सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

कुलार्णव तन्त्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Kularnava Tantra with Hindi Commentary

भगवान शिव / पं. भद्रशील शर्मा द्वारा

स्रोत: कल्याण मन्दिर प्रयाग · कल्याण मन्दिर प्रयाग · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished84 पृष्ठ

साधनमाला १३
ब्रह्मा शिवो मे अस्तु मरीच्यै नमः उत्तरवक्त्रे ।
सदाशिवोम् अंशुमालिन्यै नमः पश्चिमवक्त्रे ।
अंगुष्ठतर्जनी को मिला उनसे न्यास करे—
तत्पुरुषाय विद्महे शान्त्यै नमः पूर्ववक्त्राधः ।
महादेवाय धीमहि विद्यायै नमः दक्षिणवक्त्राधः ।
तन्नो रुद्रः प्रतिष्ठायै नमः उत्तरवक्त्राधः ।
प्रचोदयात् निवृत्यै नमः पश्चिमवक्त्राधः ।
अंगुष्ठमध्यमा को मिला उनसे न्यास करे—
अघोरेभ्यः तमायै नमः हृदि ।
अथ घोरेभ्यो मोहायै नमः ग्रीवायां ।
घोर क्षमायै नमः दक्षांसे ।
घोरतरेभ्यो निद्रायै नमः वामांसे ।
सर्वतः शर्व व्याध्यै नमः नाभौ ।
सर्वेभ्यो मृत्यवे नमः कुक्षौ ।
नमस्ते अस्तु क्षुधायै नमः पृष्ठे ।
रुद्ररूपेभ्यः तृष्णायै नमः वक्षसि ।
अंगुष्ठअनामिका को मिलाकर उनसे न्यास करे—
वामदेवाय नमो रजायै नमः गुह्ये ।
ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रक्षायै नमः लिंगे ।
रुद्राय नमो रत्यै नमः दक्षोरौ ।
कालाय नमो मालिन्यै नमः वामोरौ ।
कल विकरणाय नमः काम्यायै नमः दक्षजानुनि ।
विकरणाय नमः शशिन्यै नमः वामजानुनि ।
बल विकरणाय नमः क्रियायै नमः दक्षजंघायां ।
विकरणाय नमः वृद्ध्यै नमः वामजंघायां ।
बलाय नमः स्थिरायै नमः दक्षस्फिचि ।
बलप्रमथनाय नमः रात्र्यै नमः वामस्फिचि ।

१४ हिन्दी कुलार्णव
सर्वभूतदमनाय नमो भ्रामिण्यै नमः कट्यां ।
मनोन्मनाय नमः मोहिन्यै नमः दक्षपार्श्वे ।
उन्मनाय नमो जरायै नमः वामपार्श्वे ।
अंगुष्ठ-कनिष्ठा को मिलाकर उनसे न्यास करे—
सद्योजातं प्रपद्यामि सिद्ध्यै नमः दक्षपादतले ।
सद्योजाताय वै नमः ऋद्ध्यै नमः वामपादतले ।
भवे लक्ष्म्यै नमः दक्षहस्ततले ।
भवे धृत्यै नमः वामहस्ततले ।
नातिभवे मेधायै नमः नासिकायां ।
भवस्व माम् प्रज्ञायै नमः शिरसि ।
ॐ भव प्रभायै नमः दक्षबाहौ ।
उद्भवाय नमः सुधायै नमः वामबाहौ ।
अब महाषोढान्यास करे, जिसके अन्तर्गत प्रपञ्च, भुवन,
मूर्ति, मन्त्र, दैवत और मातृका—ये छः न्यास हैं । यह महा-
षोढान्यास सब न्यासों में उत्तम है । इसका क्रम इस प्रकार
है—
प्रपञ्चन्यास
निम्नलिखित प्रत्येक मन्त्र के आदि में ‘ॐ ऐं ह्रीं श्रीं हसौः’
और अन्त में ‘स्हौः श्रीं ह्रीं ऐं ॐ’ लगाकर न्यास करे—
अं प्रपञ्चरूपायै श्रियै नमः शिरसि ।
आं द्वीपरूपायै मायायै नमः मुखवृत्ते ॥
इं जलधिरूपायै कमलायै नमः दक्षनेत्रे ।
ईं गिरिरूपायै विष्णुवल्लभायै नमः वामनेत्रे ॥
उं पत्तनरूपायै पद्मधारिण्यै नमः दक्षकर्णे ।
ऊं पीठरूपायै समुद्रतनयायै नमः वामकर्णे ॥

साधनमाला १५
ऋं क्षेत्ररूपायै लोकमात्रे नमः दक्षनासापुटे ।
ॠं वनरूपायै कमलवासिन्यै नमः वामनासापुटे ॥
लूं आश्रमरूपायै इन्दिरायै नमः दक्षगण्डे ।
लूं गुहारूपायै मायायै नमः वामगण्डे ।
एं नदीरूपायै रमायै नमः ऊर्ध्वोष्ठे ॥
ऐं चत्वररूपायै लक्ष्म्यै नमः अधरोष्ठे ।
ओं उद्भिज्जरूपायै नारायणप्रियायै नमः ऊर्ध्वदन्तपंक्तौ ॥
स्वेदजरूपायै सिद्धिलक्ष्म्यै नमः अधोदन्तपंक्तौ ।
अं अंडजरूपायै राजलक्ष्म्यै नमः जिह्वामूले ॥
अः जरायुजरूपायै महालक्ष्म्यै नमः जिह्वाधः ।
कं लवरूपायै आर्यायै नमः दक्षबाहुमूले ॥
खं त्रुटिरूपायै उमायै नमः दक्षकूर्परे ।
गं कलारूपायै चण्डिकायै नमः दक्षमणिबन्धे ॥
घं काष्ठारूपायै दुर्गायै नमः दक्षांगुलिमूले ।
ङं निमेषरूपायै शिवायै नमः दक्षांगुल्यग्रे ॥
चं श्वासरूपायै अपर्णायै नमः वामबाहुमूले ।
छं घटिकारूपायै अम्बिकायै नमः वामकूर्परे ॥
जं मुहूर्तरूपायै सत्यै नमः वाममणिबन्धे ।
झं प्रहररूपायै ईश्वर्यै नमः वामागुलिमूले ॥
ञं दिवसरूपायै शाम्भव्यै नमः वामांगुल्यग्रे ।
टं सन्ध्यारूपायै ईशान्यै नमः दक्षपादमूले ॥
ठं रात्रिरूपायै पार्वत्यै नमः दक्षजंघायाम् ।
डं तिथिरूपायै सर्वमङ्गलायै नमः दक्षगुल्फे ॥
ढं वाररूपायै दाक्षायण्यै नमः दक्षपादांगुलिमूले ।
णं नक्षत्ररूपायै हैमवत्यै नमः दक्षपादाङ्गुल्यग्रे ।
तं योगरूपायै महामायायै नमः वामपादमूले ॥

१६ हिन्दी कुलार्णव
थं करणरूपायै माहेश्वर्यै नमः वामजंघायाम् ।
दं पक्षरूपायै मृडान्यै नमः वामगुल्फे ॥
धं मासरूपायै रुद्राण्यै नमः वामपादांगुलिमूले ।
नं राशिरूपायै शर्वाण्यै नमः वामपादांगुल्यग्रे ॥
पं ऋतुरूपायै परमेश्वर्यै नमः दक्षकुक्षौ ।
फं अयनरूपायै काल्यै नमः वामकुक्षौ ॥
बं वत्सररूपायै कात्यायन्यै नमः पृष्ठवंशे ।
भं युगरूपायै गौर्यै नमः नाभौ ॥
मं प्रलयरूपायै भवान्यै नमः हृदये ।
यं पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशाख्यपञ्चभूतरूपायै ब्राह्म्यै नमः
दक्षांसे ॥
रं शब्दस्पर्शरूपरसगंधाख्यपञ्चतन्मात्ररूपायै वागीश्वर्यै
नमः वामांसे ।
लं वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यपञ्चकर्मेन्द्रियरूपायै वाण्यै
नमः अपरगले ॥
वं श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणाख्यपञ्चज्ञानेन्द्रियरूपायै
सावित्र्यै नमः दक्षकक्षे ।
शं प्राणापानव्यानोदानसमानाख्यपञ्चप्राणरूपायै
सरस्वत्यै नमः वामकक्षे ।
षं सत्त्वरजस्तमाख्यगुणत्रयरूपायै गायत्र्यै नमः हृदयादि-
दक्षपाणिपर्यन्तं ।
सं मनोबुद्ध्यहंकारचित्ताख्यान्तःकरणचतुष्टयरूपायै
वाक्प्रदायै नमः हृदयादिवामपाणिपर्यन्तं ॥
हं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयावस्थाचतुष्टय रूपायै शारदायै
नमः हृदयादिदक्षपादान्तं ।
ळं त्वगसृग्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राख्यसप्तधातुरूपायै भारत्यै
नमः हृदयादि वामपादान्तं ।

साधनमाला १७
क्षं वातपित्तश्लेष्माख्यदोषत्रयरूपायै विद्यात्मिकायै पञ्चभूत-
व्यापिकाधीश्वर्यै नमः हृदयादिभ्रूयुगान्तं।
अं...क्षं मूलं सकलप्रपञ्चरूपायै पराम्बा देव्यै नमः सर्वाङ्गे
व्यापकं॥
भुवनन्यास
निम्नलिखित प्रत्येक मन्त्र के आदि में 'ऐं ह्रीं श्रीं ह्सौः'
जोड़कर न्यास करे। यथा—
अं आं इं अतललोकनिलयशतकोटिगुह्याख्ययोगिनीदेवता-
युताधारशक्त्यम्बादेव्यै नमः पादयो.। ईं उं ऊं वितललोक-
निलयशतकोट्यतिगुह्ययोगिनी-मूलदेवतायुतानन्दशक्त्यम्बादेव्यै
नमः गुल्फयोः। ऋं ॠं लूं सुतललोकनिलयशतकोट्यतिगुह्य-
योगिनीमूलदेवतायुताचिन्मयशक्त्यम्बादेव्यै नमः जंघयोः। लूँ
एं ऐं महातललोकनिलयशतकोटिमहागुह्याख्ययो गनीमूलदेवता-
युतस्वातंत्र्यशक्त्यंबादेव्यै नमः जान्वोः। ओं औं तलातललोक-
निलयशतकोटिरहस्ययोगिनीमूलदेवतायुतपरमगुह्येच्छाशक्त्यम्बा
देव्यै नमः ऊर्वोः। अं अः रसातललोकनिलयशतकोटिरहस्ययो-
गिनीमूलदेवतायुतज्ञानशक्त्यम्बादेव्यै नमः गुह्ये। कं-५ पाताल-
लोकनिलयशतकोटि-रहस्यातिरहस्ययोगिनी मूलदेवता-युतक्रियाश-
क्त्यम्बादेव्यै नमः मूलाधारे। चं-५ भूर्लोकनिलयशतकोट्यतिर-
हस्ययोगिनीमूलदेवतायुतश्रीडाकिनीशक्त्यम्बादेव्यै नमः स्वाधि-
ष्ठाने। टं-५ भुवर्लोकनिलयशतकोटिमहारहस्ययोगिनीमूलदेवता-
युतश्रीराकिणीशक्त्यम्बादेव्यै नमः नाभौ। तं-५ स्वर्लोकनिलय-
शतकोटिपरमरहस्ययोगिनीमूलदेवतायुतलाकिनीशक्त्यम्बादेव्यै-
नमः हृदये। पं-५ महर्लोकनिलयशतकोटिगुप्तयोगिनीमूलदेवता-
युतश्रीकाकिनीशक्त्यम्बादेव्यै नमः तालुमूले। यं-४ जनलोकनिल-
यशतकोटिगुप्ततरयोगिनी-मूलदेवतायुत-श्रीशाकिनीशक्त्यम्बादेव्यै
फा २

१८ हिन्दी कुलार्णव
नमः आज्ञायाम् । शं-४ तपोलोकनिलयशतकोट्यतिगुप्तयोगिनी-
मूलदेवतायुतहाकिनीशक्त्यम्बादेव्यै नमः ललाटे । ळं क्षं
सत्य-लोकनिलयशतकोटिमहागुप्तयोगिनीमूलदेवतायुतयाकिनीश-
क्त्यम्बादेव्यै नमः ब्रह्मरन्ध्रे । अं...क्षं चतुर्दशभुवनाधिपायै
श्रीपराम्बादेव्यै नमः सर्वाङ्गे व्यापकं ।
मूर्तिन्यास
निम्नलिखित प्रत्येक मन्त्र के आदि में पूर्ववत् 'ऐं ह्रीं श्रीं
ह्सौः' जोड़कर न्यास करे । यथा—
अं केशवाक्षरशक्तिभ्यां नमः ललाटे । आं नारायणाद्याभ्यां
नमः दक्षमुखे । इं माधवेष्टाभ्यां नमः दक्षस्कंधे । ईं गोविन्दे-
शानीभ्यां नमः दक्षकुक्षौ । उं विष्णूग्राभ्यां नमः दक्षिणोरौ ।
ऊं मधुसूदनोध्वनयनाभ्यां नमः दक्षजानुनि । ऋं त्रिविक्रमऋद्धि-
भ्यां नमः दक्षजङ्घायाम् । ॠं वामनरूपिणीभ्यां नमः दक्षपादे ।
लूं श्रीधरलुप्ताभ्यां नमः वामपादे । लूं हृषीकेशसूनदोषाभ्यां
नमः वामजङ्घायाम् । एं पद्मनाभैकनायिकाभ्यां नमः वामजानुनि ।
ऐं दामोदरैङ्कारिणीभ्यां नमः वामोरौ । ओं वासुदेवौघवतीभ्यां
नमः वामकुक्षौ । औं संकर्षणसर्वकामाभ्यां नमः वामस्कंधे । अं
प्रद्युम्नाञ्जनप्रभाभ्यां नमः वाममुखे । अः अनिरुद्धास्थिमालाधराभ्यां
नमः वाममस्तके । कं भं भवकरभद्राभ्यां नमः दक्षपादे । खं बं
शवेखगबलाभ्यां नमः वामपादे । गं फं रुद्रगरिमादिफलप्रदाभ्यां
नमः दक्षपार्श्वे । घं पं पशुपतिघर्मप्रशमनीभ्यां नमः वामपार्श्वे ।
ङं नं उग्रपङ्क्तिनासाभ्यां नमः दक्षबाहौ । चं धं महादेवचन्द्रार्ध-
धारिणीभ्यां नमः वामबाहौ । छं दं भीमछन्दोमयीभ्यां नमः
कंठे । जं थं ईशानजगतस्थानाभ्यां नमः ऊर्ध्वास्ये । झं तं तत्पुरुष-
झंत्ताराभ्यां नमः पूर्वास्ये । ञं णं अघोरज्ञानफलप्रदाभ्यां नमः
दक्षिणास्ये । टं ढं सद्योजातटङ्कधराभ्यां नमः पश्चिमास्ये । ठं डं

साधनमाला १६
वामदेवठंकारडामरीभ्यां नमः वामास्ये । यं ब्रह्मयक्षिणीभ्यां
नमः मूलाधारे । रं प्रजापतिरंजिनीभ्यां नमः स्वाधिष्ठाने । लं
वेधाः लक्ष्मीभ्यां नमः मणिपूरे । वं परमेष्ठिवज्रिणीभ्यां नमः
अनाहते । शं पितामहशक्तिधारिणीभ्यां नमः विशुद्धौ । षं विधा-
तृषडाधाराभ्यां नमः आज्ञायाम् । सं विरिञ्चिसर्वनायिकाभ्यां
नमः इन्दौ । हं स्रष्टुहसिताननाभ्यां नमः बिन्दौ । ळं चतुरानन-
ललिताभ्यां नमः नादे । क्षं हिरण्यगर्भक्षमाभ्यां नमः नादान्ते ।
अं... क्षं हरिहरब्रह्माख्यमूर्त्यात्मिकायै पराम्बादेव्यै नमः सर्वाङ्गे
व्यापकं ।
मन्त्रन्यास
पूर्ववत् निम्न मन्त्रों के आदि में 'ऐं ह्रीं श्रीं ह्सौः' जोड़कर
न्यास करे । यथा—
अं आं इं एकलक्षकोटिभेदप्रणवाद्येकाक्षरात्मिकायै नमः सकल-
मन्त्राधिदेवतायै नमः सकलफलप्रदायै एककूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः
मूलाधारे । ईं उं ऊं द्विलक्षकोटिभेदहंसादिद्वयक्षरात्मिकायै नमः
सकलमन्त्राधिदेवतायै नमः सकलफलप्रदायै द्विकूटेश्वर्यम्बादेव्यै
नमः लिंगे । ऋं ॠं ऌं त्रिलक्षकोटिभेदवह्यादित्र्यक्षरात्मिकायै
नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै त्रिकूटेश्वर्यम्बायै
नमः नाभौ । ॡं एं ऐं चतुर्लक्षकोटिभेदचन्द्रादिचतुरक्षरात्मिकायै
नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै चतुःकूटेश्वर्यम्बादेव्यै
नमः हृदये । ओं औं अं अः पञ्चलक्षकोटिभेदसूर्यादिपञ्चाक्ष-
रात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै पञ्च-
कूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः कण्ठे । कं खं गं षडलक्षकोटिभेदस्कन्दा-
दिषडक्षरात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै
षट्कूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः मुखे । घं ङं चं सप्तलक्षकोटिभेदगणेशा-
दिसप्ताक्षरात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफल-

२० हिन्दी कुलार्णव
प्रदायै सप्तकूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः नेत्रयोः। छं जं झं अष्टलक्ष-
कोटिभेदबटुकाद्यष्टाक्षरात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै
सकलफलप्रदायै अष्टकूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः आज्ञायाम्। ञं टं
ठं नवलक्षकोटिभेदब्रह्मादिनवाक्षरात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधि-
देवतायै सकलफलप्रदायै नवकूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः इन्दौ।
डं ढं णं दशलक्षकोटिभेदविष्ण्वादिदशाक्षरात्मिकायै नमः
सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै दशकूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः
बिन्दौ। तं थं दं एकादशलक्षकोटिभेदरुद्राद्येकादशाक्षरात्मिकायै
नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै एकादशकूटेश्वर्यम्बा-
देव्यै नमः कलायां। धं नं पं द्वादशलक्षकोटिभेदसारस्वत्यादि-
द्वादशाक्षरात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै
द्वादशकूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः उन्मन्याम्। फं बं भं त्रयोदश-
लक्षकोटिभेदलक्ष्यादित्रयोदशाक्षरात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधि-
देवतायै सकलफलप्रदायै त्रयोदशकूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः शिरो-
वृत्ते। मं यं रं चतुर्दशलक्षकोटिभेदगौर्यादिचतुर्दशाक्षरात्मिकायै
नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै चतुर्दशकूटेश्वर्य-
म्बादेव्यै नमः नादे। लं वं शं षं पञ्चदशलक्षकोटिभेददुर्गादि-
पञ्चदशाक्षरात्मिकायै नमः सकलफलप्रदायै पञ्चदशकूटेश्वर्यम्बा-
देव्यै नमः नादांते। सं हं ळं क्षं षोडशलक्षकोटिभेदत्रिपुरादि-
षोडशाक्षरात्मिकायै नमः सकलमन्त्राधिदेवतायै सकलफलप्रदायै
षोडशकूटेश्वर्यम्बादेव्यै नमः ब्रह्मरन्ध्रे। अं...क्षं सर्वमन्त्रात्मिकायै
पराम्बादेव्यै नमः सर्वाङ्गे व्यापकं।
दैवतन्यास
पूर्ववत् निम्न मन्त्रों के आदि में 'ऐं ह्रीं श्रीं ह्सौः' जोड़
ले—
अं आं सहस्रकोटिऋषिकुलसेवितायै निवृत्त्यम्बादेव्यै नमः

साधनमाला २१
दक्षिणपादाङ्गुष्ठे । इं ईं सहस्रकोटियोगिनीकुलसेवितायै प्रतिष्ठा-
म्बादेव्यै नमः दक्षगुल्फे । उं ऊं सहस्रकोटितपस्विकुलसेवितायै
विद्याम्बादेव्यै नमः दक्षजंघायाम् । ऋं ॠं सहस्रकोटिऋषि-
कुलसेवितायै शान्त्यम्बादेव्यै नमः दक्षजानुनि । लूं लूं सहस्र-
कोटिमुनिकुलसेवितायै शान्त्यतीताम्बादेव्यै नमः दक्षोरौ । एं ऐं
सहस्रकोटिदेवकुलसेवितायै हृल्लेखाम्बादेव्यै नमः दक्षकक्ष्यां ।
ओं औं सहस्रकोटिराक्षसकुलसेवितायै गगनाम्बादेव्यै नमः
दक्षपार्श्वे । अं अः सहस्रकोटिविद्याधरकुलसेवितायै रक्ता-
म्बादेव्यै नमः दक्षस्तने । कं खं सहस्रकोटिसिद्धकुलसेवितायै
महोच्छुष्माम्बादेव्यै नमः दक्षकक्षे । गं घं सहस्रकोटिसाध्य-
कुलसेवितायै करालाम्बादेव्यै नमः दक्षकरे । ङं चं सहस्र-
कोटिअप्सरकुलसेवितायै जयाम्बादेव्यै नमः दक्षस्कन्धे । छं
जं सहस्रकोटिगन्धर्वकुलसेवितायै विजयाम्बादेव्यै नमः दक्ष-
कर्णे । झं ञं सहस्रकोटिगुह्यककुलसेवितायै अजिताम्बादेव्यै
नमः दक्षशिरसि । टं ठं सहस्रकोटियक्षकुलसेवितायै अपरा-
जिताम्बादेव्यै नमः वामशिरसि । डं ढं सहस्रकोटिकिन्नरकुल-
सेवितायै वामाम्बादेव्यै नमः वामकर्णे । णं तं सहस्रकोटिपन्नग-
कुलसेवितायै ज्येष्ठाम्बादेव्यै नमः वामस्कन्धे । थं दं सहस्रकोटि-
पितृकुलसेवितायै रौद्र्यम्बादेव्यै नमः वामकरे । धं नं सहस्र-
कोटिगोरेशकुलसेवितायै मायाम्बादेव्यै नमः वामकक्षे । पं फं
सहस्रकोटिभैरवकुलसेवितायै कुण्डलिन्यम्बादेव्यै नमः वाम-
स्तने । बं भं सहस्रकोटिवटुककुलसेवितायै काल्यम्बादेव्यै नमः
वामपार्श्वे । मं यं सहस्रकोटिक्षेत्रपालकुलसेवितायै सर्वेश्वर्यम्बा-
देव्यै नमः वामजानुनि । रं लं प्रमथकुलसेवितायै भगवत्य-
म्बादेव्यै नमः वामोरौ । वं शं सहस्रकोटिब्रह्मकुलसेवितायै
सर्वेश्वर्यम्बादेव्यै नमः वामजानुनि । षं सं सहस्रकोटिविष्णु-
कुलसेवितायै सर्वज्ञाम्बादेव्यै नमः वामजङ्घायाम् । हं ळं सहस्र-

२२ हिन्दी कुलार्णव
कोटिरुद्रकुलसेवितायै सर्वकर्त्र्यम्बादेव्यै नमः वामगुल्फे क्षं ।
सहस्रकोटिचराचरकुलसेवितायै पराशक्त्यम्बादेव्यै नमः वाम-
पादाङ्गुष्ठे । अं आं...क्षं सर्वदेवतात्मिकायै पराशक्त्यम्बादेव्यै
नमः सर्वाङ्गे व्यापकं ।
मातृकान्यास
निम्नलिखित प्रत्येक मन्त्रों के आदि में 'ऐं ह्रीं श्रीं ह्सौः' जोड़-
कर न्यास करे । यथा—
कं-४ अनन्तकोटिभूचरीकुलसहितायै आं क्षां मङ्गलाम्बा-
देव्यै आं क्षां ब्रह्माण्यम्बादेव्यै अनन्तकोटिभूतकुलसहितायै
अं क्षं मङ्गलनाथाय अं क्षं असिताङ्गभैरवनाथाय नमः मूलाधारे ।
चं-४ अनन्तकोटिखेचरीकुलसहितायै ईं लां चर्चिकाम्बादेव्यै
ईं लां माहेश्वर्यम्बादेव्यै अनन्तकोटिवैतालकुलसहितायै इं लं
चर्चिकनाथाय इं लं रुरुभैरवनाथाय नमः लिङ्गे । टं-४ अनन्त-
कोटिपातालखेचरीकुलसहितायै ऊं हां योगेश्वर्यम्बादेव्यै ऊं हां
कौमार्यम्बादेव्यै अनन्तकोटिपिशाचकुलसहितायै ऊं हां योगिशाय
ऊं हां चण्डभैरवनाथाय नमः नाभौ । तं-४ अनन्तकोटिदिक्‍चरी-
कुलसहितायै ॠं सां हरसिद्धाम्बादेव्यै ॠं सां वैष्णव्यम्बादेव्यै
अनन्तकोट्यपस्मारसहितायै ऋं सं हरसिद्धनाथाय ऋं सं क्रोध-
भैरवनाथाय नमः हृदये । पं-४ अनन्तकोटिसहचरीकुलसहितायै
लूं षां भट्टिन्यम्बादेव्यै लूं षां वाराह्यम्बादेव्यै अनन्तकोटिब्रह्म-
राक्षसकुलसहितायै लूं षं भट्टिनाथाय लं षं उन्मत्तभैरवनाथाय
नमः कण्ठे । यं-३ अनन्तकोटिगिरिचरीकुलसहितायै ऐं शां
किलिकिलाम्बादेव्यै ऐंशां इन्द्राण्यम्बादेव्यै अनन्तकोटिचेटक-
कुलसहितायै ऐं शं किलिकिलिनाथाय ऐं शं कपालीभैरवनाथाय
नमः आज्ञायां । शं-३ अनन्तकोटिवनचरीकुलसहितायै औं वां
कालरात्र्यम्बादेव्यै औं वां चामुण्डाम्बादेव्यै अनन्तकोटिप्रेत-
कुलसहिताय औं वं कालरात्रिनाथाय औं वं भीषणभैरवनाथाय

साधनमाला २३
नमः भाले । कं क्षं अनन्तकोटिजलचरीकुलसहितायै अः लां
भीषणाम्बादेव्यै अः।लां महालक्ष्यम्बादेव्यै अनन्तकोटिकूष्माण्ड-
कुलसहितायै अः लं भीषणनाथाय अः लं संहारभैरवनाथाय
नमः ब्रह्मरन्ध्रे । अं आं...क्षं मातृभैरवाधिपायै पराम्बादेव्यै
नमः सर्वाङ्गे व्यापकं ।
इस प्रकार न्यास कर अपने हृदयकमल में अर्द्धनारीश्वर
भगवान् शिव का ध्यान करे । यथा—
अमृतार्णवमध्योद्यन्मणिद्वीपे सुशोभिते ।
कल्पवृक्षवनान्तस्थनवमाणिक्यमण्डपे ॥
नवरत्नमयं श्रीमत्सिंहासनगतेऽम्बुजे ।
त्रिकोणान्तःसमासीनं चन्द्रसूर्यसमन्वितम् ॥
अर्द्धाम्बिकासमायुक्तं प्रविभक्तविभूषणम् ।
कोटिकन्दर्पलावण्यं सदा षोडशवार्षिकम् ॥
मन्दस्मितमुखाम्भोजं त्रिनेत्रं चन्द्रचूडकम् ।
दिव्याम्बरस्रगालेपं दिव्याभरणभूषितम् ॥
पानपात्रं च चिन्मुद्रां त्रिशूलं पुस्तकं करैः ।
विद्यासंसिद्धिबिभ्राणं सदानन्दमुखेक्षणम् ॥
महाषोढोदिताशेषदेवतागणसेवितम् ।
फिर योनि, लिङ्ग, सुरभि, वनमाला, महामुद्रा, नभोमुद्रा
दिखाकर यथाशक्ति मूलमन्त्र का जप कर श्रीपादुका का भी
जप करे। मूर्ध्नि में शिवस्वरूप श्रीगुरुदेव का ध्यान करे।
यथा—
सहस्रदलपङ्कजे सकलशीतरश्मिप्रभम् ।
वराभयकराम्बुजं विमलगन्धपुष्पस्रजम् ॥
प्रसन्नवदनेक्षणं सकलदेवतारूपिणम् ।
स्मरेत् शिरसि हंसगं तदभिधानपूर्वं गुरुम् ॥
इस प्रकार षोढान्यास जो प्रतिदिन करता है, हे पार्वति !

२४ हिन्दी कुलार्णव
वह साक्षात् पर-शिव के समान होता है। सभी देवता उसे
नमस्कार करते हैं। जहाँ कहीं वह जाता है, उसे विजय, सम्मान
और गौरव प्राप्त होता है। इसी का नाम वज्रपञ्जरन्यास है।
देवताभाव की प्राप्ति के लिये इससे बढ़कर संसार में और कोई
साधन नहीं है, यह मैं सत्य कहता हूँ। ऊर्ध्वाम्नाय में प्रवेश,
पराप्रासाद का ध्यान और महाषोढा का ज्ञान यह थोड़ी
तपस्या का फल नहीं है। हे कुलेशानि ! यह संक्षेप में मैंने
कुछ महान्यासादि तुमसे कहा है। अब तुम क्या सुनना
चाहती हो ?

पाँचवाँ उल्लास
आधार, पात्र और कुलद्रव्य
श्री देवी बोलीं—हे कुलेश ! आधारपात्रों का लक्षण और
कुलद्रव्य के भेदों तथा माहात्म्य को कहिए। अविधि से जो
पाप होता है और सविधि से जो फल मिलता है, हे करुणा-
निधे ! मैं वह सब सुनना चाहती हूँ।
ईश्वर ने कहा—हे देवि ! सुनो। विना आधार के भ्रंश
माना जाता है, जिसे माताएँ स्वीकार नहीं करतीं। अतः
विविध आधारों में से किसी एक की रचना कर लेनी चाहिये।
आधार त्रिपद, चतुष्पद, षट्पद या वर्तुलाकार बनवाए।
पात्र बहुत छोटा, बहुत बड़ा या टूटा-फूटा न ले। स्वर्ण,
रौप्य और ताम्र के पात्र सभी सिद्धियों के देनेवाले हैं। शांति-
कर्म में चपला पात्र, स्तम्भन में मृण्मय, वश्य में नारिकेल
और अभिचार में कूर्मपात्र प्रशस्त है। शङ्खपात्र ज्ञान-प्रदायक
है और शुक्तिपात्र से देवी को प्रसन्नता होती है। कपाल, अलावु
और पुण्यक्षेत्र के पात्र सब पापों का हरण करनेवाले होते हैं।
इनमें से किसी एक पात्र की कल्पना करे। हे देवि ! अब कुल-
द्रव्य का वर्णन करूँगा, ध्यान से सुनो।
पानस, द्राक्ष, आध्वीक, खाजूर, ताल, ऐक्षव, मधु, उच्छिष्ट,
माध्वीक, मैरेय और नारिकेल—ये ग्यारह मद्य भुक्ति व मुक्ति
की देनेवाले हैं। बारहवाँ सुरा है, जो सबसे उत्तम है। सुरा
तीन प्रकार की है—पैष्टी, गौड़ी और माध्वी। पैष्टी सब
सिद्धियों की देनेवाली, गौड़ी भोगप्रदा और माध्वी सुरा मुक्ति-

२६ हिन्दी कुलार्णव
कारिणी है। ऐन्दवी विद्याप्रदा, द्राक्षा राज्यदायिनी है। तालजा
स्तम्भन में प्रशस्त है और खार्जूरी शत्रुनाशिनी है। नारिकेल
की बनी लक्ष्मीदायिनी और पानसी शुभकारिणी है। मधु की
बनी ज्ञानदायिनी और दारिद्र्य तथा शत्रुनाशिनी है। मैरेय
सदा पापहारिणी होती है।
मदिरा ब्रह्मगा और चित्त का शोधन करनेवाली कही गई
है। अतः उपर्युक्त में से एक को लेकर पूजाकर्म का प्रारम्भ
करना चाहिये। मद्य, मांस और विजया को अष्टगन्ध के साथ
मर्दित कर साधक वटिका बना ले और मद्य के अभाव में इसी
वटिका को जल में मिलाकर उससे तर्पण किया करे। अथवा
गुड़ मिले दही से अथवा मधुयुक्त सौवीर से कर्म करे। किन्तु
क्रिया का लोप कदापि न करे।
मांस तीन प्रकार का कहा गया है--खेचर का, भूचर का
और जलचर का। तर्पण के लिए इन्हीं की यथा सम्भव कल्पना
करे। गन्ध-पुष्पाक्षत से पशु की पूजा कर निम्न मन्त्र से उसे
अभिमन्त्रित कर उसकी बलि दे--
शिवोत्कृत्तमिदं चाशु अतस्तां शिवतां व्रजेत्।
तद्बुद्ध्वाशु पशो ! त्वं हि माशिवस्त्वं शिवोसि हि ॥
उसके जल में ब्रह्मा, गन्ध में विष्णु, रस में रुद्र और
आनन्द में परमात्मा का वास है। अतः वह सेवनीय है। मांस
का अभाव होने पर लहसुन और अदरक से देवी की पूजा करे,
अन्यथा पूजा निष्फल होती है।
मत्स्य, मांस और मद्य से रहित तर्पण नहीं करना चाहिये।
तिल मात्र ही मांस और केवल आधे तिल मात्र मद्यबिन्दु से
एक बार भी तर्पण करने से समस्त यज्ञों का फल प्राप्त होता
है। कुलपूजा के समान तीनों जगत् में कोई पुण्य नहीं है।
अतएव जो भक्तिपूर्वक पूजा करता है, वह भुक्ति और मुक्ति-

साधनमाला २७४
को प्राप्त करता है। हे देवि ! जो भक्ति के साथ हम दोनों को
मांस और आसव अर्पित कर अन्तर्याग में तत्पर होकर आनन्द
का उद्भाव करते हैं, वे कौलिक हम दोनों ही के सच्चिदानन्द
लक्षण से युक्त स्वरसवाले होते हैं। अन्तःस्थित उल्लास का
अनुभव मन और वाणी के परे है। वह कुलद्रव्य के उपभोग
से ही परिस्फुरित होता है, किसी अन्य उपाय से नहीं। अतः
कुलद्रव्य का सेवन करने से कुलतत्त्व का अर्थ ज्ञात होता है और
भैरवावेश का उद्रेक होकर साधक सर्वत्र समदर्शी होता है।
मन्त्र-संस्कार से शोधित अमृत-पान के द्वारा हे पार्वति !
संसार बन्धन से छुड़ानेवाला देवता भाव जाग्रत् होता है।
ब्राह्मण के लिए यह अमृत सदा पेय है, क्षत्रिय के लिए युद्ध
के आसन्न होने पर, वैश्य के लिए यज्ञ के अवसर पर और
शूद्र के लिए श्रमसाध्य कार्य होने पर यह पेय है। देवताओं
और पितरों की पूजा कर गुरुदेव का स्मरण करते हुए शास्त्रोक्त
विधि से मद्यपान और मांस-भोजन करने से कोई दोष नहीं
होता। मन्त्रार्थ के स्मरण और मन की स्थिरता के लिए तथा
संसार बन्धन से मुक्ति पाने के लिए ज्ञानपूर्वक पान करना
चाहिए। अन्यथा जो केवल सुख के लिए इसका सेवन करता
है, वह पापी होता है।
कौलोपदेश से हीन व्यक्ति यदि मद्य, स्त्री आदि में आसक्त
होता है, तो वह अक्षय नरक को प्राप्त होता है। हे कुलेशि !
ब्रह्मनिष्ठ योगी भी निन्दनीय होता है। अतः लिङ्गत्रय का
जाननेवाला और षट्चक्रों का भेदक योगी पीठस्थानों में आकर
महापद्मवन में स्थित हो। मूलाधार से ब्रह्मरन्ध्र तक बारम्बार
जाकर चिच्चन्द्रकुण्डलीशक्ति रूपी आसव के सुख का अनुभव
करे। व्योमपङ्कज से निकलते हुए अमृतपान में संलग्न योगी
ही मधुपान करता है। अन्य लोग तो मद्यप हैं। पुण्य और

-२८ हिन्दी कुलार्णव
पापरूपी पशु को ज्ञानरूपी खड्ग से मारकर मन से इन्द्रियों
को आत्मा में संयुक्त कर चित्त को परतत्त्व में लगानेवाला
योगी मांसभोजक है। शेष लोग तो प्राणिहिंसक मात्र हैं।
शक्तियों का जो सेवक योगी परशक्ति और अपनी आत्मा के
संयोग से होनेवाले आनन्द का अनुभव करता है, वही मैथुन
का मर्मज्ञ है। अन्य लोग तो स्त्री सेवी मात्र हैं। इस प्रकार
गुरु मुख से पाँचों द्रव्यों की भावना जानकर जो साधना करता
है, वह मुक्त होता है।
यह मैंने संक्षेप में तुमसे कहा। अब हे कुलेशादि ! तुम
क्या सुनना चाहती हो ?

छठा उल्लास
पूजा-रहस्य और द्रव्य-संस्कार
देवी बोली—हे कुलेश ! मैं पूजन का लक्षण सुनना चाहती
हूँ। हे शिव ! मुझे कुलद्रव्यादि का संस्कार और अर्चन
बताओ।
ईश्वर ने कहा—हे देवि ! सुनो, जो तुमने पूछा है, उसे
मैं कहूँगा। पूर्णाभिषेक से युक्त साधक गुरुभक्तिपूर्वक आत्म-
निष्ठ होकर मन्त्रयोग से श्रीचक्रार्चन करे। 'मैं भैरव हूँ'—इस
प्रकार की अनुभूति के साथ साधक कुलपूजा करे। एकान्त
स्थान में, किसी वन-प्रदेश में या बाधारहित स्थान में सूक्ष्मा-
सन पर पूर्व या उत्तर मुख बैठकर अमृतसागर में स्थित मणि-
द्वीप में कल्पवृक्ष के नीचे वज्रप्राकार से सुरक्षित माणिक्य-
मण्डप का ध्यान करे, जो पुष्पमालाओं के वितान से सुशो-
भित है और कर्पूरदीप से प्रकाशमान तथा धूपादि से सुगन्धित
है। उस मण्डप को सुधास्वरूप ध्यानकर कुलपूजा करे।
पहले आत्म, स्थान, मनु (मन्त्र), द्रव्य और देव इन पञ्च-
शुद्धियों को कर ले।
सुन्दर स्नान, भूतशुद्धि, प्राणायाम, षडङ्गादि समस्त-
न्यासों से आत्मशुद्धि होती है। पूजास्थल को सम्मार्जन, अनु-
लेपन आदि के द्वारा दर्पणवत् स्वच्छ करना, वितान-धूप-दीप-
पुष्पमाला, पञ्चरङ्गों से सजाना ही स्थानशुद्धि कही गई है।
मूलमन्त्रों के अक्षरों को मातृकावर्णों से ग्रथित कर क्रमपूर्वक
द्विरावृत्ति करने से मन्त्रशुद्धि होती है। पूजा-द्रव्य और आसन
का मूलमन्त्र से प्रोक्षण कर धेनुमुद्रा दिखावे—यह द्रव्यशुद्धि
है। पीठ में देवता की प्राणप्रतिष्ठा कर उसके विग्रह का

३० हिन्दी कुलार्णव
सकलीकरण कर मूलमन्त्र से दीप्तात्मा हो न्यासद्रव्योदक से
तीन बार उसका प्रोक्षण करे—यह देवशुद्धि कही गई है ।
इस प्रकार पञ्चशुद्धि कर पूजन करे । तभी पूजन सफल
होता है । मण्डल के बिना पूजा निष्फल होती है । अतः
मण्डल की रचना कर विधिपूर्वक उसमें पूजा करे । चतुरस्र
उद्यान है, वृत्त कामरूप है, चन्द्रार्द्ध जालन्धर है और त्रिकोण
पूर्णगिरि है । ऐसे मण्डल की पूजा कर उस पर आधार रखे ।
आधार पर शंख, अर्घ्य, भोग, पूजा और बलि ये पाँच पात्र
क्रमशः स्थापित करे । पात्र का मूलमन्त्र से पूजन कर उसमें
माष-बराबर मत्स्य और मांसखण्ड छोड़े ।
अमृत-वत् स्वादिष्ट, सुगन्धित और मनोहर द्रव्य द्वारा जो
तर्पण किया जाता है, वही सिद्धिदायक होता है । बासी, जूठे,
दुर्गन्धयुक्त या गन्धहीन द्रव्य से स्थापित पात्रों से जो पूजन-
तर्पण किया जाता है, वह निष्फल होता है । असंस्कृत सुरा
का पान करने से कलह, व्याधि और दुःख की प्राप्ति होती है ।
अतः कुलद्रव्य का सविधि संस्कार कर ले । तब अर्चन करे ।
द्रव्यों की प्रतिष्ठा किए बिना न जप करे, न स्मरण करे । आसव
के बिना मन्त्र मन्त्र नहीं होता और मन्त्र के बिना आसव
निरर्थक होता है । वीक्षण, प्रोक्षण, ध्यान, मन्त्र और मुद्रा
से शोधित द्रव्य द्वारा तर्पण करने से देवता प्रसन्न होता है ।
पहले अग्नि की धूम्रार्चि आदि १०, सूर्य की तपनी आदि
१२, चन्द्र की अमृतादि १६, ब्रह्मा की सृष्टि आदि १०, विष्णु की
जरादि १०, रुद्र की तीक्ष्णादि १०, ईश्वर की पीतादि ४, और
सदाशिव की निवृत्यादि १६ कलाओं का पूजन द्रव्य में
करे । ब्रह्मकलाओं के पूजन के बाद ‘हंसश्शुचि०’ इत्यादि मन्त्र
से, विष्णुकलाओं के बाद ‘प्रतद्विष्णु०’ इत्यादि से, रुद्रकलाओं
के बाद ‘त्र्यम्बकं०’ इत्यादि से, ईश्वरकलाओं के बाद ‘तद्विष्णोः’

साधनमाला ३१
इत्यादि से और सदाशिवकलाओं के पूजन के बाद 'विष्णुर्यो-
र्न०' इत्यादि मन्त्र से पूजन करे। फिर 'अखण्डैकरसानन्द०'
इत्यादि दीपनी मन्त्रों से पूजा कर धेनुमुद्रा दिखाकर 'ब्रह्माण्ड-
सम्भूत०' इत्यादि मन्त्र पढ़कर पात्र को नमस्कार करे। इस
प्रकार शुद्ध किए गए द्रव्य से और उसी से शुद्धीकृत पुष्पाक्षतों
से न्यासोक्त सभी मन्त्रों द्वारा हे प्रिये ! अपनी पूजा करे।
मूर्ध्नि में श्रीगुरुपंक्ति की और मूलाधार में श्रीपादुका की पूजा
करे। तदनन्तर पीठपूजा कर देवी का 'महापद्मवनान्तस्थे०'
इत्यादि मन्त्र से आवाहन कर, ध्यानपूर्वक, मुद्राएँ दिखाकर
गन्धपुष्पाक्षतों से उनकी पूजा करे। यन्त्र में प्राणप्रतिष्ठा कर
अर्चन करे, अन्यथा कोई फल नहीं होता। पूजन के बाद
'मन्त्रहीनं क्रियाहीनं' इत्यादि प्रार्थना द्वारा क्षमायाचना करे। ✽
देवता को, यन्त्र के स्वरूप को और मन्त्र की व्यापकता
को जाने बिना जो अर्चन किया जाता है, वह हे शाम्भवि !
व्यर्थ होता है। 'यन्त्र' साक्षात् देवता का रूप और मन्त्रमय
होता है। कामक्रोधादि दोषों और सभी प्रकार के दुःखों पर
नियन्त्रण रखने के कारण इसका नाम 'यन्त्र' पड़ा है। यन्त्र
में पूजा करने से देवता प्रसन्न होता है। जीव के लिए जैसे
शरीर है और दीपक के लिए जैसे तेल या घी है, उसी प्रकार
सभी देवताओं के लिए उनका प्रतिष्ठित यन्त्र होता है। अतः
यन्त्र रचना कर देवता की पूजा करे। एक पीठ में पृथक्
देवताओं की पूजा उनके अलग यन्त्रों में उनकी पद्धति से
उनके आवरणों के सहित करे। एक देवता का आवाहन करे
✽ देवता का यह पूजाविधान तत्तद्देवताओं की पूजा-
पद्धतियों में विस्तार से दिया है। जिज्ञासु पाठक वहाँ देखने
की कृपा करें।

२२ हिन्दी कुलार्णव
और पूजन अन्य देवता का करे तो दोनों ही देवताओं का
शाप साधक को प्राप्त होता है। इन सब बातों को गुरुदेव से
जानकर शास्त्रीय विधि से अङ्गों और आवरणों सहित देवता
की षोडशोपचारों से पूजा करे, तो वह प्रसन्न होता है।
मूलमन्त्र और पादुका का जपकर अन्तःशक्ति का स्मरण
कर अंगुष्ठ और अनामिका के संयुक्त नख से पात्रस्थ द्रव्य
को ऊपर निकाल कर वीर साधक विधिपूर्वक तर्पण करे।
अंगुष्ठ भैरव-रूप है और अनामा चण्डिकारूपा है। अनामा
अंगुष्ठ के योग से वश्यकर्म में, तर्जनी-अंगुष्ठ के योग से
अभिचार में और कनिष्ठांगुष्ठ से स्तम्भन में तर्पण करे।
इस प्रकार पूजा-रहस्य और कुलद्रव्य का संस्कार मैंने
संक्षेप में कहा। अब हे देवि ! तुम क्या सुनना चाहती हो ?