काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Devanagari Markdown:

भवं, दार्घसत्रम् । श्रेयसि भवं, श्रायसम् ॥ वहीनरस्येद्वचनम् ॥ * ॥ वृद्धिवि-
षये ऽचामादेरचः स्थाने वहीनरस्य इकारादेशो भवति । वहीनरस्यापत्यं, वैही-
नरिः । के चित्तु विहीनरस्यैव वैहीनरिमिच्छन्ति ॥
केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ॥ २ ॥
केकय मित्रयु प्रलय इत्येतेषां यकारादेरिय इत्ययमादेशो भवति तद्धिते
ञिति णिति किति च परतः । केकयस्यापत्यं कैकेयः । जनपदशब्दात्क्षत्रिया-
दञित्यञ्प्रत्ययः । मित्रयुभावेन श्लाघते, मैत्रेयिकयाश्लाघते । गोत्रचरणाच्छा-
घात्याकारतद्वेतेष्विति वुञ् । लौकिकं हि तत्र गोत्रं गृह्यते । लोके ऋषि-
शब्दे गोत्रमित्यभिधीयते । प्रलय । प्रलयादागतं, प्रालयमुदकम् ॥
न वाभ्यां

३८६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
ष्ट्रायां भवः, शौवादंष्ट्रो मणिः। स्वस्येदं, सौवम्। स्वयामे भवः, सौवयामिकः।
अध्यात्मादित्वाट्ठञ्। अपदान्तार्थोयमारम्भः। द्वार। स्वर। स्वाध्याय। व्यल्क-
श। स्वस्ति। स्वर। स्फ्यकृत। स्वादुमृदु। श्वन्। स्व॥
न्यग्रोधस्य च केवलस्य ॥ ५ ॥
न्यग्रोधशब्दस्य केवलस्य यकारादुत्तरस्याचामादेरेचः स्थाने वृद्धिर्न
भवति तस्माच्च पूर्वमैकार आगमो भवति। न्यग्रोधस्य विकारः, नैयग्रोधश्च-
मसः। केवलस्येति किम्। न्यग्रोधमूले भवाः शालयः, न्याग्रोधमूलाः शालयः।
न्यग्रोहयतीति न्यग्रोध इति व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थं, मव्युत्पत्तिपक्षे विध्यर्थम्॥
न कर्मव्यतिहारे ॥ ६ ॥
कर्मव्यतिहारे यदुक्तं तन्न भवति। प्रतिषेधागमयोरयं प्रतिषेधः। व्याव-
क्रोशी व्यावलेखी व्याववर्ती व्यावहासी वर्त्तते। कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रिया-
मिति णच् प्रत्ययस्तदन्ताण्णचः स्त्रियामञ् * ॥
स्वागतादीनां च ॥ ७ ॥
स्वागत इत्येवमादीनां यदुक्तं तन्न भवति। स्वागतमित्याह, स्वागतिकः।
स्वध्वरेण चरति, स्वाध्वरिकः। स्वङ्गस्यापत्यं, स्वाङ्गिः। व्यङ्गस्यापत्यं, व्याङ्गिः।
व्यडस्यापत्यं, व्याडिः। व्यवहारेण चरति, व्यावहारिकः व्यवहारशब्दोयं लौकिके
वृत्ते वर्त्तते न तु कर्मव्यतिहारे। स्वपतौ साधुः, स्वापतेयः। द्वारादिषु स्वशब्द-
पाठादत्र प्राप्तिः स्वागत। स्वध्वर। स्वङ्ग। व्यङ्ग। व्यड। व्यवहार। स्वपति॥
श्वादेरिञि ॥ ८ ॥
श्वादेरङ्गस्य इञि परतो यदुक्तं तन्न भवति। श्वभस्त्रस्यापत्यं, श्वाभ-
स्त्रिः। श्वादंष्ट्रिः। स्वशब्दो द्वारादिषु पठ्यते, तत्र तदादिविधिर्भवतीत्येत-
देव वचनं ज्ञापकम्॥ इकारादिग्रहणं कर्तव्यं श्वागणिकाद्यर्थम् ॥ * ॥ श्वग-
णेन चरति, श्वागणिकः। श्वायूथिकः॥ तदन्तस्य चान्यत्रापि तद्धिते प्रतिषेध
इष्यते॥ श्वाभस्त्रेरिदं, श्वाभस्त्रम्॥
पदान्तस्यान्यतरस्याम् ॥ ९ ॥
श्वादेरङ्गस्य पदशब्दान्तस्यान्यतरस्यां यदुक्तं तन्न भवति। श्वापदस्येदं,
श्वापदम्। शौवापदम् ॥
उत्तरपदस्य ॥ १० ॥
उत्तरपदस्येत्ययमधिकारः, हनस्तोचिण्णलोरिति प्रागेतस्मात्। यदित
ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम उत्तरपदस्येत्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यत्यवयवादृतोः। पूर्व-

• तदन्ताद् टिड्ढाणञिति ङीप्। इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ६८७
वार्षिकम् । अपरवार्षिकम् । पूर्वहैमनम् । अपरहैमनम् । यत्र पञ्चमीनिर्देशो
नास्ति ने प्रोष्ठपदानामित्येवमादौ तदर्थमुत्तरपदाधिकारः । पञ्चमीनिर्देशे-
ष्वपि विस्पष्टार्थं वृद्धेश्च व्यपदेशार्थम् । उत्तरपदवृद्धौ सर्वं चेत्युत्तरपदाधिकारे
चैषा वृद्धिरित्येवं विज्ञायते ॥
अवयवादृतः ॥ ११ ॥
अवयववाचिन उत्तरस्य ऋतुवाचिन उत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति
तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । पूर्ववार्षिकम् । पूर्वहैमनम् । अपरवा-
र्षिकम् । अपरहैमनम् । पूर्वं वर्षाणामपरं वर्षाणामित्येकदेशिसमासः । तत्र
भव इत्येतस्मिन्नर्थे वर्षाभ्यष्ठक् हेमन्ताच्च सर्वत्राण् च तलोपश्च इत्यण् प्रत्ययः,
तत्र ऋतोर्वृद्धिमद्विधाववयवादिति * तदन्तविधिः । अवयवादिति किम् ।
पूर्वांसु वर्षासु भवं पौर्ववार्षिकम् । कालाट्ठञ् इति ठञ् । अवयवपूर्वस्यैव तद-
न्तविधिर्नान्यस्य ॥
सुसर्वार्द्राज्जनपदस्य ॥ १२ ॥
सु सर्व अर्द्रा इत्येतेभ्य उत्तरस्य जनपदवाचिन उत्तरपदस्याचामादेरचो
वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । सुपाञ्चालकः । सर्वपाञ्चा-
लकः । अर्द्रपाञ्चालकः । जनपदतदवध्योश्च ञ्यङादपि बहुवचनविषयादिति
वुञ् । सुसर्वार्द्रदिक्शब्देभ्यो जनपदस्येति तदन्तविधिः ॥
दिशो ऽमद्राणाम् ॥ १३ ॥
दिग्वाचिन उत्तरस्य जनपदवाचिनो मद्रवर्जितस्याचामादेरचोवृद्धिर्भ-
वति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । पूर्वपाञ्चालकः । अपरपाञ्चा-
लकः । दक्षिणपाञ्चालकः । पूर्ववत्तदन्तविधिः प्रत्ययश्च । दिश इति किम् ।
पूर्वैः पञ्चालानां, पूर्वपञ्चालः । तत्र भवः, पौर्वपञ्चालकः । आपरपञ्चालकः ।
अमद्राणामिति किम् । पौर्वमद्रः । आपरमद्रः । मद्रेभ्यो ऽञित्यञ्प्रत्ययः ॥
प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ १४ ॥
प्राचां देशे ग्रामनगराणां दिश उत्तरेषामचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते
ञिति णिति किति च परतः । ग्रामाणाम् । पूर्वेषु कामशम्यां भवः, पूर्वैषुकाम-
शमः । अपरैषुकामशमः । पूर्वकार्णोमृत्तिकः । अपरकार्णोमृत्तिकः । नगराणाम् ।
पूर्वस्मिन्पाटलिपुत्रे भवः, पूर्वपाटलिपुत्रकः । अपरपाटलिपुत्रकः । पूर्वकान्यकुब्जः ।
अपरकान्यकुब्जः । ग्रामत्वादेव नगराणामपि ग्रहणे सिद्धे भेदेन यदुभयोर्-

• क्व चिदवयवानामिति षष्ठीबहुवचनान्तः पाठः । सो ऽयुक्तः । अर्थासङ्गतेरिति
  पदमञ्जरी ।

ग्राह्वानं तत्संबन्धभेदप्रतिपत्त्यर्थं दिक्पूर्वपदो हि समुदायः पूर्वैषुकामशम्यादिः
ग्रामनामधेयम् । पाटलिपुत्रादिः पुनरुत्तरपदमेव नगरमाह । तत्र ग्रामवाचि-
नमाह्वानानामवयवस्य दिक्शब्दादुत्तरस्य वृद्धिर्भवतीत्येवमभिसंबन्धः क्रियते ।
इतरत्र तु दिश उत्तरेषां नगराणामित्येव । पूर्वैषु कामशम इत्येवमादिषु कृता-
यामुत्तरपदवृद्धौ एकादेशो भवतीति ज्ञापितं नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिषेधेन ॥
संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ १५ ॥
संख्याया उत्तरपदस्य संवत्सरशब्दस्य संख्यायाश्चाचामादेरचः स्थाने
वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । द्वौ संवत्सरावधीतो भृतो
भूतो भावी वा द्विसांवत्सरिकः । संख्यायाः । द्वे षष्टी अधीतो भृतो भूतो
भावी वा, द्विषाष्टिकः । द्विसाप्ततिकः । द्विषष्ट्यादिशब्दो वर्षेषु संख्येयेषु वर्त-
मानः कालाधिकारविहितं प्रत्ययमुत्पादयति । परिमाणान्तस्येत्येव सिद्धे संव-
त्सरग्रहणं परिमाणग्रहणे कालपरिमाणस्याग्रहणार्थम् । तेन द्वैसर्गिकः त्रैस-
र्गिक इत्युत्तरपदवृद्धिर्न भवति । द्विवर्षा त्रिवर्षा माषविक्रेत्यपरिमाणबिस्ताचि-
तेति पर्युदासो न भवति ॥
वर्षस्याभविष्यति ॥ १६ ॥
संख्याया उत्तरस्य वर्षशब्दस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति
णिति किति च परतः, स चेत्तद्धितो भविष्यत्यर्थे न भवति । द्विवर्षे अधीतो
भृतो भूतो वा, द्विवार्षिकः । त्रिवार्षिकः । अभविष्यतीति किम् । यस्य त्रैवर्षिकं
धान्यं निहितं भृत्यवृत्तये अधिकं वापि विक्रेत स सोमं पातुमर्हति । त्रीणि वर्षाणि
भावीति त्रैवार्षिकम् । अधीष्टभृतयोरभविष्यतीति प्रतिषेधो न भवति । गम्यते
हि तत्र भविष्यत्ता न तु तद्धितार्थः । द्वे वर्षे अधीतो भृतो वा कर्म्म करिष्य-
तीति, द्विवार्षिको मनुष्यः ॥
परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः ॥ १७ ॥
परिमाणान्तस्याङ्गस्य संख्यायाः परं यदुत्तरपदं तस्याचामादेरचो वृद्धि-
र्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः, संज्ञायां विषये शाणे चोत्तरपदे न
भवति । द्वौ कुडवौ प्रयोजनमस्य, द्विकौडविकः । द्वाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं, द्विसौ-
वर्णिकम् । विभाषा कार्षापणसहस्राभ्यामित्यत्र सुवर्णशतमानयोरुपसंख्यानमिति
लुको विकल्पः । द्वाभ्यां निष्काभ्यां क्रीतं, द्वित्रिपूर्वान्निष्काद्, द्विनैष्किकम् ।
असंज्ञाशाणयोरिति किम् । पञ्चलोहितिकम् । पञ्चकपालिकम् । पञ्च
लोहित्यः परिमाणमस्य पञ्च कपालानि परिमाणमस्येति विगृह्य तदस्य परिमा-
णमिति योगविभागात्प्रत्ययस्तद्धितान्तश्चायं समुदायः संज्ञा । द्वाभ्यां शाणाभ्यां

क्रीतं, द्वैशाणम् । त्रैशाणम् । शाणाद्वा, द्वित्रिपूर्वादप्रत्येयण् प्रत्ययः । असंज्ञा-
शाणकुलिजानामिति के चित्पठन्ति । द्वे कुलिजे प्रयोजनमस्य द्वैकुलिजिकः ॥
ञे प्रोष्ठपदानाम् ॥ १८ ॥
अञिति जातार्थो निर्दिश्यते । तत्र यस्तद्धितो विहितस्तस्मिन् ञिति
णिति किति च परतः प्रोष्ठपदानामुत्तरस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति । प्रोष्ठपदा
नाम नक्षत्रं ताभिर्युक्तः काल इत्यण् । तस्य लुबविशेषेदिति लुप् । प्रोष्ठपदासु
जातः । 'ऋतुनक्षत्रेभ्योणिन्यण् । प्रोष्ठपदो माणवकः । अञिति किम् । यदा
प्रोष्ठपदो मेघो धरणीमभिवर्षति । प्रोष्ठपदास भवः प्रोष्ठपदः । प्रोष्ठपदाना-
मिति बहुवचननिर्देशात्पर्यायोपि गृह्यते भद्रपाद इति ॥
हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च ॥ १९ ॥
हृद् भग सिन्धु इत्येवमन्तेङ्गे

स्येति ठञ् । सर्वलोक । तत्र विदितः, सार्वलौकिकः । सर्वपुरुषस्येदं, सार्वपौ-
रुषम् । सर्वभूमेर्निमित्तं संयोग उत्पातो वा सार्वभौमः । प्रयोग । तत्र भवः,
प्रायोगिकः । परस्त्री । पारस्त्रैणेयः । कुलटाया वेतीन्ङ् * ॥ राजपुरुषात् ष्यञि ॥
राजपौरुष्यम् । ष्यञीति किम् । राजपुरुषस्यापत्यं राजपुरुषायणिः । उदीचां
वृद्धाद्गोत्रादिति फिञ् । शतकुम्भसुखशयनादयः । शतकुम्भे भवः, शातकौम्भः ।
सौखशयनिकः । पारदारिकः † । सूत्रनडस्यापत्यं सौत्रनाडिः । आकृतिगण-
श्चायमिष्यते । तेनेदमपि सिद्धं भवति । अभिगममर्हति, आभिगामिकः । अधि-
देवे भवमाधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । चतस्र एव विद्याः, चातुर्वैद्यम् ।
स्वार्थे ष्यञ् । अनुशतक । अनुहोड । अनुसंवत्सर । अङ्गारवेणु । असिसंहत्य ।
वध्याग । पुष्करसत् । अनुहरत् । कुरुकत । कुरुपञ्चाल । उदकश्रुद्दु । इहलोक ।
परलोक । सर्वलोक । सर्वपुरुष । सर्वभूमि । प्रयोग । परस्त्री ॥ राजपुरुषात्
ष्यञि ॥ सूत्रनड ॥

देवताद्वन्द्वे च ॥ २१ ॥

देवताद्वन्द्वे च पूर्वपदोत्तरपदस्य चाचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति
तद्धिते ञिति णिति किति वा परतः । आग्निमारुतीमनड्वाहीमालभेत । आग्नि-
मारुतं कर्म्म । यो देवताद्वन्द्वः सूक्तहविःसंबन्धी तत्रायं विधिः । इह तु न भवति ।
स्कन्दविशाखौ देवते अस्य, स्कान्दविशाखः । ब्रह्मप्रजापती । ब्राह्मप्रजापत्यम् ॥

नेन्द्रस्य परस्य ॥ २२ ॥

इन्द्रशब्दस्य परस्य यदुक्तं तन्न भवति । सौमेन्द्रः । आग्नेन्द्रः । परस्येति
किम् । ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं चरुं निर्वपेत् । इन्द्रशब्दे द्वावचौ तत्र तद्धिते
एकस्य यस्येति लोपो ऽपरस्य पूर्वेण सहैकादेश इत्यप्राप्तिरेव वृद्धेः, तदेवं
प्रतिषेधवचनं ज्ञापकम् । बहिरङ्गमपि पूर्वोत्तरपदयोः पूर्वे कार्ये भवति पश्चा-
देकादेश इति, तेन पूर्वेषुकामशम इत्यादि सिद्धं भवति ॥

दीर्घाच्च वरुणस्य ॥ २३ ॥

दीर्घादुत्तरस्य वरुणस्य यदुक्तं तन्न भवति । ऐन्द्रावरुणम् । मैत्रावरुणम् ।
दीर्घादिति किम् । अग्निवरुणीमनड्वाहीमालभेत । अग्नेरीदग्नेः सोमवरुणयो-
रित्यस्यानङपवादस्य दृष्टुष्टाविति प्रतिषेधो विधीयते तेन दीर्घात्तरो न भवति ॥

प्राचां नगरान्ते ॥ २४ ॥

* अपपाठो ऽयम् । तत्र हि स्त्र्यङपग्रहणम् । कल्याण्यादिषु परस्त्रीशब्दः पठ्यते तस्मा-
त्कल्याण्यादीनामिनङिति पाठ इति पदमञ्जरी ।
† शतकुम्भेत्यारभ्य पारदारिक इत्यन्तं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥ ४०१
प्राचां देशे नगरान्तेङ्गे पूर्वपदस्योत्तरपदस्याचामादेर्वा वृद्धिर्भवति
तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । सुह्मनगरे भवः, सौह्मनगरः। पौण्ड्र-
नगरः । प्राचामिति किम् । मद्रनगरमुदत्तु, तत्र भवः । माद्रनगरः ॥
जाङ्गलधेनुवलजान्तस्य विभाषितमुत्तरम् ॥ २५ ॥
जङ्गल धेनु वलज इत्येवमन्तस्याङ्गस्य पूर्वपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति
विभाषितमुत्तर,मुत्तरपदस्य विभाषितं तद्धिते ञिति णिति किति वा परतः ।
कुरुजङ्गलेषु भवं, कौरुजङ्गलम् । कौरुजाङ्गलम् । वैश्वधेनवम् । वैश्वधैनवम् ।
सौवर्णवलजः । सौवर्णवालजः ॥
अर्द्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा ॥ २६ ॥
अर्द्धशब्दात्परस्य परिमाणवाचिन उत्तरस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भ-
[L12

कृति" - wait, let's look at "चिणि कृति":
In Kashika: "आकारान्तस्याङ्गस्य चिणि कृति च ञ्णिति युगागमो भवति।"
In the image:
"आकारान्तस्याङ्गस्य चिंण कृति ङिणति युगागमो भवति । अदाथि ।"
Wait, look at "अदाथि । अदायि ।" - the text has "अदायि । अधायि ।":
In image:
"अदायि । अधायि ।"
Wait, look at line 29:
"अदाथि ।" or "अदायि ।"?
First word: "अदायि ।" (Wait, is it "अदायि" at end of L29? End of L29 has "अदायि ।"!)
Wait, let's read line 29 from start:
"आकारान्तस्याङ्गस्य चिंण कृति ङिणति युगागमो भवति । अदाथि ।" -> wait, look at the word after 'भवति ।':
It is 'अ' 'दा' 'यि' -> "अदायि ।"!
Then L30 starts with:
"अधायि । कृति । दायो, दायकः । धायो, धायकः । चिण्कृतोरिति किम् ।"
Wait, where did "अदाथि" come from in my first quick read? It is "अदायि ।"!
Let'

] [णि] [ति]
[कृ] [ति]
[च]
[ङि] [ति]
Wait, what is that glyph after [ङिति]?
It looks like "च" and then... wait, is that "ङिति"?
Wait, look at the image, right edge of line 1:
"ञ्णिति कृति च ङिति च"
Wait, no, look at:
"चिणि कृति च ङिति"?
Wait, let's re-examine:
In L1:
Word 1: उदात्तोपदेशस्य
Word 2: मान्तस्याङ्गस्याचमिवर्जितस्य
Word 3: चिणि (or ञ्णिति?)
Let's look at Word 3:
Is the first letter 'उ'? No.
It is: 'चि' or 'ञ्णि'?
Look at L12:
"जनि वधि इत्येतयोश्चिणि कृति च ङिति यदुक्तं तच्च भवति ।"
In L12, it has "श्चिणि"!
That is 'चिणि' with 'स्'!
Why would L12 have "श्चिणि"?
Because: "इत्येतयोः" + "चिणि" = "इत्येतयोश्चिणि"!
So the word in L12 is DEFINITELY "चिणि"!
Now look at Word 3 in L1:
In L1, it is after "मान्तस्याङ्गस्या

७०४ ॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥
कृतात्त्वानां ग्रहणं युकः प्राप्तिमाख्यातुम् । किमेतस्याख्याने प्रयोजनम् । एत-
स्मिन् प्रकरणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा नास्तीत्युपदिश्यते । तेनाध्यापयति
ज्ञापयतीत्येवमादि सिद्धं भवति ॥
वा विधूनने जुक् ॥ ३८ ॥
वा इत्येतस्य विधूननेऽर्थे वर्त्तमानस्य जुगागमो भवति णौ परतः ।
वस्त्रेणापवाजयति । विधूननइति किम् । आवापयति केशान् । किमर्थं सूत्रं
वज गतौ ण्यन्तस्य सिद्धत्वात् । वातेर्युग्मा भूदित्येवमर्थम् । पै ओवै शोषणे
इत्यस्यैतद्रूपम् ॥
लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने ॥ ३९ ॥
ली ला इत्येतयोरङ्‌गयोरन्यतरस्यां नुक् लुक् इत्येतावागमौ भवतो णौ
परतः स्नेहविपातनेऽर्थे । घृतं विलाययति । विलीनयति घृतं, विलालप्रति ।
विलापयति । ली ई इतीकारः प्रश्लिष्यते तत ईकारान्तस्यैव नुग्भवति, न
तु कृतात्त्वस्य विभाषा लीयतेरिति । स्नेहविपातनइति किम् । जतु विलाप-
यति । जटाभिरालापयते । ली इति लीलीङोर्ग्रहणम् । ला इति लातेः
कृतात्त्वस्य च लीयतेः ॥
भियो हेतुभये षुक् ॥ ४० ॥
भी इत्येतस्य हेतुभयेऽर्थे षुगागमो भवति णौ परतः । मुण्डो भीषयते ।
जटिलो भीषयते । अत्रापि भी ई इतीकारप्रश्लेषः कृतात्त्वस्य युङ्निवृत्त्यर्थः ।
मुण्डो भापयते इत्येवं हि तत्र भवति । हेतुभयइति किम् । कुञ्चिकयैनं
भाययति । नात्र हेतुः प्रयोजको भयकारणं किं तर्हि कुञ्चिका ॥
स्फायो वः ॥ ४१ ॥
स्फाय् इत्येतस्याङ्गस्य वकारादेशो भवति णौ परतः । स्फावयति ॥
शदेरगतौ तः ॥ ४२ ॥
शदे रङ्गस्यागतावर्थे वर्त्तमानस्य तकारादेशो भवति णौ परतः ।
पुष्पाणि शातयति * । अगताविति किम् । गाः शादयति गोपालकः ॥
रुहः पोऽन्यतरस्याम् ॥ ४३ ॥
रुहेरङ्गस्यान्यतरस्यां पकारादेशो भवति णौ परतः । व्रीहीन् रोपयति ।
व्रीहीन् रोहयति ॥
प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ४४ ॥

• फलानि शातयतीति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७०५
प्रत्ययस्थात्ककारात्पूर्वस्याकारस्य इकारादेशो भवति आपि परतः, स
चेदाप्सुपः परो न भवति । जटिलिका । मुण्डिका । कारिका । हारिका ।
एतिकाश्चरन्ति । प्रत्ययग्रहणं किम् । शक्नोतीति शका । स्थग्रहणं विस्पष्टार्थं
ककारमात्रं प्रत्ययो नास्तीति सामर्थ्यात्प्रत्ययस्थस्य ग्रहणं शक्यते विज्ञातुम् ।
आदिति किम् । नन्दना । रमणा । पूर्वस्येति किम् * । पटुका । मृदुका ।
अत इति किम् । गोका । नौका । तपरकरणं किम् । राका । धाका । आपीति
किम् । कारको, धारकः । अथापीत्यनेन विशिष्यते ककारः । यद्येवं, कारि-
केत्यत्रापि न प्राप्नोति अकारेण व्यवहितत्वात् । एकादेशे कृते नास्ति व्यव-
धानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति व्यवधानमेव । 'वचनाद् व्यव-
धानमीदृशं यत्स्थानिवद्भावकृतमेकेन वर्णेन तदाश्रीयते रक्षकत्यादिषु तु श्रुति-
कृतमनेकेन वर्णेन व्यवधानमिति इत्त्वं न भवति । असुप इति किम् । बहवः
परिव्राजका अस्यां मथुरायां बहुपरिव्राजका मथुरा । सुबन्तादयं बहुपरिव्राज-
कशब्दात्पर आपिति प्रतिषेधो भवति । प्रसज्यप्रतिषेधश्चायं न पर्युदासः ।
पर्युदासे हि सति समुदायादसुबन्तात्पर आपितीत्वमत्र स्यादेव । अविद्य-
मानः सुप् अस्मिन् सोयमसुबिति । एवमपि नाश्रीयते । तथा हि सति बहुच-
र्मिकेत्यत्रापि न स्यात् ॥ मामकनरकयोरुपसंख्यानं कर्तव्यमप्रत्ययस्थत्वात् ॥ * ॥
मम इयं मामिका । नरिका । अणि ममकादेशः । केवलमामकेति नियमात्
संज्ञाछन्दसोरीकारो नान्यत्र । तेनाणप्रत्ययान्तादपि टाप् भवति । नरान्
कायतीति नरिका । आतोऽनुपसर्गे क इति कः प्रत्ययः ॥ प्रत्ययनिषेधे त्यक्-
त्यपोश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ उदीचामतः स्थाने यकपूर्वाया इति विकल्पो मा
भूदिति, दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका ॥
न यासयोः ॥ ४५ ॥
या सा इत्येतयोरिकारादेशो न भवति । यका । सका । या सा इति
निर्देशो न तन्त्रं यत्तदोरुपलक्षणमेतत् । इहापि प्रतिषेध इष्यते । यकांयकाम-
धीमहे । तकांतकां पचाम इति ॥ यत्तदोः प्रतिषेधे त्यकन उपसंख्या-
नम् ॥ * ॥ उपत्यका । अधित्यका ॥ पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ * ॥
हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः । यासु चलोमकाः । छन्दसीति किम् ।
पाचिका ॥ आशिषि चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ जीवताद् जीवका । नन्दताद्
नन्दका । भवताद् भवका ॥ उत्तरपदलोपे चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ देवदत्तिका ।
देवका । यज्ञदत्तिका । यज्ञका ॥ क्षिपकादीनां चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ क्षिपका ।
ध्रुवका ॥ तारका ज्योतिष्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ तारका । ज्योतिषीति किम् ।

• परस्य माभूदित्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
  ४५

७०६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
सारिका दासी ॥ वर्णका तान्तवउपसंख्यानम् ॥ * ॥ वर्णका प्रावरणभेदः ।
तान्तवइति किम् । वर्णिका भागुरी लोकायते ॥ वर्त्तका शकुनौ प्राचामुपसं-
ख्यानम् ॥ * ॥ वर्त्तका शकुनिः । प्राचामन्यत्र उदीचां तु वर्त्तिका । शकुना-
विति किम् । वर्त्तिका भागुरी लोकायतस्य ॥ अष्टका पितृदैवत्ये ॥ * ॥
अष्टका । पितृदैवत्यइति किम् । अष्टिका खारी ॥ वा सूतकापुत्रकावृन्दार-
काणा मुपसंख्यानम् ॥ * ॥ सूतिका । सूतका । पुत्रिका । पुत्रका । वृन्दा-
रिका । वृन्दारका ॥
उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥ ४६ ॥
उदीचामाचार्याणां मतेन यकारपूर्वायाः ककारपूर्वायाश्चातः स्थाने
योऽकारस्तस्यातः स्थाने इकारादेशो भवति । उदीचां ग्रहणं विकल्पार्थम् ।
इभ्यका । इभ्यिका । क्षत्रियका । क्षत्रियिका । ककारपूर्वायाः । चटकका ।
चटकिका । मूषिकका । मूषिकिका । आात इति किम् । सांकाश्ये भवा
सांकाश्यिका । स्थानग्रहणमनुवादेपि स्थानसंबन्धप्रतिपत्त्यर्थम् । आात इत्य-
नेन ह्यत इति स्थानी विशिष्यते । यकपूर्वाया इति किम् । अश्वा । अश्विका ।
यकपूर्वाया इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः आतः स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिपत्त्यर्थं, इह न
भवति । शुभं यातीति शुभंयाः । शुभंयिका ॥ यकपूर्वत्वे धात्वन्तप्रति-
षेधः ॥ * ॥ धात्वन्तयोर्यकारककारयोरस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ।
सुनयिका । सुशयिका । सुपाक्किका । आशोकिका ॥
भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वा नञ्पूर्वाणामपि ॥ ४७ ॥
आतः स्थाने योकारस्तस्य इत्वं न भवति उदीचामाचार्याणां मतेन ।
भस्त्रा । भस्त्रिका । भस्त्रका । अभस्त्रा । अभस्त्रिका । एषका । एषिका ।
अजका । अजिका । अनजिका । अनजका । ज्ञका । ज्ञिका । अज्ञका । अज्ञिका ।
द्वके । द्विके । स्वका । स्विका । अस्विका । अस्वका । एषाद्वे नञ्पूर्वे न प्रयो-
ज्यतः। किं कारणम् । तत्र हि सति यदि साकच्काभ्यां नञ्समासः, अथापि
कृते नञ्समासे पश्चादकच्, उभयथापि समासाद् या विभक्तिरुत्पद्यते तस्यां
त्यदाद्यत्वे सति टापा भवितव्यं सोन्तर्वर्त्तिन्या विभक्त्या सुबन्तत्वादिति
ह्रस्वस्य प्राप्तिरेव नास्ति । तेन अनेषका अद्वके इत्येव नित्यं भवितव्यम् ।
स्वशब्दस्तु ज्ञातिधनाख्यायां नञ्पूर्वोपि प्रयोक्ष्यति । भस्त्रेत्ययमभाषितपुंस्क-
स्तस्याभाषितपुंस्काच्चेत्येव सिद्धे यदिह ग्रहणं तदुपसर्जनार्थम् । अविद्यमाना
भस्त्रा यस्या अभस्त्रा । साल्या, अभस्त्रका । अभस्त्रिका । अत्रोपसर्जनह्रस्वत्वे
कृते पुनर्बहुव्रीहौ कृते भाषितपुंस्काद्वाष्टाबुत्पद्यते तस्य के ऽण इति यो ह्रस्वो
नासावभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने भवति । नञ्पूर्वाणामपीत्यपिशब्दा-

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७००
दन्यपूर्वाणां केवलानां च विधिरयमिष्यते । निर्भस्त्रिका । निर्भस्त्रका । बहु-
भस्त्रका । बहुभस्त्रिका, इत्येवमनयोरपीष्यते । तत्र नञ्पूर्वाणामिति वचनम-
नुवाद एव मन्दबुद्धिप्रतिपत्त्यर्थः ॥
अभाषितपुंस्काच्च ॥ ४८ ॥
अभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने योकारस्तस्योदीचामाचार्याणां मतेन
इकारादेशो न भवति । खट्विका । खट्वका । अखट्वका । अखट्विका । परम-
खट्विका । परमखट्वका । बहुव्रीहौ यदा कपि ह्रस्वः क्रियते तदा भवितव्यम-
नेन विधिना । तत्राप्यभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने भवत्यकार इति । यदा
तु अविद्यमाना खट्वा अस्याः अखट्वा, अन्या अखट्वा, अखट्विकेति तदा न
भवति । तथा अतिक्रान्ता खट्वामतिखट्वा, अन्या अतिखट्वा, अतिखट्विका ॥
आदाचार्याणाम् ॥ ४९ ॥
अभाषितपुंस्कादातः स्थाने यो ऽकारस्तस्याचार्याणामाकारादेशो भव-
ति । खट्वाका । अखट्वाका । परमखट्वाका ॥
ठस्येकः ॥ ५० ॥
अङ्गस्य निमित्तं यष्ठः, कश्चाङ्गस्य निमित्तं, प्रत्यय,स्तस्य प्रत्ययठस्य
इक इत्ययमादेशो भवति । प्राग्वहतेष्ठक् । आप्तिकः । शालाकिकः । लवणा-
ठञ् । लावणिकः । ठगादिषु यदि वर्णमात्रं प्रत्यय उच्चारणार्योकारस्तदा
इहाप्यकार उच्चारणार्यः । वर्णमात्रं तु स्थानित्वेनोपादीयते । संघाते तु प्रत्यये
ऽत्रापि संघातग्रहणमेव । तत्र कण्ठेष्ठः, कण्ठ इत्येवमादीनामुखादीनामुखादयो
बहुलमिति न भवति । मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यत्र तु यस्येति लोपे
कृते इसुसुक्तान्तात्क इति स्थानिवद्भावादिकस्य कादेशः प्राप्नोति सन्निपातल-
क्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति न भवति । यस्येत्यकारलोपस्य स्था निव-
द्भावाद्वा । पूर्वस्मादपि हि विधौ स्थानिवद्भावः ॥
इसुसुक्तान्तात्कः ॥ ५१ ॥
इस् उस् इत्येवमन्तानामुगन्तानां तान्तानां चाङ्गानामुत्तरस्य ठस्य क
इत्ययमादेशो भवति । इस् । सार्पिष्कः । उस् । धानुष्कः । याजुष्कः । उक् ।
नैषादकर्षुकः । शाबरजम्बुकः । मातृकम् । पैतृकम् । तान्तात् । क्षौदश्वित्कः ।
शाक्तुकः । याक्तुकः । इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर्ग्रहणादिह न भवति । आशिषा
चरति । आशिषिकः । उषा चरति औषिकः ॥ दोश्च उपसंख्यानम् ॥ * ॥
दोर्भ्यां चरति दौष्कः ॥
चजोः कु घिण्यतोः ॥ ५२ ॥

ादेशो भवति ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारेYes,ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे`!

Line 19:
च । घातयति । घातकः । साधुघाती । घातंघातम् । घातो वर्त्तते । नकारे ।
Wait, look at वर्त्तते: double त्? Yes, वर्त्तते.

Line 20:
घ्नन्ति । घ्नन्तु । अघ्नन् । ह इति किम् । अलोन्त्यस्य मा भूत् । हन्तेरिति
Wait, अलोन्त्यस्य: no avagraha in print: अलोन्त्यस्य.

Line 21:
किम् । प्रहारः । प्रहारकः । णिण्प्रत्ययो हन्तेर्विशेषणम् । नकारो हकारस्य
Wait, णिण्प्रत्ययो: ञिति and णिति -> ञिण्प्रत्ययो or णिण्प्रत्ययो?
Look at L21: ञिण्प्रत्ययो!
Look at the first letter of L21:
ञिण्प्रत्ययो! It is ञि, not णि!
Wait, let's look at the letter:
It has a loop and a hook: ञि!
Sutra has ञि and ण् and न: "हो हन्तेर्ञिण्णेषु" (7.3

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७०९
हिनोतेर्हकारस्याभ्यासादुत्तरस्य कवर्गादेशो भवति अचङि । प्रजिघा-
षति । प्रजेघीयते । प्रजिघाय । अचङीति किम् । प्राजीहयद् दूतम् । अच-
ङीति शक्यमकर्तुं, कथं चङ्यभ्यासनिमित्ते णौ हिनोतिरङ्गं भवति । तत्राभ्या-
सनिमित्ते प्रत्यये हेरङ्गस्येति विज्ञायमाने प्राप्तिरेव नास्ति । तर्हि तज् ज्ञाप-
कार्यम् । एतज्ज्ञाप्यते । हेरचङीति चङोन्यत्र हेर्य्यधिकस्यापि कुत्वं भवतीति ।
तेन प्रजिघाययिषतीति सिद्धं भवति ॥
सन्लिटोर्जेः ॥ ५७ ॥
सनि लिटि च प्रत्यये जेरङ्गस्य योभ्यासस्तस्मादुत्तरस्य कवर्गादेशो
भवति । जिगीषति । जिगाय । सन्लिटोरिति किम् । जेजीयते । जिनातेः
संप्रसारणे कृते यद्यपि जिर्भवति तथा

भवति । एकादशोपयाजाः । उपांशुयाजमन्तरा यजति । अष्टौ पत्नीसंयाजा
भवन्ति । ऋतुयाजैश्चरन्ति । इत्येवमादि सिद्धं भवति ॥
वञ्चेर्गतौ ॥ ६३ ॥
वञ्चेरङ्गस्य गतौ वर्त्तमानस्य कवर्गादेशो न भवति । वञ्च्य वञ्चन्ति
वञ्चितः । गताविति किम् । वङ्क्यं काष्ठम् । कुटिलमित्यर्थः ॥
ओक उचः के ॥ ६४ ॥
उचेर्धातोः के प्रत्यये ओक इति निपात्यते । किं पुनरत्र निपात्यते ।
कुत्वं गुणश्च । न्योकः शकुन्तः । न्योको वृत्तः । कर्त्तरि इगुपधलक्षणः कः
प्रत्ययः । अधिकरणादौ तु कारकान्तरे घञर्थे कविधानमिति । किमर्थं
पुनरयं घञ्येव न व्युत्पाद्यते स्वरार्थमन्तोदात्तत्वमिष्यते घञि सत्याद्युदात्तः
स्यात् । दिवौकसः । जलौकसः । इत्येवमादावप्युसुनि प्रत्यये उणादय

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७१९
भोज्यं भक्ष्ये ॥ ६९ ॥
भोज्यं निपात्यते भक्ष्येऽभिधेये । भोज्य ओदनः । भोज्या यवागूः । इह
भक्ष्यमभ्यवहार्यमात्रम् । भक्ष्यइति किम् । भोग्यः कम्बलः ॥
घोर्लोपो लेटि वा ॥ ७० ॥
घुसंज्ञानां लेटि परतो वा लोपो भवति । दधद्रत्नानि दाशुषे । सोमो
ददद्गन्धर्वाय । न च भवति । यदग्निरनये ददात् । आडागमे सति लोपेऽपि
ददादिति सिद्धं भवति । तत्र वावचनं विस्पष्टार्थम् । एषा हि कस्य चिदा-
शङ्का स्याद्ददादित्येव नित्ये प्राप्ते लोप आरभ्यमाणो बाधतएवैतद्रूपमिति ॥
ओतः श्यनि ॥ ७१ ॥
ओकारान्तस्याङ्गस्य श्यनि परतो लोपो भवति । शो, निश्यति । छो,
अवच्छ्यति । दो, अवद्यति । सो, अवस्यति ॥

७१२ ॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥
ष्ठिवुक्लमाचमां शिति ॥ ७५ ॥
ष्ठिवु क्लमु आचम् इत्येतेषां दीर्घा भवति शिति परतः । ष्ठीवति ।
क्रमु क्रामति । आचामति । क्रमि ग्रहणं शबर्थम् । चमेराङ्पूर्वस्य ग्रहणं, इह
मा भूत् । चमति । विचमति ॥
क्रमः परस्मैपदेषु ॥ ७६ ॥
क्रमः परस्मैपदपरे शिति परतो दीर्घा भवति । क्रामति । क्रामतः ।
क्रामन्ति । परस्मैपदेष्विति किम् । आक्रमते आदित्यः । इह उत्क्राम संक्रा-
मेति हेलुकि कृते न लुमताङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद्दीर्घो न प्राप्नोति । नैष
दोषः । लुमता शब्देन लुप्ते यदङ्गं तस्य कार्ये स प्रतिषेधः । न च है। क्रमि-
रङ्गं किं तर्हि शपि ॥
इषुगमियमां छः ॥ ७७ ॥
इषु गमि यम इत्येतेषां शितिपरतश्छकारादेशो भवति । इच्छति ।
गच्छति । यच्छति । इषेरदितो ग्रहणं इह मा भूत् । इष्यति । इष्यातीति ।
ये दृषिमुदितं नाधीयते तेचीत्यनुवर्तयन्ति । तत्र प्रधानमज्ग्रहणं शितीत्यनेन
विशेष्यतइति वर्णयन्ति । तथा च सति तदादिविधिर्न भवति । यस्मिन्वि-
धिस्तदादावल्ग्रहणेत्येतदपि विशेषणेनैवेष्यते । तेन दृषायेत्यत्र छत्वं न
भवति । नह्ययमजेव शिदिति ॥
पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्र-
धमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः ॥ ७८ ॥
पा घ्रा ध्मा स्था म्ना दाण् दृशि ऋति सर्ति शद् सद् इत्येतेषां पिब
जिघ्र धम तिष्ठ मन यच्छ पश्य ऋच्छ धौ शीय सीद इत्येते आदेशा भवन्ति
शिति परतः । पा । पिबति । घ्रा । जिघ्रति । ध्मा । धमति । स्था ।
तिष्ठति । म्ना । मनति । दाण् । यच्छति । दृशि । पश्यति । ऋति ।
ऋच्छति । सर्ति । धावति । शद् । शीयते । सद् । सीदति । पिबतिर्लघूप-
धगुणः प्राप्नोति सोऽङ्गवृत्ते पुनर्लुप्तावधिर्निष्टितस्येति न भवति । अथ वा
अकारान्तोयमादेश आद्युदात्तो निपात्यते । सर्तेर्वेगितायां गतौ धावादेशमि-
च्छन्ति । अन्यत्र सरति अनुसरतीत्येव भवति ॥
ज्ञाजनोर्जा ॥ ७९ ॥
ज्ञा जन इत्येतयोर्जादेशो भवति शिति परतः । जानाति । जायते ।
जनेर्दिवादिकस्य ग्रहणम् ॥

प्वादीनां ह्रस्वः ॥ ८० ॥
पू इत्येवमादीनां ह्रस्वो भवति शिति परतः । प्वादयः क्र्यादिषु
पठ्यन्ते । पूञ् पवनइत्यतः प्रभृति व्ली गतौ वृदिति यावत्के चिदिच्छन्ति,
वृत्करणमेतल्ल्वादीनां प्वादीनां च परिसमाप्त्यर्थमिति । अपरे तु ल्वादीना-
मेव परिसमाप्त्यर्थं वृत्करणमेतदिच्छन्ति । आगणात्ताः प्वादय इति । पूञ् ।
पुनाति । लूञ् । लुनाति । स्तूञ् । स्तुणाति । येषामागणान्ताः प्वादयस्तेषां
जानातीत्यत्रापि ह्रस्वः प्राप्नोति । ज्ञाजनोर्जा इति दीर्घकरणसामर्थ्यान्न
भवति । जनेरपि हि जादेशे सति अतो दीर्घो यञीति दीर्घत्वेन जायत-
इति सिद्धति ॥
मीनातेर्निगमे ॥ ८१ ॥
मीनातेर्ह्रस्व शिति प्रत्यये परतो ह्रस्वो भवति निगमविषये । प्रमि-
णन्ति व्रतानि । निगमइति किम् । प्रमीणाति ॥
मिदेर्गुणः ॥ ८२ ॥
मिदेरङ्गस्येको गुणो भवति शिति प्रत्यये परतः । मेद्यति । मेद्यतः ।
मेद्यन्ति ।

७१४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
चारभ्यते। तस्मिन्कृते यात उपधाया वृद्धिः प्राप्नोति सा न भवति। यदि हि
स्यादनर्थक एव गुणः स्याद्विविचण्णलोश्च प्रतिषेधवचनमनर्थकम्। अविविचण्णल-
ङित्स्विति किम्। जृतॄवृजाद्भ्यो विन्। जागृविः। चिण्। अजागारि। णल्।
जजागार। ङित्। जागृतः। जागूथः। वीति के चिदिकारमुच्चारणार्थं वर्ण-
यन्ति कसावपि वकारादौ गुणो न भवति। जजागृवान्। अजागरुः। अहं
जजागर इत्यत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति, नाप्रतिषेधात्। अविविचण्णलङित्स्विति
पर्युदासोयम्। अथ वा जाय इति प्राप्तिरसावानन्तर्याद् विविचण्णलङित्सु
प्रतिषिध्यते। या तु जुसि च सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति च प्राप्तिः सा न
प्रतिषिध्यते ॥
पुगन्तलघूपधस्य च ॥ ८६ ॥
[L