशून्यत्वं तृतीयया चाङ्गसङ्गहेतुत्वं च
ध्वनितम् । कीदृशः । सरसपद्मिनीपत्रमात्रान्तरितो ग्लायमानकायः । सर्वत्र
मृत्यव इति योज्यम् । तथा च मरणाय कृतोद्यम इति भावः । यद्वा अन्तरायो
मरणे विघ्नः । तत्र पद्मिनीपत्रहेतुलम् । तदिह चन्द्रापादादीनां कामोद्दीपकत-
यानर्थहेतुत्वेन विप्रलम्भस्योत्कर्षः सूचितः । किं च मनोविकार इन्द्रियजन्य इ-
त्यनेनेन्द्रियाणां शान्तिः कृता । नवचूतदर्शनेन नेत्रस्य चूतंरानन्दलमुकुलितत्वा-
भ्यामतिदुःखदत्वम् । कोकिलरवाकर्णनेन श्रोत्रस्य । बकुलगन्धसंबन्धेन घ्राणस्य ।
वायुचन्द्रकरयोः स्पर्शेन त्वच इति ॥ १२ ॥ माधवः । अक्षुण्णोऽन्याननुभूतः
कथाप्रकारः कथनक्रमः ॥ मालती । बालचूतदर्शनादेरतिपीडाकरत्वेन माल-
त्यापि ज्ञानादेवमुक्तमिति भावः ॥ कामन्दकी । अन्यत्रेत्यादिना लघ्येव प्रथम-
मनुरक्तोऽयमिति दर्शितम् । तपस्यनुकम्प्यः । 'तपस्वी तापसे चानुकम्प्ये च'
इति विश्वः । अनेन वैदेशिकोऽयं वराक इति मयैतदुच्यते न कारणादित्युकम् ।
शक्यमिति । तथा च लमनुरागिणी भवेत्यर्थः ॥ मालती । अत्रात्मनो मम ।
किमपीत्यमङ्गलतयावचनीयं मरणमित्यर्थः । भीतायितेत्यत्राचारे क्यङ् । कि-
मिति । तज्जीवनाय ममापि तत्रानुराग इति वक्तुमुचितमपि कुमारीत्वेनानुक्त-
मतस्त्वं वदेति भावः । कामन्दकीं प्रति जनान्तिकमिदम् । माधवश्च गुप्तः ॥
माधवः । स श्रुत्वाह—दिष्ट्येत्यादि ॥ लवङ्गिका । अत्र एवंवादिनोत्यत्र
कामावस्था गुरुजने लज्जया वक्तुमनर्हापि मालतीनिमित्तमाधवावस्थाश्रवणात्सापि
तन्निमित्ता कथ्यत इति भावः । अस्माकं भर्तृदारिका परिजनं दुनोतीत्यन्वयः ।
आश्लिष्टं स्पृष्टम् । मुग्धो बालः । कन्दं बिसम् । बालकमलिनीमूलं मृदुतरं रवि-
करस्पर्शानम्लानं च भवति । तदनेन दृष्टान्तेन निःसहलतनुत्वे अवयवानामुक्ते ।
तद्दशायामपि सौन्दर्यद्योतनाय सुन्दरपदम् । अधिकतररमणीयापीत्यनेन कामा-
लिङ्गितकायस्य कान्तिप्रकर्ष उक्तः । अत एवापिविस्मये । अतिक्रान्तस्य सुख-
जनकत्वेनैतस्येन दुःखजनकत्वे चित्रात् । दुःखप्रकारमाह—नाभीत्यादि ।
अत्र यत इत्याध्याहार्यम् । केलिः क्रीडा । कलाश्चतुःषष्टिः । यद्वा केलीनां कलां-
शमात्रम् । कथं तर्हि दिनानि गमयतीत्याह—केवलमित्यादि । कमलयमानं

पृ० ५०
८४ २ ॰त्थम्मिअदि । जं च तस्सि जत्तादिअसे णिअ० ।
३ ॰दंसणपडि० । ४ ॰भअवदो कामस्स विअ काम-
काणणलंकारआरित्तसणो विवि० । ॰विब्भमाहिरामं
अणुरूआणुराआणुबन्ध० । ६ ॰कोदूहलं समुल्लसिदस० ।
७ पुलअडकम्पसुन्दरं आण० । ८ ॰विजम्भमाणुद्दाम-
देहदाहदारुणं द० ।
प्रसारितम् । इदं भरतानुमतम् । यदाह—'अप्राप्ते च प्रिये कार्यः स्त्रीभिर्गण्डा-
न्वितः करः' । पर्यस्तं क्षिप्तम् । निःस्यन्दः क्षरणम् । 'ईषदर्थे दराव्ययम्' इत्य-
मरः । दलितं विकसितम् । माकन्दधूतः । पुष्पपरमत्र । 'माकन्दः सहकारे-
ऽस्त्री' इति मेदिनी । एतेन वायोस्त्रैगुण्यमुक्तम् । यच्च प्रियसख्या यात्रादिने
तस्य दर्शनसुखं समासाद

४६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ३
पृ० ५०
८५ १ ०प्पफुरन्तकन्तदसणच्छदुच्छलन्तद० । मोत्तिआबलिक ।
२ ०पह्मलकन्तकपोल० । ईसविअसिअणि० । ०न्दम-
न्दता० । ४ ०सुन्दरलाटपट्टणवचन्द० । ८ ०कदली-
वत्तसंवाहणादिवा० । ९ ०जलद्वासअणीए उ० ।
१० ०सुहा सेअपञ्जरिदपाद० ।
८६ १ ०मूलविसं० । २ ०णीसासवसवि० । ३ वरिणिहिदवे०
४ ०विसज्जिदुबिण्णदि० ।
कपोलपुलक एव वर्ण्यते कविसंप्रदायेनेत्यवधेयम् । मन्दतारं किञ्चिच्चलतारकम् ।
उत्तानमूर्ध्वविस्तृतम् । भावनोपनीतप्रिये लज्जादिदृक्षाभ्यामीषद्विकसितलम् । नि-
ष्पन्दता मौग्ध्यात् । मन्दतारता नखदशनक्षतभावनया प्रियंप

अङ्कः ३ ] मालतीमाधवटीका । ४७
पृ० पं०
८६ ६ ॰णीसाससेसजीविदा किं० । ॰दामूढदाए पढमप्प० ।
८ वावारं अह्मारिसं जणं क० । ९ ॰प्परिवेलवेसुअङ्गे ।
८७ १ ॰स्स भविस्सदि । क० । २ ॰कोवोवराअप० । ४
॰परिमलुग्गारसंवलणम० । ५-६ ॰मुहा वसन्तरअणी-
परिणाहा अण० । ७ कामन्दकी—लवङ्गिके, यदि० ।
८८ १ ॰एव हृदयोद्वेगो भ० ।

गलितो निःसृतः । अनेन युगपन्नासापुटनिःसरणमाह । मूर्च्छाविच्छेदे तथैव श्वा-
सप्रवृत्तेः । जीवितेति । मोहे सखीजनसेकादिना मूर्च्छापगमे दीर्घनिःश्वासेन
जीवतीत्यवधार्यत इत्यर्थः । किंकर्तव्येति । जीविता सती किं करोमीति न
वेत्तीत्यर्थः । प्रथमेति । वयमेव प्रथमं म्रियामह इत्यर्थः । स्वयमनध्यवसायाल्ल-
वङ्गिका कामन्दकीं पृच्छति—तस्मात्प्रेक्षतां भवतीति । पेलवं कोमलम् ।
दारुणत्वं देहदाहादिकारित्वात् । इमानि विभावरीमुखानि प्रियसख्याः कथ-
मेवं भविष्यन्तीत्यन्वयः । उपरागो लौहित्यम् । पल्लवितः पल्लवाकारीकृतः ।
केरली केरलदेशस्त्री । तस्या अतिगौरत्वेन लौहित्यार्थ ग्रहणम् । उद्वेलन्पतन् ।
उद्दामदलितमतिदारितम् । इह दृष्टकेरलीकपोलसाम्येनोदितचन्द्रेण तिमिरावरण-
नाशे रात्रेरुपक्रमः कथितस्ततश्चन्द्रस्य दुःसहता मालत्या ध्वनिता । परिमलितं कृ-
तम् । निर्मन्थनं मर्दनम् । उद्गार उद्गमः । संवलनं मिश्रीभावः । मसृणं मन्दम् ।
मांसलः पुष्टः । धूमायितं धूमेनेवाकुलीकृतम् । परिणाह आभोगः ॥ काम-
न्दकी । एवं श्रुत्वा कामन्दकी तटस्थेवाह—यदीत्यादि । यदि तद्विषयोऽनु-
रागस्तदा गुणज्ञतायाः प्रत्युक्तमेतद्विशिष्टं फलम् । तदा सैव गुणं जानातीत्यर्थः ।
एतद्धीति पाठ एतद्गुणज्ञतायाः फलमेवेत्यर्थः । हिरवधारणे । इति नन्दितमानन्दं
प्रापितमपि मे हृदयमस्या अवस्थया विदार्यते । एतदवस्थतया मरणमप्यस्याः
संभाव्यत इति भावः ॥ १३ ॥ माधवः । स्थाने युक्तम् । स्थानेशब्दोऽत्र योग्य-
वाची । ह्लासो हृदयशोषः । कामन्दकी । प्रकृतीत्यादि । अस्या वपुरिदं
स्वभावसुन्दरं सौकुमार्यमेवैकः सारः स्थिरांशो यत्र तत् । एतत्सत्यं निश्चितम् ।
अयमेव कामचरितानुभावात्कामोऽप्ययं निर्दयः । अदोऽपि सत्यम् । पञ्चबाण
इत्यनेनैकबाणापेक्षया दुःसहत्वमुक्तम् । अयमपि कालश्चलन्मलयानिलकम्पि-
तचूतपुष्पशारचन्द्रभूषणश्च । कथमिति शिरश्चालने । हिमादेरपगमाच्चारु-
चन्द्रत्वम् । तदीदृशेऽनर्थहेतौ कथमियं जीविष्यतीत्यहो प्रमादः । अत्र
नाथपदेन चित्रगतस्यापि माधवस्य मालतीनाथत्वं ध्वनितम् ॥ १४ ॥
लवङ्गिका । विरचितेति हेतोः । जीवितफलक्लृप्ताज्जीवितम् । कार्यकारणयो-