कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

XXX, 6, १-7, २१ | कौषीतकिब्राह्मणे | 158

तमच्छावाकाय प्रयच्छति ।१। तं स एवयामरुता चारयति जातम् ।२। न्यूङ्खयति ।३।
न्यूङ्खमानक इव वै प्रथमं चिक्षर्षं श्ररति¹ ।४। तदेनममृताच्छन्दसोऽमृतत्वाय प्रजनयन्ति²
।५। तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति ये षष्ठमहरुपयन्ति ।६। स्तोत्रियानुरूपौ शस्त्वा वालखिल्याः
शंसति ।७। आत्मा वै स्तोत्रियानुरूपौ ।८। प्राणा वालखिल्याः ।९। अनन्तर्हिता उ हेम
आत्मनः³ प्राणाः ।१०। तदाहुः कस्माद् वालखिल्या इति ।११। यद् वा उर्वरयोरसंभिन्नं
भवति ।१२। खिलं⁴ इति वै तमाचक्षते⁵ ।१३। वालमात्रा उ हेमे प्राणा असंभिन्नाः
।१४। तद् यदसंभिन्नाः ।१५। तस्माद् वालखिल्याः⁶ ।१६। तार्थ्यं दूरोहणं रोहतीति
तदुक्तम् ।१७। गायत्रीषु ब्राह्मणाच्छंसिने प्रणयन्ति द्वितीयेऽहन् ।१८। तेनो स मैत्रा-
वरुणस्य वशमेति ।१९। प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रय इति जागतं षऴ्चं ⁸⁻तस्योक्तं
ब्राह्मणम्⁸ ।२०। द्विस्तावद् यावन्मैत्रावरुणस्य ।२१। काष्णोऽहरहः पर्यासो भवति
।२२। कृष्णो हैतदाङ्गिरसो ब्राह्मणाच्छंसीयायै तृतीयसवनं ददर्श ।२३। तस्मात् काष्णो
ऽहरहः पर्यासो भवति ।२४ ।।६।।

---

¹ L. चिक्षरिषुश्च°; wrongly reports IO. reading as चिक्षर्षंक्षरति; P. चिक्षरिषञ्श्च°; BM¹. चिक्षर्षांश्च°
² L. P. ॰यति
³ L. P. omit
⁴ L. P. खिलम्
⁵ L. P. तदा°
⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 8
⁷ L. P. BM¹. omit
⁸⁻⁸ L. P. omit

---

उष्णिक्कवच्छावाकाय¹ प्रणयन्ति प्रथमेऽहन्² ।१। तेनो स ब्राह्मणाच्छंसिनो वशमेति
।२। ऋतुर्जनित्रीयं त्रयोदशचं ³⁻तस्योक्तं ब्राह्मणम्³ ।३। द्विस्तावद् यावद्⁴ ब्राह्म-
णाच्छंसिन एका चोप ।४। भारद्वाजोऽहरहः पर्यासो भवति ।५। भरद्वाजो हैतदच्छावा-
कीयायै तृतीयसवनं ददर्श ।६। तस्माद् भारद्वाजोऽहरहः पर्यासो भवति ।७। वैष्णवे
विपर्यस्यत्यच्छावाकः ।८। पर्यासावितरौ ।९। द्विपर्यासौ मैत्रावरुणश्च⁵ ब्राह्मणाच्छंसी च
।१०। एकपर्यासोऽच्छावाकः ।११। तद् यद्व्युत्पर्यासोऽच्छावाकः ।१२। प्रतिष्ठा वा
अच्छावाकः प्रतिष्ठित्यै एव⁶ ।१३। षट्त्रिंशतं मैत्रावरुणश्चतुर्विंशे शंसति ।१४। चत्वा-
रिंशतं ब्राह्मणाच्छंसी ।१५। चतुश्चत्वारिंशतमच्छावाकः ।१६। तद् विंशतिशतम् ।१७।
विंशतिशतं वा ऋतोरहानि ।१८। तदृतूनाप्नुवन्ति⁷ ।१९। ऋतुना संवत्सरम् ।२०। ये च
संवत्सरे कामाः ।२१ ।।७।।

---

¹ L. P. अनुष्टुप्कवच्छा°
² L. P. तृतीये°
³⁻³ L. P. omit
⁴ ER. omits
⁵ L. (var.) P. ॰णस्य च
⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 9
⁷ L. P. ॰माप्नोति; BM¹. omits this passage

---

159 | होत्रकशस्त्राणि | XXX, 8, १-9, २९

पञ्च पञ्च सूक्तानि तृतीयसवने¹ मैत्रावरुणः शंसति सर्वेषु छन्दोमेषु ।१। पशवो वै
छन्दोमाः ।२। पाङ्क्ताः पशवः ।३। पशूनामेवाप्त्यै ।४। चत्वारि सूक्तानि ब्राह्मणाच्छंसी
शंसति प्रथमे छन्दोमे ।५। पशवो वै छन्दोमाः ।६। चतुष्टया वै पशवः ।७। अथो चतुष्पादाः
पशूनामेवाप्त्यै ।८। ²⁻पञ्च पञ्च सूक्तान्युत्तरयोश्छन्दोमयोः⁻² ।९। पशवो वै छन्दोमाः
।१०। पाङ्क्ताः पशवः ।११। पशूनामेवाप्त्यै ।१२। पञ्च सूक्तान्यच्छावाकः शंसति प्रथमे
छन्दोमे ।१३। पशवो वै छन्दोमाः ।१४। पाङ्क्ताः पशवः ।१५। पशूनामेवाप्त्यै ।१६। षट्
षळुत्तरयोश्छन्दोमयोः³ ।१७। षड् वा ऋतवः संवत्सरः ।१८। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।१९।
चतुराहावानि शस्त्राणि ।२०। पशवो वा उक्थानि ।२१। चतुष्टया वै पशवः ।२२। अथो
चतुष्पादाः पशूनामेवाप्त्यै ।२३। षष्ठ एवाहन् मैत्रावरुणस्य पञ्चाहावं भवति ।२४। पशवो
वा उक्थानि ।२५। पाङ्क्ताः पशवः ।२६। पशूनामेवाप्त्यै ।२७। ऐकाहिका उक्थयाज्याः
।२८। प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव ।२९। अनुवषट्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।३०।
आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै⁴ ।३१ ।।८।।

---

¹ L. P. omit
²⁻² L. P. पञ्च पञ्चोत्तरयोः
³ L. P. omit छन्दोमयोः
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 10

---

पञ्च छन्दांसि रात्रौ शंसन्ति ।१। अनुष्टुभं गायत्रीमुष्णिहं त्रिष्टुभं जगतीमिति ।२।
एतानि वै रात्रिच्छन्दांसि¹ ।३। पञ्चाहावा रात्रिः ।४। वाजपेयस्य चातिरिक्तमुक्थम्
।५। उक्थस्यातिग्रहो रात्रिः ।६। छन्दसे² छन्दस एव तदाह्वयन्त³ इति ह स्माह कौषी-
तकिरजामितायै ।७। अथ यत् तिरोअह्न्यवतीं त्रिष्टुभमाश्विनोक्थग्रहस्य पुरोनुवाक्या-
मन्वाह ।८। तिरोअह्न्यवान् प्रैषः ।९। तिरोअह्न्या हि सोमा भवन्ति ।१०। अथो बलं
वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।११। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।१२। चतुराहावान्यप्तोर्यामस्या-
तिरिक्तोक्थानि⁴ ।१३। पशवो वा उक्थानि ।१४। चतुष्टया वै पशवः ।१५। अथो चतुष्पादाः
पशूनामेवाप्त्यै ।१६। क्षेत्रपत्यः⁵ परिधानीयाः कुर्वते ।१७। इयं वै क्षेत्रं पृथिवी ।१८।
अस्यामदीनायामन्तः प्रतिष्ठास्याम इति ।१९। अस्यामेव तददीनायामन्तः प्रतितिष्ठन्ति⁶
।२०। अथ यत् तिरोअह्न्यवत्यस्त्रिष्टुभो याज्या भवन्ति ।२१। तिरोअह्न्या हि⁷ सोमा
भवन्ति ।२२। अथो बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२३। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति⁸ ।२४।
अनुवषट्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।२५। आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ।२६। अथ हारियोजनेन
चरन्ति तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।२७। त्रिष्टुभं हारियोजनस्य पुरोनुवाक्यामन्वाह तस्या उक्तं
ब्राह्मणम् ।२८। अथ यदतिप्रैषस्य पुरोनुवाक्यामन्वाह ।२९। अवीर्यो ह⁹ वा उ स