कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

?
Yes, "ऋतुर्जन्त्रीयं" (ऋ-त-ु-र्-ज-न-्-त-्-र-ी-य-ं).

Now let's check Page 125:
Header:
125 विषुवत् XXV, 7, ३६-9, ८

Text:
L28: तेन रूपेण ॥३५॥ ताश्चतुश्चत्वारिंशत् ॥३६॥ पतङ्गास्तिस्रस्ताः सप्तचत्वारिंशत् ॥३७॥
L29: उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वानिति त्रिःशस्तया परिधानीयया ताः पञ्चाशत् ॥३८॥ पूर्वा
L30: एकपञ्चाशतं ॥३९॥ ता एकशतगृचो भवन्ति तासामुक्तं ब्राह्मणम्¹¹ ॥४० ॥7॥

Footnotes:
¹ L. P. omit ² L. P. ॰दत्रैव ³ L. P. ॰यतीति ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 7
⁵ L. P. कौषीतकी; L. (var.) as here ⁶ L. P. omit त्रयोदशर्चम्; read उद्बृह् (for उद्भूत);
L. (var.) as here ⁷ L. P. add सर्वहरेर्वां ⁸ L. P. सर्वहरेर्वां ⁹ P. ॰नस्तिंश

Left Page (p. 126)

वाकः ।८। न तमसं¹ एतं² यथायथमेव तमुपाकुर्युः³ ।९। तत् तस्य समृद्धम् ।१०। तथा
यथायथमुपांश्वन्तर्यामौ हूयेते ।११। तदु तयोः समृद्धमिति ।१२। वासिष्ठमाप्रीसूक्तं सं
रश्मिभिस्ततनः सूर्यस्येति सूर्यवत् ।१३। तदेतस्याह्नो रूपम् ।१४। शुक्लं⁴ एतस्याह्नः
पिङ्गाक्षो होता स्यादिति हैक आहुः ।१५। अमुं वा एतेनाह्नेप्सन्ति योऽसौ तपति ।१६।
तद् यथा श्रेयांसमाहरन्नुपयादेवं तत् ।१७। यथोपपादमिति त्वेव स्थितम् ।१८। शस्त्रे-
णैवैतस्याह्नो रूपं संपादयेयुः⁷ ।१९। सौर्यः पशुरुपालम्भ्यः सवनीयस्य ।२०। स उपांशु
भवति ।२१। स यस्तं निर्ब्रूयात् ।२२। यस्तं तत्र ब्रूयात् ।२३। दुश्चर्मा किलासी⁸ भविष्य-
तीति⁹ तथा ह स्यात् ।२४। ते वा एते चत्वार एव पशव उपांशु भवन्ति ।२५। सौर्यः
सावित्रः प्राजापत्यो वाग्देवत्य इति ।२६। अथान्ये निरूक्ताः ।२७। अथ त्रीन्त्स्वर-
साम्न आवृत्तानुपयन्ति तेषामुक्तं ब्राह्मणम्¹⁰ ।२८ ॥९॥

¹ L. P. शमीष्येयुः ²⁻² L. P. तदहह्र्षीता ³ P. तमसा ⁴ L. एव तद्; P. एतद्
⁵ L. P. ॰पाकुर्यात्; L. (var.) ॰पकुर्युः (wrongly attributes to IO.) ⁶ L. P. शुक्लं
⁷ L. P. उपेप्सेत्; L. wrongly reports that IO. reads संपादयियेयुः ⁸ L. किलासीति;
(var.) P. किलासीद्; ⁹ L. तद्भविष्यतीति; L. (var.), C. भविष्यसीति; ¹⁰ L. P. Here
ends Khaṇḍa 10

त्रयोदशमधिचरं¹ मासमाप्नुवन्ति यद् विश्वजितमुपयन्ति ।१। एतावान् वै संवत्सरो
यदेष त्रयोदशो मासः ।२। तदत्रैव सर्वः संवत्सर आप्तो भवति ।३। तमाहुरेकाहः षळह
इति ।४। यद्यन्वहं² षळहे क्रियते ।५। एकाहे तद् विश्वजिति क्रियते ।६। तद् वा इदं
बहुविश्वरूपं विश्वजिति क्रियते ।७। यत् सर्वाणि पृष्ठानि सर्वे स्तोमा उच्चावचाः
समवधीयन्ते ।८। वैराजमेवास्य प्रत्यक्षं पृष्ठं भवति ।९। माध्यंदिने पवमाने रथन्तरम्
।१०। बृहत् तृतीये³ पवमाने क्रियते ।११। शाकरं मैत्रावरुणस्य ।१२। वैरूपं ब्राह्म-
णाच्छंसिनः ।१३। रैवतमच्छावाकस्य ।१४। त एतं त्रयोदशमधिचरं मासमाप्नुवन्ति ।१५।
एतद्धि त्रयोदशम् ।१६। पृष्ठान्यनुपयन्ति⁴ ।१७। तस्याग्निं नरो दीधितिभिररण्योरिति
वैराजमाज्यम् ।१८। वैराजं पृष्ठं⁵ तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१९। वासिष्ठमाज्यम् ।२०।
वासिष्ठं पृष्ठं तस्योक्तं ब्राह्मणम्⁶ ।२१। माधुच्छन्दसः प्रउगस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्⁷ ।२२।
कया शुभा सवयसः सनीळा इति मरुत्वतीयम् ।२३। कद्वत् कयाशुभीयम् ।२४।
को वै प्रजापतिर्विश्वजित् ।२५। यावेवामू वैराजस्य स्तोत्रियानुरूपौ तौ स्तोत्रिया-

Right Page (p. 127)

नुरूपौ ।२६। तयोस्तथैव न्यूङ्खयति यथाद्यश्वतुर्थेऽहन् ।२७। न हि वैराजं तत् स्थानम-
न्यूङ्खनाय⁷ ।२८ ॥१०॥

¹ L. P. त्रयोदशं वा एतं; L. (var.) as here ² C. यद्यच्च ³ L. तृतीय ⁴ L. पृष्ठान्य्॰
⁵⁻⁵ L. P. omit ⁶ L. P. add आ त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो
सुतमन्ध इत्यनुचर एष एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणं ⁷ L. P. add एषा धाय्येषोहेन्द्रः
(P. repeats एषा धाय्या) प्रगाथोऽथ बृहद्रथन्तरयोर्योनिं शंसति

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति निष्केवल्यम् ।१। यज्ञो वै भुवनेषु ज्येष्ठः ।२। यज्ञ उ वै
प्रजापतिर्विश्वजित् ।३। अथ यत्¹ षष्ठस्याह्णस्तृतीयसवनं तत् तृतीयसवनम् ।४। प्राजा-
पत्यं वै षष्ठमहः ।५। प्रजापतिर्विश्वजित् ।६। एकाऽहिकी प्रतिपद् ।७। एकाहो वै विश्व-
जित् ।८। प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव² ।९। तदाहुरथ कस्माद् विश्वजिति
सर्वपृष्ठ एकाहे तृतीयसवने शिल्पानि शस्यन्ते कस्मादग्निष्टोमे मध्यंदिन³ इति ।१०। ये
वा इमेऽवाञ्चः प्राणास्तानि शिल्पानि⁴ ।११। पुरुषो वै यज्ञः ।१२। तस्य य ऊर्ध्वा
प्राणास्तत् प्रातःसवनम् ।१३। आत्मा मध्यंदिनः ।१४। येऽवाञ्चस्तत् तृतीयसवनं
तानि शिल्पानि ।१५। तस्मात् तृतीयसवने शिल्पानि शस्यन्ते⁵ ।१६। एतद्ध्येषामाय-
तनम् ।१७। अथ यदग्निष्टोमे⁶ सत्रिये⁷ सांवत्सरिके विश्वजिति सर्वपृष्ठे⁸ मध्यंदिने⁹
शिल्पानि शस्यन्ते ।१८। आत्मा वै पृष्ठानि¹⁰ ।१९। प्राणाः शिल्पानि ।२०। न वा
अन्तरेणात्मानं प्राणाः स्थायन्ते ।२१। न प्राणानन्तरेणात्मा ।२२। नो एतन्नाना ।२३।
तस्मादग्निष्टोम एवापि¹¹ मध्यंदिने शिल्पानि शस्यन्ते ।२४। नेत् प्राणेभ्य आत्मानमपा-
दधानीति ।२५ ॥११॥

¹ L. P. यदि ² L. P. add अभि वाननुचरस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ॥११॥ ³ L. P. माध्यंदिन
⁴ ER. पृष्ठानि ⁵ L. P. क्रियन्ते ⁶ L. P. कस्मादग्नि॰ ⁷ L. P. सात्रिके ⁸ L. P. omit
⁹ L. P. माध्यंदिने ¹⁰ P. पृष्ठानि ¹¹ L. P. add विश्वजिति

अथो प्रजापतिर्वै विश्वजित् ।१। सर्वं वै प्रजापतिर्विश्वजित्¹ ।२। तत् सर्वेण सर्वमा-
प्नोति य एवं वेद² ।३। तत्राग्निमारुते रौद्रीं शस्त्वा होतैवैवाममृतं पङ्क्त्यूशंसं शंसति ।४।
पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्यैवाप्त्यै ।५। नेदच्छ्वावाकस्य शिल्पमन्तरयामेति³ ।६। अथो रुद्रो
वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च देवानाम् ।७। अतिच्छन्दाश्छन्दसाम् ।८। विश्वजिदेकाहानाम् ।९।
तदेनत्⁴ स्वेन छन्दसा समर्धयति ।१०। ⁵तस्य तिसृषु न्यूङ्खयति⁵ ।११। न्यूङ्खयितुं

[पृष्ठम् १२८]

XXV, 12, १२–13, २७ | कौषीतकिब्राह्मणे | 128

⁶-चेद् म्रियेत⁷-⁸ ।१२। सर्वास्वेव⁷ न्यूङ्खयेत् ।१३। अन्नं वै न्यूङ्खः ।१४। अन्नं प्राणः⁹ ।१५।
प्राणाः शिल्पानि ।१६। प्राण⁹ एव तत् प्राणान्¹⁰ दधाति ।१७। अथो विश्वजिता वै
प्रजापतिः सर्वाः प्रजा असृजयत् सर्वमृद्धयत्¹¹ ।१८। एतद् वा एष जायते विश्वजिता
यो यजते ।१९। तस्माद्यूङ्खयति ।२०। न्यूङ्खमानक इव वै प्रथमं चिचर्षंश्चरति¹² ।२१।
तदेनममृताच्छन्दसोऽमृतत्वाय प्रजनयन्ति¹³ ।२२। तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति ये विश्वजितमुप-
यन्ति¹⁴ ।२३। सोऽग्निष्टोमः¹⁵ संतिष्ठते ।२४ ॥१२॥

¹ L. P. add तस्मात् सर्वपृष्ठानि (P. सर्वाणि पृष्ठानि) क्रियन्ते सर्वाणि शिल्पानि सर्वं वै
प्रजापतिर्विश्वजित् ² L. P. Here ends Khaṇḍa 12 ³ L. P. ॰मन्तर्यामिति; L. wrongly
reports that IO. reads ॰मन्तर्यामेति ⁴ L. P. तदेनं ⁵-⁵ L. P. तिसृष्वेवस्य न्यूह्वयेत्
⁶-⁶ L. (var.) चेद्रियेत, चेंद्रियेत (P.) ⁷ P. सर्वाश्चैव ⁸ P. प्राणाः ⁹ L. P. प्राणेषु
¹⁰ L. P. प्राणं ¹¹ L. P. add तस्माद् विश्वजित् ¹² L. चिचरिषुश्च॰; P. चिचरिषश्च॰;
BM¹. BM³. चिचर्षींश्च॰ ¹³ L. P. ॰नयति ¹⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 13 ¹⁵ L. P.
स सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठोऽग्निष्टोमः

यः सत्रियः¹ सांवत्सरिको विश्वजित् ।१। प्रतिष्ठा वा अग्निष्टोमः प्रतिष्ठित्यै एव ।२।
एकाह उ चेद् विश्वजिद् रात्रिसत्रस्य वा विषुवानतिरात्र एव स्यात् ।३। स कृत्स्नो विश्व-
जिद् योऽतिरात्रः ।४। अर्धं वै विश्वजितोऽह्ना क्रियते ।५। अर्धं राज्या ।६। सर्वपराजिदु
हैव स योऽन्यत्र सर्ववेदसाद् वा सत्राद् वा क्रियते ।७। सर्वज्यानिर्हैव सा ।८। योऽन्यत्र
विश्वजितः सर्वं ददाति ।९। विश्वजिच्चेत् सर्वमेव ।१०। सर्वमु चेद् विश्वजिदेव ।११।
यो ह वै न सर्वं ददाति सर्वं ददामीति² ब्रुवन् ।१२। कर्तनपत्यमेव³ तज्जीयते⁴ प्र वा मीयते
इति ह स्माह ।१३। सहस्रं वैनमवरुन्ध इति ह स्माह कौषीतकिः ।१४। सर्वं वै तद्
यत् सहस्रम् ।१५। सर्वं विश्वजित् ।१६। तत्⁵ सर्वेण ⁶-सर्वमाप्नोति य एवं वेद-⁶ ।१७।
वत्सच्छवीनं⁷ परिदधीत ।१८। रिचिचान इव वा एतस्यात्मा भवति यः सर्वं ददाति
।१९। वत्सं वै पशवो वाञ्छन्ति ।२०। पुनर्मा पशवो वाञ्छन्त्विति⁸ ।२१। उदुम्बरे वसेत्
।२२। ऊर्जा अन्नाद्यमुदुम्बरः ।२३। ऊर्जाऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।२४। नैषादे वसेत् ।२५। एतद्
वा अवराध्य॑मन्नाद्यं यन्निषादः ।२६। अवराध्यस्यान्नाद्यस्योपाप्त्यै ।२७ ॥१३॥

¹ L. P. सात्रिकः ² L. P. ददानीति ³ L. P. गर्तं॰ ⁴ L. P. तद्दीयते ⁵ L. omits
⁶-⁶ L. P. सर्वमाप्नुवानीति; here ends Khaṇḍa 14 ⁷ L. P. वत्सच्छवीं ⁸ L. P.
वाञ्छदानिति; L. (var.) as here

[पृष्ठम् १२९]

129 | विश्वजित् | XXV, 14, १–२२

वैश्ये वसेत् ।१। वैश्यो वै पुष्यतीव ।२। यद् वैश्येऽन्नाद्यं तस्योपाप्त्यै ।३। क्षत्रिये वसेत्
।४। एतद् वै परार्ध्यमन्नाद्यं यत् क्षत्रियः ।५। परार्ध्यस्यान्नाद्यस्योपाप्त्यै ।६। ब्राह्मणे
समानगोत्रे वसेत् ।७। यत् समाने¹ गोत्रेऽन्नाद्यं तस्योपाप्त्यै ।८। संवत्सरं चरेदधःसंवेश्य-
फालकृष्टाह्यप्रतिगृह्णन्नान्नं याचन्निदं तत्तदनुवसानः ।९। तत्तेनानुवस्ते ।१०। द्वादशरात्रं
चरित्वाथन्त्यस्यै बुभूषायै स्यादिति ह स्माह कौषीतकिः ।११। द्वादश वै मासाः संवत्सरः
।१२। सा संवत्सरस्य प्रतिमेति ।१३। प्राजापत्यान्यनिरुक्तानि होत्राणामाज्यानि भवन्ति
।१४। तस्य ता नः शक्तं पार्थिवस्य युञ्जन्ति ब्रघ्नमरुषं ता हि शश्वन्त ईळते तमीळिष्व
यो अर्चिषेति वा स्तोत्रियाः ।१५। ये षष्ठस्याह्नः स्तोत्रियास्ते विश्वजितोऽनुरूपाः ।१६।
प्राजापत्यं वै षष्ठमहः ।१७। प्रजापतिर्विश्वजित् ।१८। इतरे पञ्च तदुक्थम् ।१९। पर्यासैः
परिदधति ।२०। प्रतिष्ठा वै पर्यासः ।२१। प्रतिष्ठित्या एव प्रतिष्ठित्या एव² ।२२ ॥१४॥

¹ BM¹. BM². समान ² L. P. Here ends Khaṇḍa 15

इति तृतीयदशके पञ्चमोऽध्यायः
10

/श्व? In this font, 'श्व' has a loop that looks like 'भ्व' or 'श्व'. Look at line 12 of left page: "त्रयस्त्रिंशश्च स्तोमौ". In "श्वेतकेतुः", it is श्वेतकेतुः!
Wait, what is "ाहर्गिर्णुगलोप"? Let's read character by character:
ह
स्मा
हा
ह (with repha? no, ह with nothing)
र्णि or र्गि: it has a loop with repha: र्गि
then णु or र्नु or र्गु? It has a curved bottom: र्गु? No, look: it's 'र्ग' with 'ु'? "र्ग्लव"?
Wait, could it be "ह स्माहार्गिर्गलव" -> wait, "गार्ग्यो गलव"?
Wait, look at the first consonant: it's not ह, it's 'ग' with aa = गा!
Wait! Look at the letter: is it "गा" or "हा"?
"ह स्माह गा..." -> "ह स्माह गार्ग्यो गलव इति श्वेतकेतुः"?
Wait, look at: "ह स्माह" then "गार्गि" or "काहर्गि"?
Let's search mental memory of Kauṣītaki Brāhmaṇa 26.4:
Who discusses the defect being pointed out by the sadas

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

[Page 132]

XXVI, 3, १३-5, ८ कौषीतकिब्राह्मणे 132

।१२। ताभिर्वशममहस्तायते$^{11}$ ।१३। अन्तः$^{12}$ षष्ठमहः ।१४। अथ पुनस्ततिरेव सप्तममहः
।१५। तस्मात् ततवन्ति सप्तमेऽहन्त्सूक्तानि शस्यन्ते प्रायणीयरूपेण ।१६। पुनःप्रायणीयं
हि सप्तममहः ।१७ ॥३॥

$^1$ L. P. °प्लुवन् $^2$ L. P. तान् $^3$ P. आसान् $^4$ L. P. अथैतौ $^5$ L. °र्विंशः स्तोमो
$^6$ L. (var.) तथा (for अथ) $^7$ IO. BM$^1$. °र्विंश $^8$ ER. °ममुपु° $^9$ L. तास्त
$^{10}$ L. P. षड्ढतवः $^{11}$ L. P. Here ends Khaṇḍa 7 $^{12}$ L. P.

पृष्ठम् १३४

XXVI, 6, २८–8, ११ । कौषीतकिब्राह्मणे । 134

।२७। तदुक्थ्यं³ संतिष्ठते ।२८। तस्य सामिध्यो प्रथमस्याह्नः⁴ ।२९। अयं वै⁵ लोकः
प्रथमश्छन्दोमः ।३० ॥६॥

पादटिप्पण्यः :
¹ L. adds पञ्चर्चं; P. adds पञ्चर्चं । ² IO. परावतन्देवे । ³ P. तदुक्थं । ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 10 । ⁵ L. P. omit ।

अन्तरिक्षलोको द्वितीयः ।१। असौ लोक उत्तमः ।२। तस्मान्महद्वन्ति मध्यमेऽहन्त्सू-
क्तानि शस्यन्ते ।३। महद्धीदमन्तरिक्षम् ।४। अथो अभ्यारब्धवन्ति स्युः ।५। परमेवै-
तदहरभिवदति ।६। परमेवैतदहरभ्यारभ्य वसन्तीति ह स्माह कौषीतकिः ।७। अग्निं
वो देवमग्निभिः सजोषा इत्याज्यम् ।८। यदा महः संवरणाद् व्यस्थादिति महद्वत् सदभ्या-
रब्धवत् ।९। ¹⁻¹त्रैष्टुभः प्रउगः⁻¹ ।१०। कुविदङ्ग नमसा ये वृधास इति वायव्यं वृद्धवत्²
।११। महद्वद्धचेतदहः³ ।१२। अत एवोत्तरं⁴ तृचमैन्द्रवायवं यावत्तरस्तन्त्वो यावदोज
इति ।१३। यावन्नरश्रथसा दीध्याना इत्यभ्यारब्धवत् ।१४। प्रति वां सूर उदिते सूक्तै-
रिति मैत्रावरुणम् ।१५। मित्रं हुवे वरुणं पूतदक्षमित्यभ्यारब्धवत्⁴ ।१६। अप स्वसुरु-
षसो नग् जिहीत इत्याश्विनम् ।१७। अधामधा गोमधा वां हुवेमेत्यभ्यारब्धवत्⁵ ।१८।
अयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्व इत्यैन्द्रम् ।१९। महान् वीर ब्रह्मकृतिं जुषाण इत्यभ्यारब्धवत्
।२०। प्र ब्रह्माणो अङ्गिरसो नक्षन्तेति वैश्वदेवम् ।२१। प्र क्रन्दजुर्गभन्यस्य वेत्वित्यभ्या-
रब्धवत् ।२२। उत स्या नः सरस्वती जुषाणेति सारस्वतम् ।२३। वर्ध शुभ्रे स्तुवते रासि
वाजानिति वृद्धवत्⁶ ।२४। महद्वद्धचेतदहः ।२५। राथन्तरं पृष्ठं बार्हतं शस्त्रम् ।२६। तन्मि-
थुनं प्रजात्यै रूपम्⁷ ।२७ ॥७॥

पादटिप्पण्यः :
¹⁻¹ L. P. omit । ² L. P. महद्वद्वृद्धवत् । ³ L. P. महद्वन्मह° । ⁴ L. P. °मिति महद्वत् सदभ्या° । ⁵ L. P. °मेति महद्वत् सदभ्या° । ⁶ L. P. वृद्धवन्महद्वत् । ⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 11 ।

महां इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा इति त्रैष्टुभानां प्रथमं मरुत्वतीयानाम् ।१। महद्वत् सद-
भ्यारब्धवत्¹ ।२। इमा उ त्वा पुरुतमस्य कारोरेति द्वितीयम् ।३। हव्यं वीर हव्या
हवन्त इत्यभ्यारब्धवत्² ।४। क स्य वीरः को अपश्यदिन्द्रमिति तृतीयम् ।५। सुखरथमी-
यमानं हरिभ्यामित्यभ्यारब्धवत्³ ।६। महश्चित्त्वमिन्द्र यत एतानिति चतुर्थम् ।७।
महद्भिरूति त्र्यसो वरुतेति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।८। तमस्य द्यावापृथिवी सचेतसेति⁴
पञ्चमम् ।९। यदेतु कृण्वानो महिमानमिन्द्रियमिति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।१०। ⁵⁻त्रैष्टु-
भजागते जागतं जगन्मध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁻⁵ ।११। त्वं महां इन्द्र तुभ्यं ह क्षा इति त्रैष्टु-

पृष्ठम् १३५

135 । छन्दोमाः । XXVI, 8, १२–10, २

भानां प्रथमं निष्केवल्यनाम् ।१२। महद्वत् सदभ्यारब्धवत्¹ ।१३। त्वं महां इन्द्र यो ह
शुष्मैरिति द्वितीयं महद्वत् ।१४। महद्वद्धचेतदहः² ।१५। अपूर्व्या पुरुतमान्यस्मा इति
तृतीयम् ।१६। महे वीराय तवसे तुरायेति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।१७। तां सु ते कीर्तिं
मघवन् महित्वेति चतुर्थम् ।१८। महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।१९। इमां ते धियं प्र भरे
महो महीमिति⁴ पञ्चमम् ।२०। महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।२१। ⁵⁻त्रैष्टुभजागते जागतं
जगन्मध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁻⁵ ।२२। पञ्च पञ्च सूक्तानि निष्केवल्यमरुत्वतीययोः शस्यन्ते
मध्यमे छन्दोमे ।२३। पशवो वै छन्दोमाः ।२४। पाङ्क्ताः पशवः ।२५। पशूनामेवाप्त्यै⁷
।२६। ⁵⁻तानि दश संपद्यन्ते ।२७। दशदशिनी विराट् ।२८। श्रीर्विराडन्नाद्यम् ।२९।
श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै⁻⁵ ।३० ॥८॥

पादटिप्पण्यः :
¹ L. P. महद्वद्धचेतदहः । ² L. P. इति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् । ³ L. P. °मियमिति महद्वत् सदभ्या° । ⁴ L. P. add जागतं । ⁵⁻⁵ L. P. omit । ⁶ L. P. सदभ्यारब्धवत् । ⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 12 ।

हिरण्यपाणिमूतय इति सावित्रम् ।१। अपां नपातमवस ¹⁻इति महद्वत् सदभ्यारब्धवत्⁻¹
।२। मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथिवीयं महद्वत् ।३। महद्वद्धचेतदहः ।४।
युवाना पितरा पुनरित्यार्भ्वम् ।५। इन्द्रेण च मरुत्वतादित्येभिश्च राजभिरित्यभ्यारब्धवत्
।६। देवानामिदवो महदिति² वैश्वदेवम् ।७। वामं नो अद्य सवितर्वमन् वामं वरुणं शंस्य-
मिति महद्वत् सदभ्यारब्धवत् ।८। इमा नु कं भुवना सीषधामेति द्विपदाः ।९। इन्द्रश्च
विश्वे च देवा इत्यभ्यारब्धवत् ।१०। विश्वे देवा ऋतावृध इति वैश्वदेवं वृद्धवत्³ ।११।
महद्वद्धचेतदहः ।१२। गायत्रं गायत्रतृतीयसवनो ह्येष त्र्यहः ।१३। वैश्वानरो अजीजन-
दिति वैश्वानरीयम् ।१४। क्ष्मया वृधान ओजसेति वृद्धवत् ।१५। महद्वत् सदभ्यारब्धवत्⁴
।१६। कद्ध नूनं कधप्रिय इति मारुतमभ्यारब्धवत् ।१७। दूतं वो विश्ववेदसमिति जात-
वेदसीयम् ।१८। अग्ने मूळ महां असीति वा ।१९। अष्टर्चमष्टमस्याह्नः ।२०। पूर्वं तु स्थितम्
।२१। महां आरोहनं दिव इति महद्वत् सदभ्यारब्धवत्⁴ ।२२। गायत्रं गायत्रतृतीय-
सवनो ह्येष त्र्यहः ।२३। इत्याग्निमारुतसूक्तानि ।२४। इत्येतस्याह्नः सूक्तानि ।२५।
तदुक्थ्यं⁵ संतिष्ठते ।२६। तस्य सामिध्यो द्वितीयस्याह्नः⁶ ।२७ ॥९॥

पादटिप्पण्यः :
¹⁻¹ L. P. इत्यभ्यारब्धवत् । ² L. P. add नवर्चं । ³ L. P. वृद्धवन्महद्वत् । ⁴ L. P. महद्वद्धचेतदहः । ⁵ P. तदुक्थं । ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 13 ।

अन्तो गतिर्नवममहः ।१। असौ द्यौरसौ लोकः ।२। तस्माद् गतवन्ति नवमेऽहन्त्सू-

पृष्ठम् १३६

XXVI, 10, ३–12, १४ | कौषीतकिब्राह्मणे | 136

क्तानि शस्यन्ते ॥३॥ अगन्म महा नमसा यविष्ठं सोमस्य मा तवसं वक्ष्यप्र इत्येते उभे
तदाज्यम् ॥४॥ अगन्मेति गतवत् ॥५॥ तदन्तरूपम् ॥६॥ अन्तो नवममहः ॥७॥ ऐतीव वा
अन्तं गत्वा ॥८॥ कद्र्चङ् हि तत इयात् ॥९॥ अस्थूरत्र धेनवः पिन्वमाना इति स्थितवत्
॥१०॥ तदन्तरूपम् ॥११॥ अन्तो नवममहः ॥१२॥ तिष्ठतीव वा अन्तं गत्वा ॥१३॥ कद्र्चङ्
हि तत इयात् ॥१४॥ अगन्म महा नमसा यविष्ठमित्येव तृचमाज्यं स्यादिति ह स्माह
पैङ्ग्यः ॥१५॥ अगन्मेति गतवत् ॥१६॥ तदन्तरूपम् ॥१७॥ अन्तो नवममहः ॥१८॥ ऐतीव
वा अन्तं गत्वा ॥१९॥ कद्र्चङ् हि तत इयात् ॥२०॥ अष्टाचत्वारिंशं स्तोमं किंतृचं व्यश्वु-
वीतेति ह स्माह कौषीतकिः ॥२१ ॥१०॥

सोमस्य मा तवसं वक्ष्यप्र इत्येतदुपशंसंसेत्¹ ॥१॥ तस्य तदेवान्तरूपं यद् भूतानुवादि
प्राञ्चं यज्ञं चक्रुम दिवः शशासुरिति ॥२॥ यदेतद् भूतमिवाभि ॥३॥ अत्र ²-न्वा अपि-²
स्तोमो न व्यामव्य³ इति ह स्माह पैङ्ग्यः ॥४॥ यद्युग्भिरेव⁴ स्तोमो व्याप्यत⁵ इति ॥५॥
अक्षरैर्ह वा ऋक् स्तोमं व्यश्नुते ॥६॥ अक्षरैर्ह पदैर्वा⁶ निविद् वा पुरोरुग् वर्चम् ॥७॥ व्यासो
ह वा उ तत्र स्तोमो भवति यत्र निविद् वा पुरोरुग् वा शस्यते ॥८॥ ⁷-तस्माद् व्याप्यत-⁷
एव ॥९॥ तृचमाज्यं स्याद्⁸ यददः पैङ्ग्यस्य वचसा⁹ ॥१०॥ उभे इति त्वेव स्थितम् ॥११॥
एतेन ह वा¹⁰ अह्ना¹⁰⁻¹¹ वसिष्ठश्च विश्वामित्रश्च-¹¹ समजायेताम् ॥१२॥ अभिसंजानाते ह
वा अस्मै स्वा श्रेष्ठ्याय य एवं वेद ॥१३॥ तस्मादुभे एव स्याताम् ॥१४॥ वासिष्ठं पूर्वं वैश्वा-
[

पृष्ठम् १३८

XXVI, 13, ३१–14, ३८ कौषीतकिब्राह्मणे 138
त इन्द्रियं परमं पराचैरिति चतुर्थम् ॥३१॥ परमं पराचैरिति निनर्तिः⁷ ॥३२॥ अन्तो नव-
ममहरः ॥३३॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥३४॥ कद्रचङ् हि तत इयात् ॥३५॥ अहं भुव॑
वसु॑नः पूर्व्यस्पतिर्विभ॑जिते ध॒नजि॑ते॒ स्व॒र्जित् इति द्वे⁸ ॥३६॥ अहमुहमिति सप्रभृति ॥३७॥
यथा वै सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपम् ॥३८॥ जिते जित इति निनर्तिः⁷ ॥३९॥ अन्तो नवम-
महः ॥४०॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥४१॥ कद्रचङ् हि तत इयात् ॥४२॥ ²⁻त्रैष्टुभजागते
जागतं जगन्मध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁻² ॥४३॥ पञ्च⁹ सूक्तानि मरुत्वतीये शस्यन्त उत्तमे
छन्दोमे ॥४४॥ पशवो वै छन्दोमाः ॥४५॥ पाङ्क्ताः पशवः ॥४६॥ पशूनामेवाप्त्यै ॥४७॥
षळन्ततो निष्केवल्ये ॥४८॥ षड् वा ऋतवः संवत्सरः ॥४९॥ संवत्सरस्यैवाप्त्यै¹⁰ ॥५०॥
²⁻तान्येकादश संपद्यन्ते ॥५१॥ एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् ॥५२॥ त्रैष्टुभाः पशवः पशूना-
मेवाप्त्यै⁻² ॥५३ ॥१३॥

पादटिप्पण्यः (१३८)
¹ L. P. add जागतं ²⁻² L. P. omit ³⁻³ L. P. शूरैति निवृत्तिः ⁴ L. P. omit
⁵ L. P. नीव ⁶ L. P. add नृत्यति ⁷ L. P. निवृत्तिः ⁸ L. P. add जागते
⁹ P. पञ्च पञ्च ¹⁰ L. P. Here ends Khaṇḍa 16

अभि त्वा देव सवितरिति सावित्रम् ॥१॥ अभीत्यसौ¹ लोकः ॥२। तदमुष्य लोकस्य
रूपम् ॥३। प्र वां महि द्यवी अभीति द्यावापृथिवीयम् ॥४। महि द्यवी अभीति ²⁻तदमुष्य
लोकस्य रूपम्⁻² ॥५। इन्द्र इषे ददातु न इत्येका ते नो रत्नानि धत्तनेति³ द्वे ⁴⁻तत् तृचमार्थ-
वम्⁻⁴ ॥६। एकमेकं सुशस्तिभिरित्येकमेकमिति निनर्तिः⁵ ॥७। अन्तो नवममहः ॥८। नीव
वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥९। कद्रचङ् हि तत इयात् ॥१०। अथ वैश्वदेवं मनुः ॥११। सर्वं
आयुर्वै मनुः ॥१२। आयुरेव तद् यजे च यजमानेषु च दधाति⁶ ॥१३। विश्वे देवास आ
गतेति वैश्वदेवं भारद्वाजम्⁷ ॥१४। आ गतेति गतवत् ॥१५। तदन्तरूपम् ॥१६। अन्तो
नवममहः ॥१७। ऐतीव वा अन्तं गत्वा ॥१८। कद्रचङ् हि तत इयात् ॥१९। गायत्रं गायत्र-
तृतीयसवनो ह्येष त्र्यहः ॥२०। दिवि पृष्ठो⁸ अरोचतेति वैश्वानरीयम् ॥२१। दिवीति
तदमुष्य लोकस्य रूपम् ॥२२। मरुतो यस्य हि क्षय इति मारुतम् ॥२३। क्षय इति क्षितवत्
॥२४। तदन्तरूपम् ॥२५। अन्तो नवममहः ॥२६। क्षियतीव वा अन्तं गत्वा ॥२७। कद्रचङ्
हि तत इयात् ॥२८। अग्निहोता पुरोहित इति जातवेदसीयम् ॥२९। क्षयं पावकशोचिष
इति क्षयमिति⁷ क्षितवत् ॥३०। तदन्तरूपम् ॥३१। अन्तो नवममहः ॥३२। क्षियतीव वा
अन्तं गत्वा⁹ ॥३३। कद्रचङ् हि तत इयात् ॥३४। गायत्रं गायत्रतृतीयसवनो ह्येष त्र्यहः
॥३५। इत्याग्निमारुतसूक्तानि ॥३६। इत्येतस्याह्नः सूक्तानि ॥३७। तदुक्थ्यं¹⁰ संतिष्ठते ॥३८।

पृष्ठम् १३९

139 छन्दोमाः XXVI, 14, ३९–४४
तस्य सामिर्या तृतीयस्याह्नः ॥३९॥ अन्वहं द्विपदाः शस्यन्ते¹¹ ॥४०। पशवो वै छन्दोमाः
॥४१। यजमानच्छन्दसं द्विपदाः ॥४२। अधिच्छायामेव तत् पशूनां यजमानान् दधाति ॥४३।
अधीव वै पशून् पुरुषस्तिष्ठत्यधीव वै पशून्¹² पुरुषस्तिष्ठति¹³ ॥४४ ॥१४॥

पादटिप्पण्यः (१३९)
¹ L. P. अभीत्येव वा असौ ²⁻² L. P. निनृत्तिरन्तो नवममहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति
कद्रचङ् हि तत इयात् ³ L. दत्त⁰ ⁴⁻⁴ L. P. इत्यार्भवे ⁵ L. P. निनृत्तिः ⁶ L. P.
add अत्रैव द्विपदास्तासामुक्तं ब्राह्मणम् ⁷ L. P. omit ⁸ L. P. पृष्ठो ⁹ IO. adds
नृत्यति ¹⁰ P. तदुक्थं ¹¹ L. P. add सर्वेषु छन्दोमेषु ¹² L. P. omit अधीव वै पशून्
¹³ L. P. Here ends Khaṇḍa 17

इति तृतीयदशके षष्ठोऽध्यायः

एकाहः प्रतिष्ठित्यैव ।१८ ।।३।।"

Wait, let's check footnotes on page 141:
¹ L. P. IO. ०गुदेतीति ² L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ³-³ L. P. omit ⁴ L. P.
add सूक्तात् पूर्वौ द्वौ प्रगाथौ पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति ⁵ L. P. जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेत्यैकाहिकं
Wait! In footnote 4: "पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति" or "शंसतीति"?
Look at the footnote text: "पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति" - wait, there is an anusvara: शं, then सं, then स, then ती, then ति: "शंसंसतीति" or "शंसतीति"?
Let's look at footnote 4: "पिन्वन्त्यपीयया शंसंसतीति" - yes, it actually has two dots or "शंसतीति"?
Wait, look at: "पिन्वन्त्यपीयया शंसतीति" - wait, the letters are: शं (śaṃ) स (sa) ती (tī) ति (ti). Wait, is there an extra letter? No, it's शंसतीति! Wait, let me look at: "शंसतीति". Yes, शं स ती ति. Wait, let

अन्नादी चान्नपती च ।१। इयं वा अन्नाद्यसावन्नपत्नी ।२। भद्रा च कल्याणी च ।३।
Line 8:
"भद्रा तत् सोमः ।४। कल्याणी तत् पशवः ।५। अनिलया चाभया च ।६। अनिलया"
Line 9:
"तद् वायुः ।७। न ह्येष इलयति ।८। अभया तन्मृत्युः ।९। न ह्येष बिभेति ।१०। अनाप्ता"
Line 10:
"चानाप्या च ।११। इयं ¹-वा अनाप्ता⁻¹ ।१२। असौ चौरनाप्या ।१३। अनाधृष्टा चाना-"
Line 11:
"धृष्या च ।१४। अयं वा अग्निरनाधृष्टो² ।१५। असावादित्योऽनाधृष्यो³ ।१६। अपूर्वा"
Line 12:
"चान्नात्तृव्या च ।१७। अपूर्वा तन्मनः ।१८। अन्नात्तृव्या तत् संवत्सरः ।१९। सोऽसावेव⁴"
Line 13:
"गृहपतियोंऽसौ तपति ।२०। एष हि गृहाणां पतिः ।२१। तस्यैतंव एव गृहाः ।२२। एष"
Wait, "गृहपतियोंऽसौ"?

पृष्ठम् १४४ (XXVII, 10, १२–11, २६ / कौषीतकिब्राह्मणे)

एवं शालायै ।१२। ते यथाप्रपन्नमुपनिष्क्रम्य ⁶⁻मार्जालीयन्त्वन्तेन नक्षत्रेषु चक्षुर्विंसृजन्ते
⁶⁻तच्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरदिति⁻⁶ ।१३। ज्योतिर्वे नक्षत्राणि ।१४। ज्योतिरेव तदात्मन्
दधते⁹ ।१५। ते परया द्वारा हविर्धाने प्रपद्यन्ते ।१६। अथाध्वर्युरुत्तरस्य हविर्धानस्य
कूबरीमभिपद्याह सत्रस्यर्धिं गायेति ।१७। गायति सत्रस्यर्धिम् ।१८। तत् सत्रस्यर्धि-
माप्नुवन्ति ।१९। सर्वे साम्नो निधनमुपयन्ति ।२०। प्रतिष्ठा वै निधनं प्रतिष्ठित्यै एव
।२१। त ¹⁰⁻उत्तरेण हविर्धाने गच्छन्त्यधोक्षं वोत्तरस्यैन्द्रोमतिच्छन्दसं ⁻¹⁰ जपन्तः ।२२।
अतिच्छन्दसैव तदधोक्षं¹¹ पाप्मानमपघ्नते ।२३ ॥१०॥

पादटिप्पणी:
¹⁻¹ L. P. वाग्यताः संमील्यासत ² L. P. omit भूतानि ³ L. P. वाचंयमा ⁴ L. P. आसत ⁵ L. P. वाचमम्या° ⁶⁻⁶ L. P. omit ⁷ BM¹. दीक्षितो ⁸ BM¹. वेदयेंति ⁹ P. धत्ते ¹⁰⁻¹⁰ L. P. उत्तरस्य हविर्धानस्याधोक्षं सर्पन्त्यैन्द्री ¹¹ L. P. add यजमानाः

ते न्वा¹ उ वयमुत्तरेणैव हविर्धाने² परीमेति³ ह स्माह कौषीतकिः ।१। यज्ञस्यानु-
संचरं समर्षिभ्योऽनन्तर्हिता⁴ इति ।२। तेऽग्रेण हविर्धाने समुपविश्य कामं⁵ ध्यायन्ति⁶
⁷⁻यं यमिच्छन्ति⁻⁷ ।३। स उ हैभ्यः कामः समृध्यते ।४। ⁸⁻अथ य उ⁸⁻ बहुकामा भवन्ति
।५। भूर्भुवः स्वरित्येतास्ते व्याहृतीर्जपन्ति⁹ ।६। ते प्राञ्च उदञ्च उत्क्रम्य वाचं निह्व-
यन्ते¹⁰ ।७। नेद् वाक् पराच्यसदिति ।८। ¹¹⁻वाचमेव तदात्मन् दधते⁻¹¹ ।९। सुब्रह्मण्या¹²
वाचं विसृजन्ते¹⁰ ।१०। ब्रह्म वै सुब्रह्मण्या ।११। ब्रह्मणैव तद् वाचं विसृजन्ते ।१२। त
आग्नीध्रे¹³ सह राज्ञा संविशन्ते ।१३। तद् यथा राजानं वा राजमात्रं वा श्रान्तं वेश्म प्रपा-
दयेयुः ।१४। एवमेवैतत् सोमं राजानमहरहर्हविर्धानाभ्यामुपाह्वत्याग्नीध्रं¹⁴ प्रपादयन्ति
।१५। त आग्नीध्रे¹³ सह राज्ञा संविशन्ते¹⁵ ।१६। अथ यत् समूळ्हं दशरात्रमुपयन्ति ।१७।
सर्वेषामेव कामानामाप्त्यै ।१८। अथ यद् व्यूळ्हमुपयन्ति ।१९। सर्वेषामेव छन्दसामाप्त्यै
।२०। अथ यद् व्यूळ्हसमूळ्हा उपयन्ति ।२१। दशरात्रस्यैव नानात्वाय ।२२। समूळ्ह
उ हैवाग्र आस ।२३। तानि छन्दांस्यन्योन्यस्य स्थानमभिदध्युः ।२४। सर्वाणि प्रथमानि
स्याम सर्वाणि मध्यमानि सर्वाण्युत्तमानीति¹⁶ ।२५। अथो सर्वाण्येवैतच्छन्दांसि सर्वसवन-
भाञ्जि कुर्वन्ति¹⁷ ।२६ ॥११॥

पादटिप्पणी:
¹ P. नु वा ² L. P. omit; L. (var.) as here ³ L. P. परीम इति ⁴ L. P. सप्त ऋषिभ्यो° ⁵ L. P. कामान् ⁶ L. P. ध्यायन्ते ⁷⁻⁷ L. P. यत्कामा भवन्त्ययं नः कामः समृद्ध्यतामिति ⁸⁻⁸ L. P. ये ⁹ L. P. ०र्जपेयुः ¹⁰ L. विह्वयन्ते; P. विह्नयन्ते ¹¹⁻¹¹ L. P. omit ¹² L. P. ०ण्यायै ¹³ L. P. आग्नीधीये ¹⁴ L. ०वहृत्या० ¹⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 6 ¹⁶ L. P. omit इति ¹⁷ L. P. करोति

पृष्ठम् १४५ (दशममहः / XXVII, 12, १–१०)

गायत्रप्रातःसवनः प्रथमस्त्यहस्त्रिष्टुब्मध्यंदिनो जगत्तृतीयसवनः ।१। जगत्प्रातःस-
वनो द्वितीयस्त्यहो गायत्रमध्यंदिनस्त्रिष्टुप्तृतीयसवनः ।२। त्रिष्टुप्प्र्रातःसवनस्तृतीयस्त्यहो
जगन्मध्यंदिनो गायत्रतृतीयसवनः ।३। गायत्रप्रातःसवनं दशममहः ।४। तत् समा-
नाच्छन्दसः समानं छन्द उपसंगच्छन्ते ।५। अथ यद् दशममहरनुष्टुभमभिसंपादयति¹
।६। वाग् वा एतदहः ।७। वागनुष्टुप् ।८। वाच्येव तद् वाचं प्रतिष्ठापयन्ति ।९। तेऽमृतत्व-
माप्नुवन्ति ये दशममहरुपयन्ति ये दशममहरुपयन्ति² ।१० ॥१२॥

पादटिप्पणी:
¹ L. P. ०यन्ति ² L. P. Here ends Khaṇḍa 7

इति तृतीयदशके सप्तमोऽध्यायः

कौषीतकिब्राह्मणम् — पृष्ठम् १४६ (XXVIII, 1, १–३, ४)

प्रजापतिर्ह यज्ञं ससृजे ।१। तेन ह॑ सृष्टेन देवा ईजिरे ।२। तेन हेड्वा सर्वान् कामानापुः
।३। तस्य हेतराद्ध्यर्धमपनिदधुः² ।४। य एते प्रैषाश्च निगदाश्च ।५। अथेतरेण यज्ञेन
ऋषय ईजिरे ।६। ते ³-ह विजिज्ञुः-³ ।७। असर्वैण ह वै यज्ञेन यजामह॑ न वै सर्वान् कामा-
नाप्नुम इति ।८। ते ह श्रेमुः ।९। त एते॑ प्रैषाँश्च॑ निगदाँश्च ददृशुः ।१०। तेन ह॑ सप्रैषेण
सनिगदेनेष्ट्वा सर्वान् कामानापुः ।११। एतावन्तं ह वा उ प्रैषाश्च निगदाश्च ।१२।
यद्गभिर्यज्ञस्यानाप्तं तदेभिः सर्वमाप्स्याम इति ।१३ ॥१॥

पादटिप्पण्यः (१):
¹ ER. omits      ² L. P. ०म्पु०      ³-³ L. P. हविर्ज्ञ्जुः      ⁴ L. P. ०महे      ⁵ L. P. एतान्
⁶ BM¹. omits च      ⁷ BM². हि      ⁸ L. P. एते ह तै; L. (var.) as here

तानेतान् प्रैषानुपप्रैषान्¹ विश्वामित्रो ददर्श ।१। अथो पुरोळाशप्रैषान् ।२। अथैतर ऋषय
इतरान् ।३। तदाहुः कस्मान्मैत्रावरुण एव सर्वेभ्यः प्रेष्यतीति ।४। एता ह वै देवताः
प्रैषाणामाजिमीयुः ।५। तन्मित्रावरुणा² उज्जग्यतुः ।६। तस्मान्मैत्रावरुण एव सर्वेभ्यः
प्रेष्यति ।७। स वै तिष्ठन् प्रेष्यति ।८। तिष्ठन् वै वीर्यवत्तमः ।९। तिष्ठन्नाश्रुतवदनतमः³
।१०। वीर्यवतौमाश्रुतां देवेषु वाचमुद्यासमिति⁴ ।११। कुवक्रं⁵ इव प्रणतोऽनुब्रूयात् ।१२।
तथा ह वर्षुकः पर्जन्यो भवतीति ह स्माह कौषीतकिः ।१३। तद्ध स्म वै पुरासुररक्षांसानि⁶
हवींषि विमथ्नते⁷ ।१४। तत एता वामदेवोऽभिरूपा अपश्यदग्निर्होता नो अध्वर इति ।१५।
ताभिर्हाग्निं परिनिन्युः⁸ ।१६। ततो वै तानि रक्षांसि नाष्ट्रा अपजघ्निरे⁹ ।१७। जुषस्व
सप्रथस्तममिति जुष्टवतीमभिरूपामन्वाह ।१८। जुष्टवतीमभिरूपां देवेषु वाचमुद्यासमिति
।१९। इमं नो यज्ञममृतेषु धेहीति¹⁰ ।२०। स्तोकानेवैताभिरग्रये स्वदयति ।२१। एता ह वा
उ तेषां पुरोनुवाक्या एता याज्याः ।२२। तस्मादभिरूपा भवन्ति ।२३ ॥२॥

पादटिप्पण्यः (२):
¹ IO. प्रैषान्      ² L. तां मि०; P. तान् मि०      ³ L. तिष्ठन् वा उ श्रुत०; P. तिष्ठन् वा
उ श्रित०      ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 1      ⁵ P. ॐ वक्रं      ⁶ L. P. ०रक्षांसि
⁷ L. P. विबध्नते; L. (var.) विमन्थते, and as here      ⁸ L. P. परिनिन्युः; L. (var.) ०णिण्युः;
wrongly reports that IO. reads परिनिन्युः      ⁹ L. P. ०जज्ञिरे      ¹⁰ L. P. add विश्वामित्रः

वैश्वामित्रीं पुरोळाशस्विष्टकृतः पुरोनुवाक्यामन्वाह तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ।१। वैश्वा-
मित्रीरनुसवनं पुरोळाशानां पुरोनुवाक्या¹ अन्वाह ।२। विश्वामित्रो ह्येतान् पुरोळाश-
प्रैषान् ददर्श सलोमतायै ।३। माधुच्छन्दस्यानुभिरूपे द्विदेवत्यानां प्रथमस्य पुरोनुवाक्ये

अच्छावाकीयम् — पृष्ठम् १४७ (XXVIII, 3, ५–4, ७)

अन्वाह ।४। मधुच्छन्दा² ह्येतान् द्विदेवत्यप्रैषान्³ ददर्श सलोमतायै ।५। गार्त्समदीं च
मैधातिथीं चोत्तरयोरभिरूपे अन्वाह ।६। मेधातिथीः प्रातःसवन उन्नीयमानेऽभ्योऽन्वाह
।७। मेधातिथिर्ह प्रातःसवन इन्द्राय सोमं प्रोवाच ।८। ता वा आवत्यो हरिवत्यो भवन्ति
पुरोनुवाक्यानुरूपेण ।९। ता वा ऐन्द्र्यो भवन्ति ।१०। ऐन्द्रो हि यज्ञक्रतुः ।११। ता वै
गायत्र्यो भवन्ति ।१२। गायत्रं प्रातःसवनम् ।१३। ता वै नवान्वाह ।१४। नव न्वा अत्र
चमसानुन्नयन्ति⁵ ।१५। षळु हैके प्रातःसवन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाहूः ।१६। स्वयमच्छा-
वाकः सप्तमीम् ।१७। सप्त समोत्तरयोः सवनयोः ।१८। सप्त वै प्राञ्च आसीना वषट्-
कुर्वन्तीति वदन्तः ।१९। ⁶-तद् वै खलु-⁶ यथासूक्तमेवानुब्रूयात् ।२०। होतुह्येवैताः पुरो-
नुवाक्या भवन्ति ।२१। होतुर्ह्येवानुचमसमेताँश्चमसानुन्नयन्ति⁸ ।२२। अथ होत्राः संथ-
जन्ति ।२३। ⁹-यजमानमेव तदनूगतायै संप्रमुञ्चन्ति-⁹ ।२४। मित्रं वयं हवामह इति
मैत्रावरुण्या मैत्रावरुणः स्वयैव¹⁰ देवतया ।२५। यज्ञमुखस्यानवराध्यै ।२६। इन्द्र त्वा
वृषभं वयमित्यैन्द्र्या ब्राह्मणाच्छंसी ।२७। ऐन्द्रो हि यज्ञक्रतुः ।२८। मरुतो यस्य हि
क्षय इति मारुत्या पोता ।२९। यत्र ह तदिन्द्रं मरुतः पुपुवुः ।३०। तदेनानिन्द्रः सोमपी-
थेऽन्वाभजे ।३१। तस्मात् स मारुत्या पोता प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति ।३२। अग्रे पत्नी-
रिहा वहेत्याग्निपात्नीवत्या त्वष्ट्रमत्या नेष्टा¹¹ ।३३। ¹²-त्वष्टा वै-¹² देवांनां पत्नीवतो
नेष्टुर्विजाम् ।३४। तस्मात् स आग्निपात्नीवत्या त्वष्ट्रमत्या नेष्टा प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति
।३५। उक्षानाय वशानायेत्याग्नेय्याग्नीध्रः ।३६। अग्निं¹³ हि¹⁴ स समिन्धे ।३७। तस्मात्
स आग्नेय्याग्नीध्रः प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति¹⁵ ।३८ ॥३॥

पादटिप्पण्यः (३):
¹ P. ०वाक्ये      ² BM². माधु०; ER. EM. (var.) मधुच्छन्दो      ³ ER. पुरोळाशप्रैषान्
⁴ P. मेधा०      ⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 2      ⁶-⁶ L. P. तदु वा आहुः; L. (var.) as here
⁷ L. wrongly reports IO. reading as यथासूक्तमनुब्रूयात्      ⁸ L. P. होतुह्येवैताँश्चमसानुचम-
समुन्नयन्ति; and add तस्माद्यथासूक्तमेवानुब्रूयात्      ⁹-⁹ L. P. तासामुक्तं ब्राह्मणं      ¹⁰ L. P.
स्वया; L. (var.) as here      ¹¹ L. P. add प्रथमतश्चानन्ततश्च यजति      ¹²-¹² L. P. अग्निवै;
L. (var.) as here      ¹³ L. P. अग्नीन्      ¹⁴ L. P. ह      ¹⁵ L. P. add अनुवषट्कुर्वन्त्या-
हुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै अथैषाय होतुचमसतस्त्योक्तं ब्राह्मणम् ॥३॥

अथ यत्र ह तन्नाभानेदिष्ठो मानवोऽङ्गिरःसूपहवमीषे¹ ।१। स एतां होत्रामच्छावा-
कीयां² प्रोवाच³ ।२। स वा उपहूतायामिळायामाजगाम⁴ ।३। तस्मात् तन्न प्रवृणते⁵ ।४।
स वा एतस्मात् पूर्वस्मादुत्तरादवान्तरदेशादाजगाम⁶ ।५। तस्मादेतस्यां ⁷-दिश्यासीनो
ऽच्छावाक उपहवमिच्छते-⁷ ।६। तदाहुः कस्मादच्छावाकाय पुरोळाशशकलं परिहरन्तीति

XXVIII, 4, ८–5, ३५ कौषीतकिब्राह्मणे 148

।७। अलीकयुर्ह वाचस्पतो नैमिशीयानां$^{10}$ दीक्षोपसत्सु ब्रह्मास ।८। स ह प्रसुतेऽच्छा-
वाकीयां चकार ।९। ते होचुः ।१०। अस्मे वा इमं पुरा ब्रह्मभागं पर्यहरन्$^{11}$ ।११।
कस्मा एनं परिहरामेति ।१२। $^{12-}$तस्मा एवैनं परिहरतेत्यूचुः$^{12}$ ।१३। $^{13-}$तं तस्मै$^{13}$
परिजहुः$^{14}$ ।१४। स एष ब्रह्मभाग एव ।१५। अथो इळाभाजो वा इतरे चमसाः ।१६।
तस्मादच्छावाकाय पुरोळाशशृगलं$^{8}$ परिहरन्ति ।१७। चमसस्यैवापरीलतायै ।१८ ॥४॥

$^{1}$अथैनमध्वर्युराहाच्छावाक वदस्व यत् ते वाद्यमिति ।१। अच्छावाकोपहवमिच्छस्वे-
त्येवैनं तदाह ।२। अच्छा वो अग्निमवस इत्यच्छावाक आग्नेयीरन्वाह ।३। आग्नेयं प्रातः-
सवनम् ।४। ता वा अनुष्टुभो भवन्ति ।५। गायत्री वै सा यानुष्टुप् ।६। गायत्रमग्नेश्छन्दः
।७। ता वै तिस्रो भवन्ति ।८। त्रिवृद् वा $^{2-}$अग्निरङ्गारा अर्चिर्धूम$^{2}$ इति ।९। उत्तमाये
तृतीये वचने प्रणवेन निगदमुपसंदधाति ।१०। यजमान होतरध्वर्योऽग्नीद् ब्रह्मन् पोतर्नेष्ट-
रुतोपवक्तरिति ।११। प्रशास्ता वा उपवक्ता ।१२। $^{3-}$अपि वा ऋचामभ्युदितम्$^{3}$ ।१३।
उपवक्ता जनानामिति ।१४। इषेष्पद्यध्वमूर्जंजयध्वमिति ।१५। अन्नं वा इषमन्नमूर्जम्
।१६। अन्नेन समक्षध्वमित्येवैनांस्तदाह$^{4}$ ।१७। नि वो जामयो जिहतां न्यजामय इति
।१८। यच्च जामि$^{5}$ यच्चाजामि$^{6}$ ।१९। तद् वो निजिहतामित्येवैनांस्तदाह$^{7}$ ।२०। $^{8-}$अपि
वा$^{8}$ ऋचामभ्युदितम्$^{9}$ ।२१। जामिमजामिं प्र मृणीहि शत्रूनिति ।२२। नि सपत्ना यामनि
बाधितास इति ।२३। निहता वः सपत्नाः समरण इत्येवैनांस्तदाह$^{7}$ ।२४। जेष्थाभीत्वरीं
जेष्थाभीत्वर्यंति$^{10}$ ।२५। सेना वा अभीत्वरी ।२६। सेनया सेनां जयतेत्येवैनांस्तदाह$^{7}$
।२७। शृण्वद् व इन्द्रः शृण्वद् वो अग्निरिति ।२८। शृणोतु न$^{11}$ इन्द्रः शृणोत्वग्निरित्या-
शिषमेव तद् वदते ।२९। प्रस्थायेन्द्रामिभ्यां सोमं वोचतोपो$^{12}$ अस्मान् ब्राह्मणान् ब्राह्मणा
ह्वयध्वमिति ।३०। सर्वेष्वेव$^{13}$ तदुपहवमिच्छते$^{14}$ ।३१। तं होतोपह्वयते ।३२। स हि तेषां
श्रेष्ठो भवति$^{15}$ ।३३। यं वै श्रेष्ठमुपह्वयते ।३४। स उपहूत इति ह स्माह$^{16}$ ।३५ ॥५॥

149 होत्रकशस्त्राणि XXVIII, 6, १–8, १

प्रत्यस्मै पिपीषत इत्यच्छावाक उक्थीयमानायान्वाह ।१। ता वै चतस्रो भवन्ति ।२।
चतुष्टयं वा इदं सर्वम् ।३। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै ।४। $^{1-}$ऐन्द्रीरन्वाह ।५। ऐन्द्रो हि यज्ञक्रतुः$^{1-}$
।६। ता वा अनुष्टुभो भवन्ति संशंसायै ।७। बृहत्पूत्तमा भवति ।८। धीवं बृहती ।९।
श्रियामेव तदन्ततः प्रतितिष्ठति ।१०। प्रातर्यावभिरा गतमित्यैन्द्राग्न्या यजति ।११। ऐन्द्राग्नं
ह्यास्त्योक्थं भवति ।१२। गायत्र्या गायत्रं प्रातःसवनम् ।१३। अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव
शान्त्यै ।१४। आहुतीनां प्रतिष्ठित्थ्यै ।१५। अनवानं प्रातःसवने यजेयुरिति ह स्माह पैङ्ग्यः
।१६। क्षिप्रं देवेभ्यो हविः प्रयच्छाम$^{2}$ इति ।१७। अर्धर्चश इति कौषीतकिः ।१८। एतद्
वै छन्दसां पर्व यदर्धर्चः ।१९। पर्वश एव तद् देवेभ्यो हविः प्रयच्छति$^{3}$ ।२०। अथात
ऋतुप्रैषाणामेव मीमांसा ।२१। कण्वो हैतानुत्प्रैषान् ददर्श ।२२। मेधातिथियर्ज्याः ।२३।
काण्वो ह वै मेधातिथिः ।२४। तेन तौ मृत्युं पाप्मानमपजघ्नततु$^{4}$ ।२५। स य इच्छेन्मृत्युं
पाप्मानमपहन्त्यामिति ।२६। एताभिर्यजेत्$^{5}$ ।२७। पुरुषो वै यज्ञः ।२८। तस्य वागेवाज्यम्
।२९। सा वा एकैव भवति ।३०। तस्मादेकदेवत्यमाज्यं शंसति ।३१। प्राणाः प्रउगम्$^{6}$
।३२। ते वा इमे बहवः प्राणाः ।३३। तस्माद् बह्व्यो देवताः प्रउगे शस्यन्ते ।३४ ॥६॥

बाहू मैत्रावरुणश्चाच्छावाकश्च ।१। तौ वै द्विगुणौ भवतः ।२। तस्मात् तौ प्रातःसवने
द्विदेवत्याः शंसतः ।३। इयमेव वेना सेवनी मध्यं ब्राह्मणाच्छंसी ।४। तस्माद् ब्राह्म-
णाच्छंसी प्रातःसवन एकदेवत्याः शंसति ।५। आत्मा मध्यन्दिनः ।६। स वा एक एव
भवति ।७। तस्मान्मध्यन्दिने होत्राशंसिन$^{1}$ एकदेवत्याः शंसन्ति$^{2}$ ।८। होता च निष्केवल्यम्
।९। ऊरू मैत्रावरुणश्चाच्छावाकश्च ।१०। तौ वै द्विगुणौ भवतः ।११। तस्मात् तौ तृतीय-
सवने द्विदेवत्याः शंसतः ।१२। इदमेव शिश्नं मध्यं ब्राह्मणाच्छंसी ।१३। तस्माद् द्विरूपं$^{3}$
जायते स्त्री च पुमांश्च ।१४। तस्माद् ब्राह्मणाच्छंसी तृतीयसवने द्विदेवत्याः शंसति ।१५।
ब्राह्मणाच्छंसी भूयिष्ठाः शंसति ।१६। मध्यं$^{4}$ वै ब्राह्मणाच्छंसी ।१७। तस्मादिदमात्मनो
मध्यं स्थविष्ठम् ।१८ ॥७॥$^{5}$

अथ यदावन्तः स्तोत्रियानुरूपा भवन्ति तत् प्रथमस्याह्नो रूपम् ।१। वैश्वामित्रौ

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् १५०]

XXVIII, 8, २-२०

मैत्रावरुणस्य चाच्छावाकस्य च स्तोत्रियौ भवतः ॥२॥ वासिष्ठौ नवर्चौ पर्यासौ ॥३॥ अन्ता-
वेवैतत् सदृशौ कुर्वन्तः ॥४॥ स्तोत्रियाञ्छस्तवा श्वःस्तोत्रियाननुरूपम् कुर्वन्ते¹ ॥५॥ ²अहीन-
संतत्या अहीनरूपतायै² ॥६॥ अहारेव तदह्नोऽनुरूपं³ कुर्वते ॥७॥ अह्नेर्वा अह्नोऽनुरूपम्⁴
॥८॥ तदाहुः कस्मात् स्तुतमनुशस्यते कस्मात् स्तोममतिशंसन्तीति ॥९॥ न⁵ वै तत् स्तुतं
भवति यन्नानुशस्यते⁶ ॥१०॥ न स स्तोमो देवान् गच्छति ⁷यं नातिशंसन्ति⁷ ॥११॥ तस्मात्
स्तुतमनुशस्यते तस्मात् स्तोममतिशंसन्तीति⁸ ॥१२॥ चतुराहावानि शस्त्राणि ॥१३॥ पशवो
वा उक्थानि ॥१४॥ चतुष्ट्या वै पशवः ॥१५॥ अथो चतुष्पादाः पशूनामेवाप्त्यै ॥१६॥ ऐका-
हिका उक्थयाज्याः ॥१७॥ प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव ॥१८॥ अनुवषट्कुर्वन्त्या-
हुतीनामेव शान्त्यै ॥१९॥ आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै⁹ ॥२० ॥४॥

पादटिप्पणी:
¹ L. P. कुर्वन्ति   ²-² L. P. अहीनरूपताया अहीनसंतत्यै   ³ IO. °ह्नो रूपं
⁴ IO. अह्नो रूपं   ⁵ L. P. add ह   ⁶ ER. यन्नानुशंसन्ति   ⁷-⁷ L. P. यो नातिशस्यते;
ER. यन्नानु°   ⁸ L. P. omit इति   ⁹ L. P. Here ends Khaṇḍa 10

इति तृतीयदशकेऽष्टमोऽध्यायः

[पृष्ठम् १५१]

151   होतृकशस्त्राणि   XXIX, 1, १-२, १७

अथ यत्र ह तत् सर्वचरौ देवा यज्ञमतन्वत ॥१॥ तान् हार्बुदः काद्रवेयो मध्यंदिन¹ उपो-
दासृप्योवाच ॥२॥ एका वै व इयं होत्रा न² क्रियते ग्रावस्तोत्रिया ॥३॥ तां वोऽहं करवा-
ण्युप मा ह्वयध्वमिति ॥४॥ ते ह तथेत्यूचुः ॥५॥ तं होपजुहुविरे³ ॥६॥ स एता ग्रावस्तो-
त्रिया अभिरूपा अपश्यत् ॥७॥ प्रेते वदन्तु प्र वयं वदामेति प्रवदन्तु ॥८॥ प्र हि ते वदन्ति
प्रसवदति⁴ ॥९॥ अथ यत्र बृहद् बृहदिति ॥१०॥ बृहद् वदन्ति मदिरेण मन्दिनोति तत्र ॥११॥
वि षू मुञ्चेति⁵ विमुञ्चत्सु ॥१२॥ ता वै चतुर्दश भवन्ति ॥१३॥ दश वा अङ्गुलयश्चत्वारो
ग्रावाणः ॥१४॥ एतदेव तदभिसंपद्यन्ते ॥१५॥ ता वै जगत्यो भवन्ति ॥१६॥ जागता वै
ग्रावाणः ॥१७॥ अथ यत्⁶ त्रिष्टुभा परिदधाति ॥१८॥ तेनो मध्यंदिने⁷ त्रिष्टुबपाप्ता ॥१९॥
स वै तिष्ठन्नभिष्टौति ॥२०॥ तिष्ठन्तीव वै ग्रावाणः ॥२१॥ स वा उष्णीष्यपिनद्धाक्षोऽभि-
तुष्टाव ॥२२॥ तस्मादप्येतर्ह्युष्णीष्येव⁷ ग्राव्णोऽभिष्टौति ॥२३॥ अथो खल्वाहुः ॥२४॥ ⁸चक्षुर्हा
हं⁸ स सर्प आस ॥२५॥ तद्विषतो विषमपीयाय ॥२६॥ स एताः पावमानीर्विषापमद-
नीरभितुष्टाव⁹ ॥२७॥ तद् यत् पावमानीर्विषापमदनीरभिष्टौति⁹ ॥२८॥ यज्ञस्यैव शान्त्यै
॥२९॥ यजमानस्य¹⁰ च भिषज्यायै ॥३० ॥१॥

पादटिप्पणी:
¹ L. P. माध्यं   ² P. तृ   ³ L. P. °जुह्निरे   ⁴ L. P. omit   ⁵ L. P. मुञ्चा
सुषुवुषो मनीषाामिति   ⁶ L. यस्   ⁷ L. P. ष्ष्माद्धा अप्ये°   ⁸-⁸ L. P. चक्षुरियाय;
L. (var.) चक्षुहाँस; and also as here   ⁹ L. P. °पवद्°   ¹⁰ L. P. यजमानानां

अथ स्तुते पवमाने दधिघर्मेण चरन्ति ¹तस्योक्तं ब्राह्मणम्¹ ॥१॥ अथ हविष्पङ्क्त्या
चरन्ति तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ॥२॥ वासिष्ठीर्मध्यंदिन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाह ॥३॥ वसिष्ठो
ह मध्यंदिन इन्द्राय सोमं प्रोवाच ॥४॥ ता वा आवत्यो हरिवत्यो भवन्ति पुरोनुवाक्या-
रूपेण ॥५॥ ता वा ऐन्द्र्यस्त्रिष्टुभो भवन्ति ॥६॥ ऐन्द्रं हि त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् ॥७॥
²ता वै दशान्वाह ॥८॥ दश ह्यत्र³ चमसानुन्नयन्ति² ॥९॥ अथ होत्राः संयजन्ति तासामुक्तं
ब्राह्मणम् ॥१०॥ ऐन्द्रीभिस्त्रिष्टुग्भिर्मध्यंदिने प्रस्थितानां यजन्ति ॥११॥ ऐन्द्रं हि त्रैष्टुभं
माध्यंदिनं सवनम् ॥१२॥ अनुवषट्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्यै ॥१३॥ आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै
॥१४॥ अथैलाथ होतृचमसस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ॥१५॥ हुतेषु दक्षिणेषु दक्षिणा नीयन्ते
तासामुक्तं ब्राह्मणम् ॥१६॥ वैश्वामित्रीं मरुत्वतीयग्रहस्य पुरोनुवाक्यामन्वाह तस्या उक्तं
ब्राह्मणम् ॥१७ ॥२॥

पादटिप्पणी:
¹-¹ L. P. अत्र कालो हि भवत्यथो सवनस्यैव सरसताया   ²-² ER. अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव
शान्त्यै । आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ।   ³ L. P. न्वा अत्र

Here is the line-by-line transcription of both pages:

[Page 152]

XXIX, 3, १–5, २ कौषीतकिब्राह्मणे 152

वामदेव्यं मैत्रावरुणस्य पृष्ठं भवति ॥१॥ शान्तिर्वै भेषजं वामदेव्यम् ॥२॥ शान्तिरेवैषा
भेषजं यज्ञे क्रियते ॥३॥ नौधसं ब्राह्मणाच्छंसिनः ॥४॥ तद् वै निधनवद् भवति ॥५॥ प्रतिष्ठा
वै निधनं प्रतिष्ठित्या एव ॥६॥ कालेयमच्छावाकस्य ॥७॥ तद् वा ऐळं बृहतीषु कुर्वन्ति
॥८॥ पशवो वा इळा ॥९॥ पशवो बृहती ॥१०॥ बार्हताः पशवः पशूनामेवाप्त्यै ॥११॥ अथै-
तान्त्सामप्रगाथाननुशंसन्ति¹ ॥१२॥ तयैषां होतुर्नायादवनितं भवति ॥१३॥ पञ्चर्चे मैत्रा-
वरुणस्य चाच्छावाकस्य चोक्थमुखे भवतः ॥१४॥ एकादशचौ पर्यासौ ॥१५॥ अन्तावे-
वैतत् सदृशौ कु

कौषीतकिब्राह्मणम् — पृष्ठम् १५४

XXIX, 7, १०-8, २३ कौषीतकिब्राह्मणे 154

कैव निरुक्ता ।१०। एक उ वै प्रजापतिः ।११। ³-तत् प्राजापत्यं रूपम्-³ ।१२। ⁴दशर्चं
भवति ।१३। दशमे प्राणाः ।१४। प्राणानेव तद् यज्ञेषु⁵ च यजमानेषु च दधाति ।१५।
द्विपूक्ता होत्राणां ⁶-मध्यंदिनाः ।१६। द्वचृचस्येव-⁶ होतुः प्रत्युद्यमाय⁷ ।१७। अथो
संवत्सरो वै होता ।१८। ऋतवो होत्राशंसिनः ।१९। तद् यद् द्वन्द्वं समस्ता ऋतव
आप्यायन्ते ग्रीष्मो वर्षा हेमन्त इति ।२०। तस्माद् द्विपूक्ता होत्राणां मध्यंदिनाः ।२१।
⁸-अथो आत्मा वै होता ।२२। अङ्गानि होत्राशंसिनः ।२३। तद् यद् द्विगुणान्यङ्गानि
भवन्ति-⁸ ।२४। तस्माद् द्विपूक्ता होत्राणां मध्यंदिनाः ।२५ ।।७।।

¹ IO. अमिनिष्टितं
² L. P. omit
³-³ L. P. प्रजापतावेव तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति
⁴ L. P. add तेषामेतान्यच्युतानि भवन्ति पृष्ठं मैत्रावरुणस्य पर्यासावितरयोस्तेष्वेव तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति ।।७।।
⁵ L. P. यज्ञे
⁶-⁶ P. मध्यंदिनायुक्तस्येव
⁷ L. P. ०द्यमाया
⁸-⁸ BM². omits

स्तोमातिशंसं प्रातःसवनेषु शस्त्वाहीनसक्तानि मध्यंदिनेषु शंसन्ति चतुर्विंशेऽभिजिति
विषुवति बृहत्पृष्ठे¹ विश्वजिति महाव्रतीयेऽहन् ।१। अहीनो ह्येतान्यहानि ।२। ²-तद् यद-
हीनसक्तानि मध्यंदिनेषु-² शंसन्ति ।३। पराचीनि वा एतान्यहान्यनभ्यावर्तीनि³ ।४।
⁴-नेत् पराञ्चोऽपामेति-⁴ ।५। अहीनसूक्तानि⁵ शस्त्वैकाहिकीभिः⁶ परिदधति⁷ ।६। प्रतिष्ठा
वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव ।७। पञ्च पञ्च सूक्तानि मध्यंदिने¹ मैत्रावरुणः शंसति सर्वेषु
छन्दोमेषु ।८। पशवो वै छन्दोमाः ।९। पाङ्क्ताः पशवः ।१०। पशूनामेवाप्त्यै ।११। चत्वारि
चत्वारि सूक्तानि¹ ब्राह्मणाच्छंसी चाच्छावाकश्च ⁴-शंसतः सर्वेषु छन्दोमेषु-⁴ ।१२। पशवो
वै छन्दोमाः ।१३। चतुष्पदा वै पशवः ।१४। अथो चतुष्पदाः पशूनामेवाप्त्यै ।१५। पञ्चा-
हावानि शस्त्राणि ।१६। पशवो वा उक्थानि ।१७। पाङ्क्ताः पशवः ।१८। पशूनामेवाप्त्यै
।१९। ऐकाहिका उक्थयाज्याः ।२०। प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव ।२१। अनुवषट्-
कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।२२। आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ।२३ ।।८।।

¹ L. P. omit
²-² L. P. अहीनसूक्तानि शस्त्वैकाहिकानि
³ L. P. add भवन्ति
⁴-⁴ L. P

ा योनिन प्रतिगृह्णाति जातम् ।२।"
Wait, "योनिन प्रतिगृह्णाति" or "योनिना प्रतिगृह्णाति"?
Look at "योनिन": यो - नि - न! Is there an आ-matra on न?
Look closely: "योनिना" or "योनिन"?
Wait, look at the footnote? There's no footnote for योनिन. But look at the letter:
य + ो = यो
न + ि = नि
न + ा = ना? Wait, it looks like "योनिन"! Wait, or does it have an आ matra?
Let's zoom in on "योनिन":
य ो न ि न . There is no vertical line after न! But wait, is there a slight trace? No, it says "योनिन"! Wait, wait, look above न: nothing. But could it be "योनिना"? In many prints, a broken type can omit the matra, but let's see if it's "योनिन" or "योनिना". It really looks like "योनिन". Wait, let's look at "प्रतिगृह्णाति": प ् र ति ग ृ ह ् ण ा ति.

Next line:
"अथैतं वृषाकपिं पड्ङ्खिशंसं⁴ शंसति ।३। ²-पञ्चपदा पङ्किः ।४। पाङ्क्तो वै यज्ञ

XXX, 6, १-7, २१ | कौषीतकिब्राह्मणे | 158

तमच्छावाकाय प्रयच्छति ।१। तं स एवयामरुता चारयति जातम् ।२। न्यूङ्खयति ।३।
न्यूङ्खमानक इव वै प्रथमं चिक्षर्षं श्ररति¹ ।४। तदेनममृताच्छन्दसोऽमृतत्वाय प्रजनयन्ति²
।५। तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति ये षष्ठमहरुपयन्ति ।६। स्तोत्रियानुरूपौ शस्त्वा वालखिल्याः
शंसति ।७। आत्मा वै स्तोत्रियानुरूपौ ।८। प्राणा वालखिल्याः ।९। अनन्तर्हिता उ हेम
आत्मनः³ प्राणाः ।१०। तदाहुः कस्माद् वालखिल्या इति ।११। यद् वा उर्वरयोरसंभिन्नं
भवति ।१२। खिलं⁴ इति वै तमाचक्षते⁵ ।१३। वालमात्रा उ हेमे प्राणा असंभिन्नाः
।१४। तद् यदसंभिन्नाः ।१५। तस्माद् वालखिल्याः⁶ ।१६। तार्थ्यं दूरोहणं रोहतीति
तदुक्तम् ।१७। गायत्रीषु ब्राह्मणाच्छंसिने प्रणयन्ति द्वितीयेऽहन् ।१८। तेनो स मैत्रा-
वरुणस्य वशमेति ।१९। प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रय इति जागतं षऴ्चं ⁸⁻तस्योक्तं
ब्राह्मणम्⁸ ।२०। द्विस्तावद् यावन्मैत्रावरुणस्य ।२१। काष्णोऽहरहः पर्यासो भवति
।२२। कृष्णो हैतदाङ्गिरसो ब्राह्मणाच्छंसीयायै तृतीयसवनं ददर्श ।२३। तस्मात् काष्णो
ऽहरहः पर्यासो भवति ।२४ ।।६।।

¹ L. चिक्षरिषुश्च°; wrongly reports IO. reading as चिक्षर्षंक्षरति; P. चिक्षरिषञ्श्च°; BM¹. चिक्षर्षांश्च°
² L. P. ॰यति
³ L. P. omit
⁴ L. P. खिलम्
⁵ L. P. तदा°
⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 8
⁷ L. P. BM¹. omit
⁸⁻⁸ L. P. omit

उष्णिक्कवच्छावाकाय¹ प्रणयन्ति प्रथमेऽहन्² ।१। तेनो स ब्राह्मणाच्छंसिनो वशमेति
।२। ऋतुर्जनित्रीयं त्रयोदशचं ³⁻तस्योक्तं ब्राह्मणम्³ ।३। द्विस्तावद् यावद्⁴ ब्राह्म-
णाच्छंसिन एका चोप ।४। भारद्वाजोऽहरहः पर्यासो भवति ।५। भरद्वाजो हैतदच्छावा-
कीयायै तृतीयसवनं ददर्श ।६। तस्माद् भारद्वाजोऽहरहः पर्यासो भवति ।७। वैष्णवे
विपर्यस्यत्यच्छावाकः ।८। पर्यासावितरौ ।९। द्विपर्यासौ मैत्रावरुणश्च⁵ ब्राह्मणाच्छंसी च
।१०। एकपर्यासोऽच्छावाकः ।११। तद् यद्व्युत्पर्यासोऽच्छावाकः ।१२। प्रतिष्ठा वा
अच्छावाकः प्रतिष्ठित्यै एव⁶ ।१३। षट्त्रिंशतं मैत्रावरुणश्चतुर्विंशे शंसति ।१४। चत्वा-
रिंशतं ब्राह्मणाच्छंसी ।१५। चतुश्चत्वारिंशतमच्छावाकः ।१६। तद् विंशतिशतम् ।१७।
विंशतिशतं वा ऋतोरहानि ।१८। तदृतूनाप्नुवन्ति⁷ ।१९। ऋतुना संवत्सरम् ।२०। ये च
संवत्सरे कामाः ।२१ ।।७।।

¹ L. P. अनुष्टुप्कवच्छा°
² L. P. तृतीये°
³⁻³ L. P. omit
⁴ ER. omits
⁵ L. (var.) P. ॰णस्य च
⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 9
⁷ L. P. ॰माप्नोति; BM¹. omits this passage

159 | होत्रकशस्त्राणि | XXX, 8, १-9, २९

पञ्च पञ्च सूक्तानि तृतीयसवने¹ मैत्रावरुणः शंसति सर्वेषु छन्दोमेषु ।१। पशवो वै
छन्दोमाः ।२। पाङ्क्ताः पशवः ।३। पशूनामेवाप्त्यै ।४। चत्वारि सूक्तानि ब्राह्मणाच्छंसी
शंसति प्रथमे छन्दोमे ।५। पशवो वै छन्दोमाः ।६। चतुष्टया वै पशवः ।७। अथो चतुष्पादाः
पशूनामेवाप्त्यै ।८। ²⁻पञ्च पञ्च सूक्तान्युत्तरयोश्छन्दोमयोः⁻² ।९। पशवो वै छन्दोमाः
।१०। पाङ्क्ताः पशवः ।११। पशूनामेवाप्त्यै ।१२। पञ्च सूक्तान्यच्छावाकः शंसति प्रथमे
छन्दोमे ।१३। पशवो वै छन्दोमाः ।१४। पाङ्क्ताः पशवः ।१५। पशूनामेवाप्त्यै ।१६। षट्
षळुत्तरयोश्छन्दोमयोः³ ।१७। षड् वा ऋतवः संवत्सरः ।१८। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।१९।
चतुराहावानि शस्त्राणि ।२०। पशवो वा उक्थानि ।२१। चतुष्टया वै पशवः ।२२। अथो
चतुष्पादाः पशूनामेवाप्त्यै ।२३। षष्ठ एवाहन् मैत्रावरुणस्य पञ्चाहावं भवति ।२४। पशवो
वा उक्थानि ।२५। पाङ्क्ताः पशवः ।२६। पशूनामेवाप्त्यै ।२७। ऐकाहिका उक्थयाज्याः
।२८। प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव ।२९। अनुवषट्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।३०।
आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै⁴ ।३१ ।।८।।

¹ L. P. omit
²⁻² L. P. पञ्च पञ्चोत्तरयोः
³ L. P. omit छन्दोमयोः
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 10

पञ्च छन्दांसि रात्रौ शंसन्ति ।१। अनुष्टुभं गायत्रीमुष्णिहं त्रिष्टुभं जगतीमिति ।२।
एतानि वै रात्रिच्छन्दांसि¹ ।३। पञ्चाहावा रात्रिः ।४। वाजपेयस्य चातिरिक्तमुक्थम्
।५। उक्थस्यातिग्रहो रात्रिः ।६। छन्दसे² छन्दस एव तदाह्वयन्त³ इति ह स्माह कौषी-
तकिरजामितायै ।७। अथ यत् तिरोअह्न्यवतीं त्रिष्टुभमाश्विनोक्थग्रहस्य पुरोनुवाक्या-
मन्वाह ।८। तिरोअह्न्यवान् प्रैषः ।९। तिरोअह्न्या हि सोमा भवन्ति ।१०। अथो बलं
वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।११। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।१२। चतुराहावान्यप्तोर्यामस्या-
तिरिक्तोक्थानि⁴ ।१३। पशवो वा उक्थानि ।१४। चतुष्टया वै पशवः ।१५। अथो चतुष्पादाः
पशूनामेवाप्त्यै ।१६। क्षेत्रपत्यः⁵ परिधानीयाः कुर्वते ।१७। इयं वै क्षेत्रं पृथिवी ।१८।
अस्यामदीनायामन्तः प्रतिष्ठास्याम इति ।१९। अस्यामेव तददीनायामन्तः प्रतितिष्ठन्ति⁶
।२०। अथ यत् तिरोअह्न्यवत्यस्त्रिष्टुभो याज्या भवन्ति ।२१। तिरोअह्न्या हि⁷ सोमा
भवन्ति ।२२। अथो बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२३। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति⁸ ।२४।
अनुवषट्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।२५। आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ।२६। अथ हारियोजनेन
चरन्ति तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।२७। त्रिष्टुभं हारियोजनस्य पुरोनुवाक्यामन्वाह तस्या उक्तं
ब्राह्मणम् ।२८। अथ यदतिप्रैषस्य पुरोनुवाक्यामन्वाह ।२९। अवीर्यो ह⁹ वा उ स

[पृष्ठम् १६०]

कौषीतकिब्राह्मणे होत्रकशस्त्राणि (XXX, ९, ३०–३६)

प्रैषो योऽपुरोनुवाक्यः । ३० । अथो द्विदेवत्येषु वै पुरोनुवाक्या भवन्ति । ३१ । सर्वेषु च
प्रस्थितेषु । ३२ । तस्मादस्य पुरोनुवाक्यामन्वाह । ३३ । अथ यदतिप्रैषमाह । ३४ ।
परमेवैतदहरभिवदति । ३५ । परमेवैतदहरभ्यारभ्य वसन्तीति ह स्माह कौषीतकिः
परमेवैतदहरभ्यारभ्य वसन्तीति ह स्माह कौषीतकिः । ३६ ।।१।।

पादटिप्पण्यः

¹ L. P. ॰न्दांसि ² L. छन्दसस्; P. छन्दशस् ³ P. ॰दाहूय॰ ⁴ L. P. ॰न्यामो॰; add भवन्ति ⁵ L. P. ॰पत्याः ⁶ P. ॰ष्ठति ⁷ IO. omits ⁸ L. P. ER. दधति ⁹ P. omits ¹⁰⁻¹⁰ BM¹. omits ¹¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 11

इति तृतीयदशके दशमोऽध्यायः

APPENDIX I

THE BEGINNING PASSAGES OF EACH KHAṆḌA OF KB

¹ The Devanāgarī numerals indicate the number of sentences the Khaṇḍa contains.

Page 162

162 | Appendix I
IV 2 १६ अथातोऽभ्युदितायाः ।
IV 3 १६ अथातोऽभ्युदृष्टायाः ।
IV 4 २७ अथातो दाक्षायणयज्ञस्य ।
IV 5 १६ अथात इळादधस्य ।
IV 6 १९ अथातो वसिष्ठयज्ञस्य ।
IV 7 १४ अथातो मुन्ययनस्य ।
IV 8 १५ अथात आग्रयणस्य ।
IV 9 १८ अथ वसन्त आगते पकेषु वेणुयवेषु ।
IV 10 १३ अथ यत् प्रथमजं गां ददाति ।
V 1 २१ अथातश्चातुर्मास्यानाम् ।
V 2 ३० अथ यदग्नीषोमौ प्रथमो देवतानां यजति ।
V 3 १० वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ।
V 4 ११ अथ यदग्निं प्रणयन्ति ।
V 5 २६ अथो मध्यस्थो वा इन्द्रः ।
V 6 २१ ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुर्यत् साकमेधाः ।
V 7 १८ अथ यन्मरुतः क्रीळिनो यजति ।
V 8 ४३ अथ यदपराह्ने पितृयज्ञेन चरन्ति ।
V 9 ३२ अथ यदग्निं कव्यवाहनमन्ततो यजति ।
V 10 ३४ त्रयोदशं वा एतन्मासमाप्नोति यच्छुनासीरीयेण यजते ।
VI 1 १८ प्रजापतिः प्रजातिकामस्तपोऽतप्यत ।
VI 2 ४४ स वै त्वमित्यब्रवीद् भव एवेति ।
VI 3 ५२ तं पञ्चममभ्यायच्छत् ।
VI 4 २१ प्रजापतिस्तपोऽतप्यत ।
VI 5 ३० यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ।
VI 6 १९ तथा हास्य त्रय्या विद्यया प्रसूतं भवति ।
VI 7 १२ एष ह वै यज्ञस्य व्यृद्धिं समर्थयति य एताभिर्व्याहृतिभिः प्रायश्चित्तिं
करोति ।
VI 8 १९ तस्मिन्नेवैतदनुज्ञामिच्छते ।
VI 9 १७ इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एनत् परिहरतेति ।
VI 10 १६ अथ प्राणान्संमृशते ।
VI 11 १४ चातुर्मास्यैराप्नुवन्त्सर्वांल्लोकान्सर्वांन् कामान् सर्वा ऋष्टीः सर्वममृतत्वम् ।
VII 1 १२ वाग् दीक्षा ।
VII 2 २४ प्राणा वै प्रयाजा अपाना अनुयाजाः ।
VII 3 २६ आगुर उद्दचमितीळायां च सूक्तवाके चाह ।

Page 163

Appendix I | 163
VII 4 १६ विचक्षणवत्या वाचा तस्य नाम गृह्णीयात् ।
VII 5 १६ अथातः कौशिनी दीक्षा ।
VII 6 ३७ स यत्राध्वर्यु रौद्रप्रभणानि जुहोति ।
VII 7 ४० प्रायणीयेन वै देवाः प्राणमाप्नुवन्नुदयनीयेनोदानम् ।
VII 8 २१ अथाब्रवीददितिः ।
VII 9 १९ शंस्वन्तं प्रायणीयं शंस्वन्तमुदयनीयम् ।
VII 10 १७ ता वै विपर्यस्यति ।
VII 11 १६ शंस्वन्तं भवति ।
VII 12 ४३ तं वै चतुर्भिः क्रीणाति गवा चन्द्रेण वस्त्रेण छागया ।
VIII 1 २४ आतिथ्येन ह वै देवा द्विपदश्च चतुष्पदश्च पशूनापुः ।
VIII 2 ३० एतया न्वत्र च चातुर्मास्येषु च ।
VIII 3 १६ होतारं चित्ररथमध्वरस्य यस्तवा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न इति संयाज्ये
अतिथिमत्यौ रथवत्यौ त्रिष्टुभावाग्नेय्यौ ।
VIII 4 १६ शिरो वा एतद् यज्ञस्य यन्महावीरः ।
VIII 5 २३ अनवानमभिष्टुयात् प्राणानां संतत्यै ।
VIII 6 २७ अथो यानेवाध्वर्युः शकलान् परिचिनोति तान् पूर्व्यानुवदति ।
VIII 7 २६ गणानां त्वा गणपतिं हवामह इति ब्राह्मणस्पत्या अभिरूपा अभिष्टौति ।
VIII 8 ४० त्रयस्त्रिंशदुत्तराः ।
VIII 9 २५ उपसदः ।
VIII 10 १८ अनवानमनुब्रूयात् प्राणानां संतत्यै ।
VIII 11 २४ गायत्र्यावाग्नेय्यौ ।
VIII 12 २१ द्वादशो ह वा अन्तरुख्यात् स्वर्गो लोकः ।
IX 1 २२ ब्रह्मा वा अग्निः ।
IX 2 २८ सो वा एतदुपवसथ्येऽग्नौ प्रणीयमान आगच्छत् ।
IX 3 २४ वाक् च वै मनश्च हविर्धाने ।
IX 4 ३० परि त्वा गिर्वणो गिर इति परिवृत्या परिदधाति ।
IX 5 २४ ब्रह्मा वा अग्निः क्षत्रं सोमः ।
IX 6 ३१ अथ केवलं सोमं प्राञ्चं हरन्ति ।
X 1 २२ वज्रो वा एष यद् यूपः ।
X 2 २४ एता मात्राः संपदो यूपस्य ।
X 3 २३ अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्त इत्यक्तवतीमभिरूपामज्यमानायान्वाह ।
X 4 १८ तमाह्वन्नुपहरेत् ।
X 5 १८ अग्नीषोमीयोर्वा एष आस्यमापद्यते यो दीक्षते ।
X 6 २१ तमाहुर्द्विरूपः स्याच्छुक्लं च कृष्णं चाहोरात्रयो रूपेनेति ।