करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

योप-
Wait, let's look at चेन्द्रवज्रयोप- or चेन्द्रवज्रयोप-:
चेन्द्रवज्रयोपदिष्ट्योपजात्याह-
Wait, इन्द्रवज्रार्द्धेनोपजात्या चेन्द्रवज्रयोपदिष्ट्योपजात्याह-?
Ah, "इन्द्रवज्रार्द्धेनोपजात्या चेन्द्रवज्रयोपदिष्टोपजात्याह-"
Yes!

दिष्ट्योपजात्याह-
स्यातां स्फुटौ प्रग्रहमुक्तिकालौ सकृत्कृते लम्बन-
के सकृत्स्तः । तन्मध्यकालान्तरगे स्थिती स्फुटे
शेषं शशाङ्कग्रहोक्तमत्र हि ॥ ८ ॥
सकृत्स्थित्येत्यादिना गणितेन तिथ्यानयनप्रकारेणागतस्ति-
थ्यन्तः स्पर्शकाले साध्ये स्पर्शस्थित्योनः कार्यः मोक्षे साध्ये
मोक्षस्थित्या युक्तः कार्यस्तादृशात्तिथ्यन्तात्पूर्वोक्तप्रकारेण
लम्बनं संसाध्यं द्विः स्थाप्यः एकस्मिन् स्थितिलम्बनं तस्मिन्
तिथौ हीनयुक्ते तिथ्यन्ते स्वम

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ५ ( ८५ ),
स्थिती स्फुटौ स्तः, स्पर्शकालमध्यकालयोरन्तरं स्पर्शस्थितिः
मोक्षकालमध्यकालयोरन्तरं मोक्षस्थितिरित्यर्थः । यथा
मध्यस्थित्या २।१६ गणितागततिथ्यन्तः २९।२४ स्पर्श-
त्वादूनः २७।८ एतत्कालीनः सूर्यः ३।०।३२।१९ इष्टकाले
२७।८ सायनः ३।१८।३०।१९ सुखादुक्तलग्नं सायनम्
८।१३।१७।५ वित्रीभम् ५।१३।१७।५ क्रान्तिः ६।४०।
५८ नतांशाः २७।५४।११ उन्नतांशाः ७२।५।४९ ज्या
११४।२ त्रिभोनलग्नार्कयोरन्तरम् १।२४।४६।४६ ज्या
९७।४४ खरामभक्ता ३।१५ मध्यमलम्बनं स्पष्टलम्बनम्
३।५ धनं पृथगेवं लम्बनं स्थित्यूनं गणितागतेन २७।८ धनं
जातम् ३०।१३ स्थित्यर्थं यथा ३०।१३ एतत्कालीनसूर्यः
३।०।३५।५५ नत्यर्थं वित्रीभं सायनम् ५।२९।३३।३७
नतांशाः २४।२४।३३ दशमनतज्या ४९।२२ नतिर्याम्या
६।४१ एतत्कालीन ३०।१३ चन्द्रः ३।०।४६।१४ पातः
२।२६।२१।३१ योगः ५।२७।७।४५ शरः ४।३१ सौम्यः
नतिसंस्कृतः स्पष्टशरो याम्यः २।१० मानयोगार्द्धम् १०।
४२ शरेण २।१० हीनम् ८।३२ छन्नम् । शरात् २।१०
द्विघ्नात् ४।२० छन्नेन ८।३२ युत १२।५२ हतात् १०९
।४७ मूलम् १०।२९ स्थितिः २।२८ अनया गणितागतति-
थ्यन्तः २९।२४ स्पर्शात्वाद्धीनः २६ । ५६ अस्मिन्पृथ-
क्स्थापितम् ३।५ धनं जातं स्थूलस्पर्शकालः ३०।१२ एवम-

( ८६ ) करणकुतूहलम् । ५
सकृत्करणार्थं तात्कालीनसूर्यः ३।०।३५।४४ सायनः ३।१८
। ३३। ४० सायनवित्रीभम् ५।२८।३०।१६ क्रान्तिः ०।
३६।५। सौम्या नतांशाः २३ । ५९।४ उन्नतांश ६६ । ०।
५६ ज्या १०९ । २४ वित्रीभार्कयोरन्तर २ । ९ । ५७
ज्या ११२ । ५७ लम्बनम् ३ । ४५ इदं पृथक् मध्य-
मसायनस्थित्यूनास्तिथ्यन्तः २७ । ८ धनं जातम् ३० ।
˙ ३३ स्थित्यर्थम् ३० । ३३ एतत्कालीनरविः ३ । ० ।
३६ । १४ चन्द्रः ३ । ० । ५७ । ४७ पात: २ । २६ ।
२१ । ३२ सायनसूर्यः ३ । १८ । ३३ । ३४ सायन-
वित्रीभम् ६ । १ । ३२ । ३५ नतांशा याम्याः २५ ।
१२ । २३ उन्नतांशा ६४ । ४७ । ३७ नतिः ६ । ५३
सपातचन्द्रः ५ । २७ । १२ । १९ शरः सौम्यः ४ ।
२४ नतिसंस्कृतस्पष्टशरः २ । २९ छन्नम् ८ । २३
स्थितिः २ । २८ अनयोनतिध्यन्ते २६ । ५६ पूर्वागतं
लम्बनम् ३ । २५ धनम् ३ । ०१ अथासकृत्कर्मणार्थम्
३० । २१ एतकालीनसूर्यः ३ । ० । २६ । २ वित्रीभम्
६ । ० । २१ । ३४ नतांशा याम्याः २४ । ४३ । ४९
उन्नतांश ६५ । १६ । ११ ज्या १०८ । ४४ वित्रीभार्क-
योरन्तरम् २ । ११ । ४८ । १२ ज्या ११३ । ५४
लम्बनम् ३ । ४७ स्पष्टं स्थिरलम्बनम् ३ । २५ पृथगिदं
मध्यग्रहणस्थित्यूने दर्शान्ते २७ । ८ धनं जातम् ३० ।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १८ ( ८७ )
३३ स्थित्यर्थम् ३० । ३३ एतत्कालीनवितत्रिभम् ६ । १ ।
३२ । ३५ नतिः ६ । ५ सपातचन्द्रः ५ । २७ । १२ ।
५९ शरः ४ । २४ स्पष्टशरः २ । १९ स्पार्शिको दक्षिणः
स्थितिः २ । २८ अनयोनतिथ्यन्ते २६ । ५६ पृथक्स्थं
लम्बनं धनं २ । २५ जातः स्थिरस्पर्शकालः ३० । २१
स्थिरमध्यग्रहणकालः ३२ । ४९ अनयोरन्तरं स्पष्ट
स्पर्शस्थितिः २ । २८ अथ सकृल्लम्बनेन स्पर्शकालः साध्यते
यथा मध्या मध्यस्थितिः २ । १६ गणितागततिथ्यन्तः
२९ । २४ ऊनः २७ । ८ एतत्कालीनसायनसूर्यः ३ ।
१८ । ३० । ९ सायनवितत्रिभम् ५ । १३ । १७ । ५
अनयोरन्तरम् १ । २४ । ४६ । ५६ भागाः ५४ । ४६ ।
५६ भवाप्ता ४ गतपिण्डः २१९ गतगम्यपिण्डयोरन्तरेण
१६ शेषांशादिः १० । ४६ । ५६ गुणितम् १७२ । २८ ।
१६ गतपिण्डे २१९ गम्यपिण्डस्याधिकत्वायुतः २३४ ।
४० षष्टिभक्ता ३ । ५४ उन्नतज्यया ११४ । २ गुणितम्
४४४ । ४३ नखेन्दुभक्तम् ३ । ४२ स्पष्टं सकृल्लम्बनम्
३ । ४२ अनेन स्थित्यूनतिथ्यन्तः २७ । ८ धनम् ३० ।
५० स्थिरः स्पर्शकालः । एतत्कालीनलग्नान्नति ः साध्या,
एतत्कालीनसपातचन्द्राच्छरः साध्यः । अथ मोक्षकाला
नयनम्—मध्यस्थित्या २ । १६ गणितागततिथ्यन्तो २९ ।
२४ युक्तः ३१ । ४० एतत्कालीनोऽर्कः ३ । ० । ३७ ।
१८ सायनः ३ । १८ । ३४ । ३८ सायनवितत्रिभम् ६ ।

( ८८ ) करणकुतूहलम् । ५

८ । ८ । ४ क्रान्तिर्याम्या ३ । १६ । ४२ नतांशः २७ ।
५१ । ५२ उन्नतांशाः ६२ । ८ । ८ ज्या १०५ । ५५
वित्रीभार्कयोरन्तरम् २ । १९ । ३४ । २६ ज्या ११७ ।
४७ लम्बनम् ३ । ५५ स्पष्टलम्बनम् ३ । २७ पृथक्
स्थितियुक्तगणितागततिथ्यन्ते ३१ । ४० युतं जातम्
३५ । ३५ । ७ एतत्कालीनरविचन्द्रपाताः सूर्यः
३ । ० । ४ । ३४ चन्द्रः ३ । १ । ५४ । १३
पातः २ । २६ । २१ । ४६ सायनोऽर्कः ३ ।
१८ । ३७ । ५४ रात्रिगतघटी १ । ४१ समयिकं
लग्नम् १।२८।३३।५७ वित्रीभम् ६।२८।३३।५७ क्रान्ति-
र्याम्या ११।८।४८ नतांशाः ३५।३३।५७ उन्नतांशाः ५४।
१६।३ नतिर्दक्षिणा ९।३५ तिथिः २४ अथ शरार्थं सपातचन्द्रः
५।२८।१५।५९ शरः सौम्यः २।५४ नतिसंस्कृतस्पष्टशरो
याम्यः ६।४१ छन्नम् ४।१० शरात् ६ । ४१ द्विघ्नात्
१३।२२ छाद्यायुतह्तान्मूलम् ८।२३ स्थितिः १।५८ अनया
गणितागततिथ्यन्तः २९।२४ युतो जातः ३१।२२ अस्मिन्
पृथक् स्थापितं लम्बनम् ३।२७ युतं जातम् ३४।४९ स्थूलो
मोक्षकालः, असकृत्कर्मणार्थमेतत् ३४।४९ कालीनः सूर्यः
३।१८।३७।३७ रात्रिगतघटी १।२३ समयिकं सायनवि-
त्रिभम् ६।२६।४७।२७ क्रान्तिर्याम्या १०।३०।२० नतांशा
३५।५४।११।उन्नतांशा ५४।५।४९ एषां ज्या ९७।५३

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।५ ( ८९ )

वित्रिभार्कयोरन्तरम् ८।९।५० अत्र देशे रात्रौ मोक्षस्तेन
परकीयो मोक्षदर्शनकालः साध्यः, अथ लम्बनार्थं वित्रिभल-
ग्नार्कयोरन्तरस्य ३।८।९।५० ज्याकरणार्थं भुजः२।२१।
५०।१०अत्रानुदितोऽपि यतो जीवा भुजकोटी विना न भवति
उक्तं च ग्रन्थान्तरेऽपि यत्र जीवा विहिता तत्रानुक्तमपि भुजं
विधायैव जीवा कार्या १२८।२२खरामैर्भक्ता लम्बनम्३।५६
पूर्वलम्बनं स्पष्टम् ३।१३ रवेः सकाशात्त्रिभोनमधिकं तेने-
दं धनमिदं पृथक् मध्यस्थितियुक् तिथ्यन्ते ३०।४० युते जातम्
३४।५३ अथ स्थित्यर्थम् ३४।५३ एतत्कालीनरविः
३।०।४०।२१ चन्द्रः ३।१।४९।५६ पातः २।२६।२१।
५७ शरोङ्गुलादिः २।५० नत्यर्थमेतत्कालीनसायनवित्रि-
भम् ६।२७।११।७ क्रान्तिर्याम्या १०।३९।० नतांशा
याम्याः ३५।१४।९ उन्नतांशाः ५४। ४५। ५१ नतज्या
६८।५४ नतिः ९।१९ नतिसंस्कृतशरः ६।२९ छन्नम्४।
१३ द्विघ्नाच्छरात् १२।५८ छन्नयुताहतात् ५३८।२२
स्थितिः १।५८ अनया गणितागततिथ्यन्तः २९।२० युतः
३१।२२ अस्मिन्पृथक्स्थितं लम्बनम् ३।१२ धनं जातम्
३४।३५ असकृत्साध्यमतः कालाद्वित्रिभं कृत्वा पूर्ववल्लम्बनं
साध्यं पृथक् स्थाप्यमेकत्रस्थलम्बनं मध्यस्थितियुक्ते गणिता-
गततिथ्यन्ते विधेयम्, अथाधिके धनं हीने हीनमेवं लम्बनसं-
स्कृतकालात्पूर्ववत्स्थितिमानीय तथा गणितागततिथ्यन्ते
युक्तं कार्य तस्मिन्नसकृल्लम्बनं पूर्ववद्विधेयं संस्थितो मोक्षकाल-

स्थिरमध्यग्रहणकालयोरन्तरं स्पष्टमोक्षस्थितिः। अथ सकृत्प्र-
कारार्थं मध्यस्थितियुक्तगणितागततिथ्यन्तः ३१।४० एतत्का-
लीनवित्रिभसूर्यान्तरम् २।१९।३४।२६ अंशाः ७९ भवाप्ता
७ पिण्डः २३६ शेषम् २।३४।२६ लम्बनम् ३।५३ उन्नत-
ज्या १०५।५५ गुणितं नखेन्दु १२० भक्तम् ३।२५
स्पष्टं सकृत्पूर्ववत्स्थितिः ३१।४० युक्तम् ३५।५ सकृत्प्र-
कारेण स्थिरो मोक्षकालः, अस्मान्नतिः शरश्च साध्यः ।
अथ स्पर्शकालीनलम्बनं यथा दिनोदयाद्गतघटी ३०।२१
समये स्पर्शः, अत्र द्युदलगतघटीनामित्यादिना नतं यथा
दिनदलम् १६।४३ गतघटी ३०।२१ अनयोरन्तरं नतम् १३।
३८ पश्चिमे खाङ्क ९० हतम् १२२७ । दिनार्धेन भक्ता
७३।२३।५९ नतांशाः एषां ज्या ११४।४३ अनयाक्षांशाः
२४।३५।९ गुणिताः २८२०।१९।३६ त्रिज्यया लब्धम्
२३।३०।९ पश्चिमन्नतत्वाद्दक्षिणे इदमाक्षजं वलनम् २३।३०।
९ ॥ अथायनवलनम् ॥ स्पर्शकालीनसूर्यः ३।०। २६ । २
सायनः ३।१८।३३।२२ भुजः २।११।२६।३८ कोटिः ०।
१८।३३।२२ ज्या ३८।६ बाणै ५ र्भक्ता लब्धम् ७।३७
।१२ सायनसूर्यो दक्षिणायने तेन दक्षिणाक्षजम् २३।३०।९
दक्षिणायनम् ७।३७।१२ अनयोरेकदिकत्वाद्योगः ३१।७।
२१ याम्योऽस्य ज्या ६१।५४ अनया मानैक्यार्द्धम् १०।
४२ गुणितम् ६६२।१९ त्रिज्यया १२० भक्तं लब्धं स्पष्ट-
वलनं याम्यम् ५।३२ प्राग्ग्रासमोक्षे विपरीतदिक् इति रवेः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ५ ( ९१ )

स्पर्शवलनमुत्तरे ग्रस्तान्मोक्षकालीननते तत्रादौ नतानयनम्—
रात्रिशेषगत इत्यादिना रात्रिगतघटी १।९ दिनदलयोर्योगः
१७।५२ पश्चिमनतं खाङ्कहतम् १६०८ दिनार्धेन १६।
४३ भक्तं लब्धा नतांशाः ९६।५।३० भुजः २।२३।५४।
३० ज्या १११।४१ अक्षांशैः २४।३५।९ गुणिता २९।
४२।३० त्रिज्यया १२० भक्ता लब्धम् २४।३१ आक्षजं
वलनं याम्यम् २४।३१ उदयाद्गतघटी ३४।३५ समयिकः
सूर्यः ३।०।४५।४१ सायनः ३।१८।३७।२४ भुजः२।
११।२२।३६ कोटिः०।१८।३७।२४ ज्या ३८।१४
पञ्चभक्ता ७।३९ जातमायनं वलनं याम्यं दक्षिणायनत्वाद्दक्षि-
णयोरायनाक्षजयोरेकदिक्त्वाद्योगोंऽशाः ३२ । १० ज्या ६
१।४१ मानैक्यार्द्धेन १०।४२ गुणिता ६८१।२४ त्रिज्यया
१२० भक्तं लब्धमङ्गुलादिस्पष्टमोक्षवलनम् ५।४०
याम्यम् ॥ ८ ॥
अथ ग्रहणे ग्रहस्यानादेश्यतां वर्णज्ञानं चेन्द्रवज्रयाह—
अर्कांशकोऽर्कस्य विधोर्नृपांशो नादेशनीयः खलु
खण्डितोऽपि। अल्पार्द्धसर्वग्रहणे शशी स्याद्धूम्रोऽ-
सितो वभ्रुरिनस्तु कृष्णः ॥ ९ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबु-
द्धिवल्लभे रविग्रहस्य साधनम् ॥ ५ ॥
अर्कबिम्बमानस्य द्वादशांशतुल्योऽर्कग्रासो नादेशनीयः,
विधुबिम्बमानषोडशांशतुल्यो विधुग्रासो न वक्तव्यः। अल्प-

ग्रहणे चन्द्रो धूम्रवर्णः स्यात्, अर्द्धग्रहणे कृष्णः, सर्वग्रहणे
पिशङ्गः, सूर्यस्तु सर्वदा सर्वग्रहणे कृष्ण एव, सूर्यग्रहणं विंश-
तिविश्वाधिकं न भवति॥९॥करणकुतूहलवृत्तावेतस्यामिष्टदे-
वतारूपया।गणककुमुदकौमुद्यां व्याख्येयं रविग्रहे नियतम्॥१॥
इतिकरणकुतूहलवृत्तौ सूर्यपर्वाधिकारः समाप्तः॥ ५ ॥
अथोदयास्ताधिकारो व्याख्यायते, तत्रादौ जीव-
स्योदयास्तौ स्थूलं तथा शार्दूलविक्रीडितद्वयेनाह-
इष्टोऽह्नां निचयोऽब्दादिग्लवयुतः पञ्चाभ्रभूवर्जितो
भक्तो नन्दनवाग्निभिस्तिथिमितैः शेषैर्गुरोरुद्गमः ।
अस्तो वेदगजाग्निभिस्तदधिकैरुनेर्गतैष्यैर्दिनैस्ता-
त्कालार्कघटीफलं च तिथिवत्सूर्याहतं शेषकैः॥१॥
राशिभ्यामुदये युताद्दिनकरादस्ते त्रिभिः संयुता-
द्धोक्तार्कघटीफलं च खगुणैः सूक्ष्मं धनर्णं तथा ।
संक्रान्तेरुदयातत्सखाग्निरहितात्तिथ्याहतात्स्वोदये-
नार्त्त तच्च गुरूदये धनमृणं चास्ते तु तत्राप्तमात्॥२॥
इष्टोऽहर्गणः करणगताब्दानां दशमांशेन युतः पञ्चाभ्रभूव-
र्जितः पञ्चोत्तरशतेन १०५ रहितः नन्दनवाग्निभि ३९९र्भक्तो
लब्धस्य प्रयोजनाभावाल्लब्धं त्याज्यं शेषैस्तिथिमितैः पञ्चदश-
१५ मितैः गुरोरुदयो ज्ञेयः, वेदगजाग्निभिश्च ३८४ अधिकैः
शेषैर्गतावुदयास्तौ तदूनैः शेषैरेष्यौ भाविनौ । अथ शेषस्पष्टी-
करणं तात्कालार्के इति तस्मिन्काले यस्मिन् राश्यंशेऽर्को
भवति तस्य घटीफलं सूर्याहतं द्वादशगुणं षष्ट्या विभज्य दिना-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ६६ ( ९३ )

दि कृत्वा शेषैस्तिथिवद्धनमृणं वा कार्यं संक्रान्तिषु पक्षयोरर्क-
घटीफलं यथा-कर्के मृगे त्रयः षट्कं ३।६ सिंहे कुम्भे गजा
दश ८।१०। कन्या मीने भवारुद्राः ११।११ तुला मेषे शिवा
दश ११।१०। वृषेऽलौ च गजास्तर्काः ८।६ धनुर्युग्मे त्रिशून्य-
कम् ३।०। रविनाड्यो मृगादौ स्वमर्कादौ च ऋणं क्रमात् ॥ इति।
अर्कस्य पञ्चदशभागाः कार्या मन्दफलस्यांशानां नाड्यः एताः
सिद्धा घटिताः अत्र घटिका द्विगुणा नवभक्ता भागा भवन्ति,
एते मध्यमरविगतिविवरेण भक्तास्ते दिनाधिकेनाधिकास्तदत्र
लाघवार्थं द्वादश १२गुणिता नाड्यः षष्ट्या यदाप्यते ते दिनानि
भवन्ति, अत्र सुबुधेरनुकम्पया सुखार्थं शेषार्थमत्र वक्ष्योर्क-
घटी

( ९४ )- करणकुतूहलम् । ६
पस्योदये पञ्चदशभिः १५ सहान्तरमितैर्गम्योऽधिकैरिष्टदिनाद्-
तोदयः, अस्तो वेदगजाग्निभिः सहान्तरं ततः प्राग्वज्ज्ञेयं यथा
शाके १५४३ लौकिकाषाढकृष्णे ४ भौमे गताब्दाः ४३८
अधिमासाः १६० अहर्गणः १६००७४ अयं गताब्दानां
४३८ दशांशेन ४३।४८ युतः १६०११७।४८ पञ्चाश्वभूमि
१०५ हीनः १६००१२।४८ नन्दनवाग्निभि ३९९ भक्ता
लब्धस्य न प्रयोजनं शेषम् १३।४८ पञ्चदशभ्यो हीनस्तेन
गम्योदयः । शेषस्पष्टीकरणम्—अथ ध्रुवस्य द्वितीयपक्षे रवि-
स्तेनार्कघटीफलं ६ द्वादशगुणम् ७२ षष्ट्या लब्धं दिनादि १ ।
१२ मकरादित्वाच्छेपम् १३।४८ धनं जातम् १५।० अथ
रविः १।२९ उदयत्वाद्विराशि २ युतं ३ । २९ तस्यार्क-
घटीफलं ६ त्रिंशद्गुणितम् १८०० षष्ट्या भक्तम् ३।०।०
लब्धं दिनादि कर्कादित्वाच्छेपे १५।० ऋणं जातम् १२।०।०
पुनः सङ्क्रान्तेरुदयः २५६ खखाग्निभि ३०० हीनोऽत्र
हीनो न भवति तेन शोध्यो न शुद्ध्येद्यदा तदा कार्यं व्यस्तवि-
शोधनमिति तेनोदयः २५६ खखाग्नि ३०० शुद्धः ४४
तिथिगुणः ६६० ध्रुवोदय २५६ पलैर्भक्तं लब्धं दिनादि
३।३४।४१ ध्रुवादल्पत्वाद्धनं शेषं परं व्यस्तं तदुक्तमिति शेषम्
१५।०।० ऋणे कृते शेषम् ९।२५।१९ स्पष्टं जातं पञ्चद-
शभिः १५ सहान्तरम् ५।३४।४१ एभिर्दिनादिभिरिष्टदिना-

( ९६ ) करणकुतूहलम् । ६

साध्यमाने पञ्चगुणैः पञ्चत्रिंशाद्भिः ३५ गुणनीयाः पश्चादस्ते
शरैः ५ पञ्चभिः प्रागुदये विषयैः पञ्चभिः ५ प्रागस्तेऽङ्गाग्नि-
संख्यैः ३६ षट्त्रिंशद्भिर्गुणनीयास्ततः स्वोदयेन भजेत् फल-
युक् शेषकैरिति फलेन युक्ताश्च ये प्राक्शेषाः पूर्वागतशेषकै-
रुद्गमो वाच्यः फलेन रहितैः प्राक्शेषैरस्तमयो वाच्यः । अथ
विशेषमाह—शोध्यमंकं खखाग्नि ३०० लक्षणमुदये न
शुध्येत्तदा व्यस्तशोधनं कार्य खखाग्निभ्यः ३०० उदयः
शोध्यस्तदुत्थं भाजकेन भक्तं यत्फलं लभ्यते तच्छेषे व्यस्तं
धनमृणं कुर्याद्यत्र धनं तत्रर्णं यत्रर्णं तत्र धनं कुर्यादयं विधि-
रन्यत्रापि ज्ञेयो यथाहर्गणः १६०० ७४ पञ्चेशोनः १५
९१ ५९ अब्दानां ४३८ भूपलवेन २७ । २२ युक्तः १५
९१८४ । २२ वेदाष्टबाणैः ५८४ भक्तः लब्धस्य २७३
प्रयोजनाभावः शेषैः ५५४ । २२ गजयुगबाणेभ्योऽधिकेन
प्रागस्तो गतः । शेषस्पष्टीकरणमत्र प्रागस्तत्वात्पृष्टस्योदयः
२५५ खखाग्निभिः ३०० रहितो न भवति तेनोदयः २५५
खखाग्नि ३०० मध्ये शुद्धः ४५ प्रागस्तत्वादङ्गाग्निभि ३६
गुणितः १६ २० स्वेन स्वोदयेन २५५ भक्तः लब्धेन ६ ।
२१ प्रागागत

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १६ ( ९५ )
त्पञ्चदशांशतः शेषस्योनत्वादग्र्य एवमस्तसाधने श्लोको-
क्तवत्क्रिया ॥ २ ॥
अथ शुक्रस्योदयास्तौ शार्दूलविक्रीडितद्वयेनाह-
पञ्चेशोनगणोऽब्दभूपलवयुग्वेद्राष्टबाणैर्हृतः पश्चा-
त्षट्कृतिभिर्नगाष्टयुगलैः शुक्रोदयास्तौ क्रमात् ।
शेषैः प्राग्नगगोयमैर्गजयुगप्राणैस्तदानीं च य-
स्तिग्मांशोरुदयः खखाग्निरहितः पश्चात्तु तत्सप्तमः ॥ ३ ॥
क्षुण्णः पञ्चगुणैः शरैश्च विषयैरङ्गाग्निसंख्यैः क्रमा-
द्भक्तस्तेन च भेदयेन फलयुक्ताच्छेपकैरुद्गमः ।
ज्ञेयश्चास्तमयः फलेन रहितैः शोध्यं न शुध्येद्यदा
कार्यं व्यस्तविशोधनं धनमृणं व्यस्तं तदुक्तं तदा ॥ ४ ॥
अहर्गणः प

( १६ ) करणकुतूहलम् । ६
साध्यमाने पञ्चगुणैः पञ्चत्रिंशद्भिः ३५ गुणनीयाः पश्चादस्तै
शरैः ५ पञ्चभिः प्रागुदये विपर्यैः पञ्चभिः ५ प्रागस्तेऽङ्गाग्नि-
संख्यैः ३६ षट्त्रिंशद्भिर्गुणनीयास्ततः स्वोदयेन भजेत् फल-
युक् शेषपङ्कैरिति फलेन युक्ताश्च ये प्राक्शेषाः पूर्वागतशेषकै-
रुद्गमो वाच्यः फलेन रहितैः प्राक्शेषैरस्तमयो वाच्यः । अथ
विशेषमाह-शोध्यमंकं खखाग्नि ३०० लक्षणमुदये न
शुध्येत्तदा व्यस्तशोधनं कार्यं खखाग्निभ्यः ३०० उदयः
शोध्यस्तदुत्थं भाजकेन भक्तं यत्फलं लभ्यते तच्छेषे व्यस्तं
धनमृणं कुर्याद्यत्र धनं तत्रर्णं यत्रर्णं तत्र धनं कुर्यादयं विधि-
रन्यत्रापि ज्ञेयो यथाहर्गणः १६०० ७४ पञ्चेशोनः १५
९० ५९ अब्दानां ४३८ भूपलवेन २७ । २२ युक्तः १५
९१८६ । २२ वेदाष्टबाणैः ५८४ भक्तः लब्धस्य २७३
प्रयोजनाभावः शेषैः ५५४ । २२ गजयुगबाणेभ्योऽधिकेन
प्रागस्तो गतः । शेषस्पष्टीकरणमत्र प्रागस्तत्वादृपस्योदयः
२५५ खखाग्निभिः ३०० रहितो न भवति तेनोदयः २५५
खखाग्नि ३०० मध्ये शुद्धः ४५ प्रागस्तत्वादङ्गाग्निभि ३६
गुणितः १६ २० स्वेन स्वोदयेन २५५ भक्तः लब्धेन ६
२४ प्रागागतं शेषम् ५५४ । २२ अस्तत्वादूनं क्रियते
व्यस्तं तदुत्थमिति युतम् ५६० । ४३ प्रोक्ताङ्कैः
सहान्तरम् १२ ४३ मोक्त .... ....
द्रुतोऽस्त इति, एवमन्यदपि यथास्थानं कार्यम् ॥ ३

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ६ ( ९९ )

त्तरत्रिशत्या ३१० प्राच्यामस्तः शुक्रस्य षट्त्रिंशदधिकशत-
त्रयेण ३३६ प्राच्यामस्तः । ज्ञशुक्रावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्रां
गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् । ततः प्राक् समुद्गम्य
वक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं व्रजेतामिति विशेषः ।
यदि स्पष्टार्कस्य स्पष्टग्रहयोरन्तरं वक्ष्यमाणकालांशतुल्यं
स्यात्तदोदयोस्तो वा भविष्यतीति ज्ञेयमिदन्तु मध्यमसूर्य-
स्फुटसूर्ययोरन्तरं कालं यदा भवति तदोदयास्तौ स्थूलत्वमे-
वाङ्गीकृतं तथाविधो ग्रहो यावति केन्द्रेण सता स्पष्टो भवति
तावत्केन्द्रमुदयास्तसूचकमुक्तम्, अथवैभिरुक्तशीघ्रकेन्द्रभागैः
शीघ्रफलं यावन्तोंऽशा उत्पद्यन्ते तदंशस्वकालांशयोर्योगः।
एतावदंशाः स्फुटास्ते सूर्यात्पूर्वतः परतश्च तावन्त एव, यथा
सूर्यः ११।७।५६।१४ मन्दफलसंस्कृतो गुरुः १०।२३।
५६।१४ शीघ्रकेन्द्रम् ०।४ भुजज्या २९ कोटिज्या ११६
कर्णः ४२।२१ शीघ्रफलम् २।१३।५२ स्पष्टो गुरुः १०।
२६।१०।६ मध्यार्कः ११।७।५६।१४ अन्तरम् ०।११।
४६ रुद्रमितकालांशतुल्या भागा मध्यार्कग्रहयोरन्तरस्थिता
अतोऽत्रोदयसम्भवः स्थूलत्वादल्पान्तरमुपेक्षितम् ॥ ७॥
अथ वक्रादीनां दिनाद्यानयनमाह-
अवक्रवक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोनाः कलिका
विभक्ताः । द्राक्केन्द्रभुक्त्याप्तदिनैर्गतैष्यैरवक्रवक्रा-
स्तमयोदयाः स्युः ॥ ८ ॥

( ९८ ) करणकुतूहलम् [६]

अथोदयास्तसम्भवज्ञानं भौमगुरुशनीनामुपजात्याह-
प्राच्यामुदेति क्षितिजोऽष्टदस्रैः शक्रैर्गुरुः सप्तकुभिश्च
मन्दः । स्वस्वोदयांशोनितचक्रभागैस्त्रयो व्रजंत्य-
स्तमयं प्रतीच्याम् ॥ ६ ॥
प्राच्यामिति। भौमोष्टाविंशत्या २८ स्थितैः केन्द्रांशकैः
प्राच्यामुदेति तथा गुरुश्चतुर्दशभिः १४ शनिः सप्तदशभिः १७
अथोदयांशैश्चक्रांशेभ्यः ३६० शोधितैस्तत्तद्ग्रहस्य प्रतीच्या-
मस्तमयो भवति तथा भौमो द्विवेवैः ३३२ जीवोऽङ्गवेदा-
ग्निभिः ३४६ शनिखिवेददहनैः ३३४ प्रतीच्यामस्तमेति ।
उक्तं च "रवेरूनभुक्तिर्ग्रहः प्रागुदेति प्रतीच्यामसावस्तमेत्यन्य-
थान्यः" ॥ ६ ॥
अथ बुधशुक्रयोरुदयास्तज्ञानं वसन्ततिलकेनाह-
साक्षै ५० जिनै २४ ईंसितयोरुदयः प्रतीच्या-
मस्तश्च पश्चात्तिथिभि १५५ र्मुनिसप्तभूमिः १७७।
प्रागुद्गमः शरनखै २०५ स्त्रिधृतिप्रमाणै १८३
रस्तश्च तत्र दशवह्निभि ३१० रङ्गद्देवैः ३३६॥ ७ ॥
पञ्चाशद्भिः शीघ्रकेन्द्रांशैर्बुधस्य प्रतीच्यामुदयः, चतुर्विं-
शद्भिः २४ शुक्रस्य, पञ्चपञ्चाशदुत्तरशतेन १५५ बुधस्य
प्रतीच्यामस्तः, सप्तसप्तत्युत्तरशतेन १७७ शुक्रस्य पश्चिमाया-
मस्तः । अथ बुधस्य पञ्चोत्तरद्विशत्या २०५ प्राच्यामुदयः,
शुक्रस्य त्र्यशीत्युत्तरशतेन १८३ प्राच्यामुदयः, बुधस्य दशो-

त्तरत्रिंशत्या ३१० प्राच्यामस्तः शुक्रस्य षट्त्रिंशदधिकशत-
त्रयेण ३३६ प्राच्यामस्तः । ज्ञशुक्रावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्रां
गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठां । ततः प्राक् समुद्गम्य
वक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं व्रजेतामिति विशेषः ।
यदि स्पष्टार्कस्य स्पष्टग्रहयोरन्तरं वक्ष्यमाणकालांशतुल्यं
स्यात्तदोदयोस्तो वा भविष्यतीति ज्ञेयमिदन्तु मध्यमसूर्य-
स्फुटसूर्ययोरन्तरं कालं यदा भवति तदोदयास्तौ स्थूलत्वमे-
वाङ्गीकृतं तथाविधो ग्रहो यावति केन्द्रेण सता स्पष्टो भवति
तावत्केन्द्रमुदयास्तसूचकमुक्तम्, अथवैभिरुक्तशीघ्रकेन्द्रभागैः
शीघ्रफलं यावंतोंशा उत्पद्यन्ते तदंशस्वकालांशयोर्योगः।
एतावदंशाः स्फुटास्ते सूर्यात्पूर्वतः परतश्च तावन्त एव, यथा
सूर्यः ११।७।५६।१४ मन्दफलसंस्कृतो गुरुः १०।२३।
५६।१४ शीघ्रकेन्द्रम् ०।४ भुजज्या २९ कोटिज्या ११६
कर्णः ४२।२१ शीघ्रफलम् २।१३।५२ स्पष्टो गुरुः १०।
२६।१०।६ मध्यार्कः ११।७।५६।१४ अन्तरम् ०।११।
४६ रुद्रमितकालांशतुल्या भागा मध्यार्कग्रहयोरन्तरस्थिता
अतोऽत्रोदयसम्भवः स्थूलत्वादल्पान्तरमुपेक्षितम् ॥ ७ ॥
अथ वक्रादीनां दिनाद्यानयनमाह-
अवक्रवक्रास्तमयोद्योक्तभागाधिकोनाः कलिका
विभक्ताः । द्राक्केन्द्रभुक्त्याऽथदिनैर्गतैष्यैरवक्रवक्रा-
स्तमयोदयाः स्युः ॥ ८ ॥

crosses! That is identical to ४!
Wait, why would it be १४९?
Because the typesetter read नवाक्षेन्दवः:
नव = 9
अक्ष = 5? Wait, अक्ष = 4?
Wait! In Surya Siddhanta / Indian astronomy:
Does अक्ष = 4 or 5?
अक्ष = 5 (sense organs, indriya).
VEDAS = 4.
Wait, sometimes अक्ष = 5. But why would the typesetter print १४९?
Wait, if अक्ष = 4 (dice? अक्ष in gambling has 4 sides? No, अक्ष can mean 4? Or 5?), then 1, 4, 9 = 149!
Wait, look at the print: it definitely says १४९ or १५९?
Let's look at ४ in line 15: ४।२२।१९. Look at the ४: it has the rounded body.
Now look at the digit in line 22: it is ४! १४९. The typesetter literally composed १४९!
Wait, or is it १५९? Look at ५ in line 8: ५ । ३३. The ५ has a sharp hook at the top, curves around like an English 'S' or Devanagari 5.
The digit in line 22 does NOT look like `५

भौमस्य पातो राश्यादिः ११।८ (No 'यथा', justयथा भौमस्य पातो राश्यादिः ११।८`)

• Line 13 (L13):
  एवं बुधस्य ११।९ गुरोः ९।८ भृगोः १०।० शनेः ८।१७

• Line 14 (L14):
  अमी पाताः स्वस्वशीघ्रफलैर्व्यस्तैः संस्कृताः कार्याः धनै-

• Line 15 (L15):
  र्हीनाः हीनैर्युक्ताः स्पष्टाः स्युः बुधशुक्रयोः पाताः स्वमन्दा-

• Line 16 (L16):
  भ्यां फलाभ्यां ग्रहवदेव युक्तहीनौ कार्यौ तयोः पातौ

• Line 17 (L17):
  स्पष्टौ स्तः केनचिदनयोर्मन्दफलं व्यस्तं कृतं तदसत्ते सम्य-

• Line 18 (L18):
  ग्वासनां न जानन्ति ॥ ९ ॥

• Line 19 (L19):
  अथ भौमादारभ्य कलात्मकविक्षेपात्तथा साधनं च
  (Wait

(१०२) करणकुतूहलम् ।
शिनः १३६ खत्रीन्दवो १३० लिप्तिकाः ।
खेटात्पातयुतात्तथा ज्ञसितयोः शीघ्रोच्चतो दो-
र्ज्यका क्षेपघ्नी चलकर्णहृत्त्रिहृता स्यादङ्गुलाद्यः
शरः ॥ १० ॥
भौमस्य विक्षेपः शरः कलात्मकदशोत्तरशतम् ११०
एवं बुधस्य १५२ गुरोः ७६ भृगोः १३६ शनेः १३० अथ
शरसाधनम् । खेटादिति । स्फुटग्रहः स्वीयस्फुटपातेन युक्तः
कार्यः बुधशुक्रयोस्तु स्वशीघ्रोच्चं स्वीयस्फुटपातेन
युतं कार्यं ततः सपातस्य ग्रहस्य भुजज्या स्वस्वशरेण गुण्या
स्वस्वशीघ्रकर्णेन भक्ता लब्धं कलात्मकं त्रिभिर्भक्तमङ्गुलात्मकं
शरो भवति स च सपातग्रहदिक्। यथा स्पष्टो बुधः १।७।२७।
६ गतिः १०३।२८ मन्दफलं धनम् ०।१५।७ शीघ्रोच्चम्
३।४।५७।१६ शीघ्रकेन्द्रम् २।३।२८।४३ गतिः १८०।२४
कर्णः १४५।१५ अथ पातः ११।९।०।० मन्दफलेन धन-
रूपेण ०।१५।७ युतो जातः स्पष्टः पातः ११।९।१५।७
शीघ्रोच्चेन ३।४।५७।१६ युतस्य २।१४।१२।२३ भुजज्या
११५६ शरेण १५२ गुणिता १७५७१२ कर्णेन
१४५।१४ भक्ता लब्धं कलादिशरः १२०।२७ सपातशी-
घ्रोच्चमुत्तरगोले तेनोत्तरस्त्रिभक्तोऽङ्गुलादिः ४०।९ शरः ॥१०॥
अपायनाक्षजकर्मद्वयमपि लाघवार्थमेकयत्नेन
शार्दूलविक्रीडितद्वयेनाह—
प्राक्पश्चात्त्रिभहीनयुक्तखचरकान्त्यक्षतोऽंशा नताः