करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

१ । १७ । २७ कला ७७ । २७ चन्द्रार्कभुक्तियोगेन
८०१ । ५८ भक्ते लब्धं दिनादि ० । ५ । ४७ द्वादश-
भ्योऽधिकत्वाल्लब्धदिनादिभिः ० । ५ । ४७ गतः पातः ।
अथ तात्कालिककरणम् । नवम्यां शेषरात्रिघटी ५ । ४७
यातैष्यनाडीत्यादिना तात्कालिकोऽर्कः ६ । १२ । ३९ ।
४५ चन्द्रः ४ । १० । ५१ । १७ पातः २ । १ । २ ।
१२ सपातचन्द्रात्स्वाभाः शराङ्गानि खण्डकेभ्यः सायनोऽर्कः
७ । ० । ५४ । ९ चन्द्रः ४ । २९ । ५ । ५१ योगः
० । ० । ० । ० कलादिशरो याम्यः ५७ । २९ सपात-
चन्द्रः ६ । ११ । ५३ । ३० याम्यगोले सायनचन्द्रोऽत्र
४ । २९ । ५ । २१ समपदे द्वितीयपदे उत्तरगोले तेन
समपदत्वात्सपातचन्द्रभिन्नगोलत्वादतः पातः पूर्वागतादपि
० । ५ । ४७ वक्ष्यमाणैः स्पष्टादिभिरिति ॥ ३ ॥
अथ पातस्य गतैष्यकालसाधनार्थं संज्ञामिन्द्रवज्रा-
र्धेनाह-
क्रान्तीषुखण्डानि धनं क्रमेण व्यस्तानि तानि स्व-
मृणं प्रकल्प्यम् ।
क्रान्तिखण्डानि चेषुखण्डानि तानि क्रमात् षट्क्रान्ति-
खण्डानि धनसंज्ञानि तान्येव षडुत्क्रमाणि ऋणसंज्ञानि,
पुनरपि षट्क्रमाद्धनसंज्ञानि तान्युत्क्रमाणि पुनः षडृणसं-
ज्ञानि कल्प्यानि, एवं चतुर्ष्वपि पदेषु गणनाधोऽधः संस्थाप्य

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Unicode Devanagari:

कार्या, एवं शरखण्डकानामपि स्थापना धनर्णसंज्ञा चतुर्ष्व-
पि पदेषु कार्या ॥
अथ साधनमिन्द्रवज्रार्धेनाह-
चन्द्रस्य पातेन्दुयुतस्य भागास्तिथ्युद्धृताः स्युर्ग-
तखण्डकानि ॥ ६ ॥
सायनचन्द्रस्य तथा च सपातचन्द्रस्य सर्वस्य च ये
भागास्ते पृथक् पञ्चदशभिर्भाज्या लब्धमुभयत्र स्वस्व-
गतखण्डकानि ज्ञेयानि तेषां पूर्वोक्तधनर्णसंज्ञितस्थापित-
खण्डकेभ्यः गणनात् क्रमादुत्क्रमात्क्रमादुत्क्रमाच्च कार्या
शरस्य खण्डार्थे सपातचन्द्रः ६।११।५३।३० भागाः १९१
५३।३० पञ्चदश १५ भक्ता लब्धम् १२ शेषम् ११।५३।
३१ यथा सायनचन्द्रस्य ४।२९।५।२१ भागाः १४९।५।
२१ तिथिभक्ता लब्धम् ९ गतखण्डकानि शेषम् १४।५

( १३६ ) करणकुतूहलम् । ८
गत्याविधोः षष्टिगुणं गतैष्यैर्लब्धैर्दिनैः स्यात्खलु
पातमध्यम् ॥ ९ ॥
आद्येऽल्पचापांशमितो गुणः स्यादुभयोश्चापांशान्तरेण
द्विचतुर्थे सति सम्भवे षष्ठं खण्डं गुणयेत्ते चापांशसमखण्डगुण-
रूपाः पञ्चदशभ्यः संशोध्य शेषेण तृतीयपञ्चमखण्डं गुणये-
देवं सर्वाणि सङ्गुण्य स्फुटानि च स्वांशघ्नसंज्ञकानि भवन्ति ।
एवं गुणकल्पनायां कृतायां किं कार्यमित्यत आह—जह्या-
दिति— तानि स्वांशघ्नखण्डानि पञ्चदशघ्नबाणात् पञ्चदशगु-
णितचन्द्रशरकलामध्ये यावन्ति शुद्धयन्ति तावन्ति शोधयेत्,
शेषमशुद्धेन स्फुटखण्डेन भजेत्तत्तु स्वांशघ्नेन फलं लवाद्यं
ग्राह्यं तदिशुद्धखण्डांशयुते यावन्ति खण्डानि शुद्धानि तेषां ये
गुणाश्चापांशोद्भवास्तेषां योगं कृत्वा तैरंशैर्युतं कुर्यात्ततः षष्ट्या
सङ्गुण्य चन्द्रगत्या भजेद्दिनादिकं ग्राह्यं पूर्वं चेत्पातस्य लक्षणं
गतमागतं तदा यस्मिन् काले द्वादशराशयो जातास्तस्मात्का-
लादधुनागतैर्दिनादिभिर्गतैः पातमध्यं स्यादित्यर्थः । अथ
चेदेष्यलक्षणं तदा पूर्वोक्तकालादेतावद्भिर्दिनैर्गम्यैः पातमध्यं
स्यादित्यर्थः । अथ तिथिघ्नबाणस्य ८३२ । १५ स्वल्पत्वा-
त्खण्डानि न शुद्धयन्ति तेन खण्डकानां गुणकान् कृतवानेन
शेषम् ८३२ । १५ अशुद्धस्फुटखण्डेन ३१२ भक्तं लब्धं
लवादि ० । २७ । २३ गुणकाभावाच्छुद्धखण्डांशानमिति
ताः षष्टिगुणाः चन्द्रगत्या ७४१ । ५० भक्तं लब्धं दिनादि

०।१०।१८ एभिः पूर्वकलादपि ५।४७ गतपात-
त्वात्पातमध्यं गतमेवं कार्तिककृष्णे नवम्यां शेषरात्रौ घटी
१६।५समये पातमध्यं ज्ञेयं पातमध्यसमयिकाद्रविचन्द्रपातान्
तात्कालिकान् कृत्वा रवेः क्रान्तिः साध्योभयोः क्रान्तिसाम्यं
तदा पातमध्यं शुद्धं नान्यथा यथा रविः६।१२।२६।४२
चन्द्रः ४।८।१०।१० पात: २।१।१।३२
सूर्यक्रान्तिः १२।५४।३१ सूर्यक्रान्तिः १२।५४।३२
ऊर्ध्वे शरः ४८।४८ कलादि दक्षिणं शरसंस्कृता क्रान्तिः
१२।११।४३ सूर्यक्रान्तिः ११।५६।४२ उभयोः
साम्यं स्वल्पत्वान्न दोषाय ॥ ९ ॥
अथ विशेषमाह प्रमाणिकया-
अपक्रमस्य भोग्यकं यदेषु खण्डतश्च्युतम्।गते-
ष्यताविपर्ययात्तदात्र पातसाधने ॥ १० ॥
चन्द्रक्रान्तेर्यद्भोग्यखण्डं तद्यदा शरखण्डाद्भोग्याच्छुद्ध्य-
ति तदा गतैष्यस्य व्यत्ययत्वं स्याद्गतः पात एष्यो ज्ञेय एष्यो
गतो ज्ञेयः ॥ १० ॥
अथ स्थितिसाधनं प्रमाणिकयाह-
अशुद्धखण्डभाजितास्त्रिखाश्विदस्रनाडिकाः। स्थि-
तिश्च मध्यपूर्वतोऽन्यतोऽपि तत्प्रमाणिका ॥ ११ ॥
त्रिखाश्वि २०३ हताः नाडिकाः पूर्वागतेनाशुद्धखण्डेन
भाज्या लब्धं घट्यादि मध्यकालात्पूर्व स्थितितत्प्रमा-

( १३८ ) करणकुतूहलम् । ८
णिका तावदेव मध्यकालाद्वयतोऽपि स्थितिर्भवति यथा
२२०३ अशुद्धखण्डेन ३२९ भक्ता लब्धम् ५ । ३७
स्थितिः गतपातत्वान्मध्यकालमध्ये १६ । ९ हीने पातान्तः
१० । ३२ युते पातादिः २१ । ४६ उदयाद्गतघटी ३८ ।
१९ । समये स्पर्शः, उदयाद्गतघटी ४३ । ५५ समये
पातमध्य उदयाद्गतघटी ४९।३२ समये पातमॊक्षः ॥ ११ ॥
अथ प्रमाणिकाद्वयेन सकलशुद्धखण्डविवक्षामाह-
यदाखिलेषु खण्डेष्विहाद्यखण्डजातिषु । च्युते-
ष्पीह शेषं खनागसागराधिकम् ॥ १२ ॥ तदा
न पातसम्भवो यदास्तिसम्भवस्तदा । विशुद्धं
खण्डभागतो गतैष्यकालसाधनम् ॥ १३ ॥
यदा पञ्चदशगुणितानां मध्ये स्वगुणकगुणितेष्वखिलेष्विह
रूपेषु शुद्धेषु सत्सु कथम्भूतेषु खण्डेष्वाद्यखण्डजातिष्वाद्य-
मिति क्रमेण धनरूपेषु षट्सु च्युतेषु खण्डेष्वथवा क्रमेण रूपेषु
षट्सु च्युतेषु वाणशेषं खनागसागरेभ्यो ४८० यद्यधिकं
भवति तदा पातसम्भवो नास्ति यदा सर्वेषु खण्डेष्वशुद्धेषु
वाणशेषं खनागसागरेभ्यो ४८०ऽल्पं भवति तदा सम्भवोऽ-
स्ति।अथैवं विधिपातसम्भवे गतगम्यकालसाधनमाह—विशुद्ध-
खण्डभागतः शरमध्ये यानि गुणकगुणितानि खण्डकानि
शुद्धानि तेषां गुणकभागादि प्रतिखण्डानामेकीकृत्य संशुद्ध-

खण्डं शरयुतं विभक्तं गत्या विधोः षष्टिगुणमित्यनेन प्रकारेण
गतैष्यसाधनं कार्यं गतैष्यतालक्षणं प्राग्वत् ॥ १३ ॥ .
अथ सर्वखण्डकेषु शुद्धेषु पातसम्भवे स्थितिसाधन-
माह-
तथा शरावशेषकं खनागवेदतश्च्युतम् । नवघ्न-
न्त्यखण्डहद्दलीकृतं स्थितिस्तदा ॥ १४ ॥
येन शरेण पातसम्भवस्तच्छेषं खनागवेदतः ४८० च्युतं
संशोध्य यच्छेषं तन्नवघ्नं, नव ९ गुणं कार्यमन्त्यखण्डकेन
भाज्यमाप्तस्य फलस्य घट्यादिकस्यार्द्धं स्थितिः स्याद्यथा
मध्याह्नात्पूर्वतः परतश्च भवति पातमध्यात्पूर्वं स्पर्शः पातम-
ध्यात्पश्चान्मोक्षः ॥ १४ ॥
अथ प्रकारान्तरेण क्रान्तिसाम्ये स्थितिलक्षणमुष्णिहा
छन्दसाह तलक्षणमलङ्कारचूडामणिधियिके तथा छंद-
चूडामणौ उष्णिहा छन्दःसंगतौ स्याद्रजौ गुरुरिति वि-
वेकाद्ग्राह्यम् ।
मानयोगखण्डतो यावदल्पमन्तरम् ।
क्रान्तिसाम्यमेव तत्तावदेव हि स्थितिः ॥ १५ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले ।
विदग्धबुद्धिवल्लभे सकृच्च पातसाधनम् ॥ ९ ॥
चन्द्रसूर्ययोर्मानयोगार्द्धाद्बिम्बैक्यार्द्धाद्यावत् क्रान्त्यन्तरं
स्वल्पं भवति तावत् क्रान्तिसाम्यमेव ज्ञेयम् । ताव-
देव तस्य पातस्य स्थितिरस्तीति ज्ञेया, अङ्गुलाद्यविवेकार्द्धं

( १४० ) करणकुतूहलम् । ८
त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्य कलादिकत्वात् ।
अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते- "पातस्थितिकालान्तरमङ्गल-
कृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः। स्नानजपहोमदानादिकमशेपैति खलु
वृद्धिम्” ॥ १५ ॥
इतीह भास्कराेदित इति तु स्पष्टार्थमेव ।
अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ श्रावणशुक्ला ९ भौमे
घट्यः १६ । ३३ विशाखा १२ । ५४ शुक्लः १५ । २६
घट्यः ३८ । ४२ गताब्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३०
मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ । २६ ।
१८ । ३० पातः ४ । १३ । ४५ । ३४ उदये स्वदेशीया
अयनांशाः १८ । १८ । २१ चरपलम्मृणम् ९२ चरपल-
संस्कृतः सूर्यः ३ । १५ । ५१ । ५७ गतिः ५७ । २
चन्द्रः ७ । ० । २० । ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः
४ । १३ । ४५ । ३० सायनार्कः ४ । ४ । ११ । २३
चन्द्रः ७ । १८ । ५४ । १५ योगः ११ । २३ । ५ ।
३८ द्वादशराशिभ्यः १२ शुद्धांशादिः ६ । ५४ । २२
अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्योरैक्येन ८८६ । ३७
भक्ता लब्धं दिनादि ० । २७ । २ द्वादशभ्यः क मो योग-
स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः
सूर्यः ४ । ४ । ३८ । २ चन्द्रः ७ । २५ । २१ ।
५१ पातो निरयणः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपातः

[Header] गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १८ ( १४१ )

चन्द्रः ११ । २० । ५८ । २९ बाणः
कलादिः ४२ । १४ याम्यः. अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं
सायनचन्द्रो विषमे पदे सपाताचन्द्रादेकगोले तेन गतपातो
ज्ञेयः। अथसाधनं सायनचन्द्रस्य सर्वभागाः २३५।२१।५१
तिथिभक्ता लब्धं क्रान्तिर्गतखण्डकानि १५ भोग्यखण्डम्
२३६ शेषम् १० । २१ । ५१ अस्यसपातचेन्द्रस्य भागाः
३५० । ५८ । २९ तिथि १५ भक्ते लब्धम् २३ शरस्य
गतखण्डकानि भोग्यखण्डकमृणम् ७० शेषम् ५ । ५८ ।
२९ गणना पूर्वस्थापितखण्डकेभ्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या
गतपातत्वादुभयत्र ये शेषांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः शरस्या-
ल्पचापांशत्वाद्वोग्यखण्डं शरस्यैकस्थं गतपातत्वात्क्रान्तिश-
रखण्डकानि गतानि द्विस्थापितानि द्वित्रीणीत्युक्तत्वात्खण्ड-
द्वयं द्विधा स्थापितमल्पशरत्वात्पूर्वमुदाहरणं भाष्याद्यपेक्षया
कृतमिदानीं सर्वसम्मतमुच्यते शरसंस्कारविषये विश्वांशकेना-
पमभोग्यस्येतस्यापि संस्कारेऽपि गोलस्यापेक्षया कर्तव्या
किन्त्वेकजात्योर्योगो भिन्नजात्योरन्तरमित्यर्थः। उभयोर्धनरू-
पयोस्तथार्णरूपयोर्योग एव कार्यः भेदेऽन्तरं कार्यमित्यर्थ इति
सर्वसम्मितसंस्कारः। अथ क्रान्तिभोग्यखण्डस्य २३६ विश्वां-
शकेन धनरूपेण धनममरूपाणि क्रान्तिखण्डानि पूर्वस्थापिता-
न्येकजातित्वाद्युतानि तान्येव शरखण्डकैः पूर्वस्थापितैर्कणरू-
पैर्भिन्नजातित्वाद्रहितानि गोलापेक्षया न कृता । अथ शरम्

( १४० ) करणकुतूहलम् । ८
त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्य कलादिकत्वात् ।
अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते-“पातस्थितिकालान्तरमङ्गल-
कृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः । स्नानजपहोमदानादिकमशेषैति खलु
वृद्धिम्” ॥ १५ ॥
इतीह भास्करोदित इति तु स्पष्टार्थमेव ।
अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ श्रावणशुक्ल ९ भौमे
घट्यः १६ । ३३ विशाखा १२ । ५४ शुक्रः १५ । २६
घट्यः ३८ । ४२ गताब्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३०
मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ । २६ ।
१८ । ३० पातः ४ । १३ । ४५ । ३४ उदये स्वदेशीया
अयनांशाः १८ । १८ । २१ चरपलऋणम् १२ चरपल-
संस्कृतः सूर्यः ३ । १५ । ५१ । ५७ गतिः ५७ । २
चन्द्रः ७ । ० । २० । ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः
४ । १३ । ४५ । ३० सायनार्कः ४ । ४ । ११ । २३
चन्द्रः ७ । १८ । ५४ । १५ योगः ११ । २३ । ५ ।
३८ द्वादशराशिभ्यः १२ शुद्धोंऽशादिः ६ । ५४ । २२
अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्योरैक्येन ८८६ । ३७
भक्ता लब्धं दिनादि ० । २७ । २ द्वादशभ्यः क्रमो योग-
स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः
सूर्यः ४ । ४ । ३८ । २ चन्द्रः ७ । २५ । २१ ।
५१ पातो निर्यणैः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपात

चन्द्रः ११ । २० । ५८ । २९ बाणः
कलादिः ४२ । १४ याम्यः. अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं
सायनचन्द्रो विषमे पदे सपातचन्द्रो ह्येकगोले तेन गतपातो
ज्ञेयः । अथसाधनं सायनचन्द्रस्य सर्वभागाः २३५। २१। ५१
तिथिभक्ता लब्धं क्रान्तेर्गतखण्डकानि १५ भोग्यखण्डम्
२३६ शेषम् १० । २१ । ५१ अस्यसपातचन्द्रस्य भागाः
३५० । ५८ । २९ तिथि १५ भक्ते लब्धम् २३ शरस्य
गतखण्डकानि भोग्यखण्डमृणम् ७० शेषम् ५ । ५८ ।
२९ गणना पूर्वस्थापितखण्डेभ्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या
गतपातत्वादुभयत्र ये शेषांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः शरस्या-
ल्पचापांशत्वाद्वोग्यखण्डं शरस्यैकस्थं गतपातत्वात्क्रान्तिश-
रखण्डकानि गतानि द्विस्थापितानि द्वित्रीणीत्युक्तत्वात्खण्ड-

( १४२ ) करणकुतूहलम् । ८-
४२ । ४४ पञ्चदशगुणितस्याल्पत्वा ६४ । १० द्वाषे
चापांशमिति प्रकारो न कृतस्तेन शरशेषम् ६४१ । ० अशु-
द्धस्पष्टखण्डेन १८४ । ९ भक्तं लब्धं लवाद्यम् ३ । २८ ।
२५ षष्टिगुणम् २०८ । ५१ चन्द्रगत्या ८२९ । ३५
भक्ते लब्धं दिनादि ० । १ । १५ एभिर्गतः पातः पूर्वकाला-
यस्मिन्कालयोगे द्वादशजातास्तस्मादिति तेन श्रावणशुद्धे ९
भौम उदयाद्गतघटी २२ समये रवियोगे द्वादशजाता अत्र
कालात् ० । १५ । १३ एभिर्गतः पातोऽद्य दिन उदयाद्गत-
घट्यः १२ । ४९ समये पातमध्यं प्रतीत्यर्थमेतत्कालीनाः
सायनौ रविचन्द्रौ पातश्च सूर्यः ४ । ४ । २२ । ३४ चन्द्रः
७ । २१ । ५१ । २८ पातः ४ । १३ । ४६ । ११ रखेः
क्रान्तिः १९ । १८ । ५३ । ३० अंशादि चन्द्रस्य १८ ।
२९ । ५३ । ३० अंशादिचन्द्रस्य १८ । २९ । ५३
याम्या याम्यशरेण ५९ । १८ संस्कृता १९ । २९ । ११
उभयोः क्रान्त्योरन्तरं विकला ० । १८ अन्तरस्य स्वल्प-
त्वान्न दोष उभयोः क्रान्तिसाम्यं जातं तेन शुद्धमिदं साधनं
जातम्। अथ स्थितिसाधनम्-त्रिखाश्विदस्रनाडिकाः २२०३
अशुद्धखण्डेन १८४ । ९ भक्ता लब्धं घट्यः ११ । ५७
मध्यकालः १२ । ४९ अनयोरन्तरमुदयाद्गतनाड्यः ० ।
५२ समये पातस्पर्शकालः युते मोक्षकालः २४ । ४६
समये मोक्षः रविबिम्बम् ११ । १२ चन्द्रबिम्बम् १० ।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ( १४३ )
१९ योगः २१ । ३१ अस्यार्द्धमङ्गुलादि १० । ४६
त्रिगुणम् ३२ । १८ स्पर्शकालीनः सूर्यः ४ । ४ । १२ । १२
चन्द्रः ७ । १९ । ६ । १५ पातः ४ । १३ । ४५ । ३८ । रविक्रान्तिः
१३ । ३१ । ५१ सौम्या चन्द्रक्रान्तिर्याम्या १७ । ४६ । ३४
याम्यशरः कलादि ६७ । ४५ स्पष्टा क्रान्तिः १८ । ५४ । १९
क्रान्त्योरन्तरम् ० । २२ । ३२ मानैक्यम् ३२ । २१ अतः
क्रान्तेः साम्यं स्यादिति । अथ स्पर्शकालघटी २ द्वयसम-
धिकाः सूर्यः ४ । ४ । १४ । ६ चन्द्रः ७ । १९ । ३३ । ५४ पातः
४ । १३ । ४५ । ३८ रविक्रान्तिः २८ । ५८ । १९ याम्या
चन्द्रक्रान्तिः १७ । ५३ । ४९ शरकला दक्षिणा ६१ । ३९
स्पष्टाक्रान्तिः १९ । ३ । २८ क्रान्त्योरन्तरं ५ । ९ मानै-
क्यात् ३२ । १८ ऊनमतः क्रान्तिसाम्यं स्पर्शकालः मोक्ष-
कालीनः सूर्यः ४ । ४ । ३४ । ५५ चन्द्रः ७ । २४ । ३६ । ४१
पातः ४ । १३ । ४६ । ४१ रविक्रान्तिः १३ । २७ । ५४ उत्तरा
चन्द्रक्रान्तिर्दक्षिणा १९ । १३ । १३ शरकला दक्षिणा
४६ । ५१ स्पष्टा क्रान्तिः २० । ० । ४ रविक्रान्तिचन्द्रक्रा-
न्त्योरन्तरम् ० । ३४ । ७ मानैक्यादधिकं तेन पातनिर्गमः
अथ पुनरुदाहरणं शके १२९० कालीनसंवत्सरे कार्त्तिक-
शुद्धा ७ गुरौ त्रयोदशेऽहर्गणः ६७८२३ मध्यमः सूर्यः
७ । १५ । २४ । ५८ चन्द्रः ३ । २९ । ४ । १७ पातः ९ । १२
१० । १६ स्पष्टौ रविचन्द्रौ सूर्यः ७ । १४ । ८ । ५३ गतिः

।१७ अनयो- (Wait, 54: ५४) -> ४।४।५४।१७
रैक्यम् ११ । २३ । १८।१० द्वादशभ्यः शुद्धेंऽशादि ६ ।
४१ । ५० गत्यैक्येन ७८६ । १५ भक्ते लब्धं दिनादि
० । ३० । ४० एवं कार्तिकशुद्धे ७ गुरावुदयाद्गतघटी
३०।४० समये पातो भविष्यतीति पातसम्भवघटी ३० ।
४० समयिकः सूर्यः ७।४।४९।५७ चन्द्रः ३।२७ ।
०।८ पातः ९।१२।११।१५ सपातचन्द्रात् कलादि-
र्बाणः १६९।२१ उत्तरः सायनचन्द्रः ४।११।५।५८
सपातचन्द्रा १।९।१२।१ देकगोले वर्तते तस्मादेभ्यः पातो
ज्ञेयः यस्मिन्काले योगो द्वादश जातास्तस्मात्कालात् क्रान्ति-
पुखण्डानां धनर्णसंज्ञासंस्थापना च प्राग्वत् सायनचन्द्रस्य
[L

भोग्यखण्डं कृतमुभयोर्द्विधा स्थापितानि स्वल्पक्रान्तेश्चापांशा-
दिकस्थं भोग्यस्थं यथा द्वित्रीणीति वचनात्खण्डकद्वयं
द्विधा स्थापितं क्रान्तिभोग्यखण्डस्य २३६ विश्वांशभागे-
र्णरूपेणर्णरूपाणि क्रान्तिखण्डानि युक्तानि १३ यथा
शरखण्डकैर्धनरूपाणि क्रान्तिखण्डानि योज्यान्यृणरूपै-
र्ऋणरूपाणि योज्यानि एकत्रर्णरूपमन्यद्धनरूपं तदा
भिन्नजातित्वादन्तरं कार्यमत्र भिन्नजातित्वादन्तरं जातं शर-
संस्कृतानि स्फुटखण्डानि प्रथमखण्डम् १९७ स्वल्पचापांशैः
५४ । १२ गुणितम् ७७५ । ३ पञ्चदशगुणात्पूर्वागतबाणात्
२५ । ४० । १५ शोधितं शेषम् १७६५ । १२ द्वितीय-
खण्डं ६१ चापांशाः ३ । ५४ । १२चापांशाः ५ । ४७ ।
५७ अनयोरन्तरांशैः १ । ५३ । ४५गुणितम्४१२ । ३

( १४४ ) करणकुतूहलम् । ८
६० । ४० चन्द्रः ३।२०।४५।१७ गतिः ७२५ । ३५
चरपलम् ५८ अयनांशाः १४।५।४० सायनार्कोऽयम्
७।१८।२३।५३ सायनचन्द्रः ४।४।५४।१७ अनयो-
रैक्यम् ११ । २३ । १८। १० द्वादशभ्यः शुद्धैंऽशादि ६ ।
४१ । ५० गत्यैक्येन ७८६ । १५ भक्ते लब्धं दिनादि
० । ३० । ४० एवं कार्तिकशुद्धे ७ गुरावुदयाद्गतघटी
३०।४० समये पातो भविष्यतीति पातसम्भवघटी ३० ।
४० समयिकः सूर्यः ७।४।४९।५७ चन्द्रः ३।२७ ।
०।८ पातः ९।१२।११।१५ सपातचन्द्रात् कलादि-
र्बाणः १६९।२१ उत्तरः सायनचन्द्रः ४।११।५।५८
सपातचन्द्रा १।९।१२।

। गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ८ ( १४९ )

द्भोग्यखण्डं कृतमुभयोर्द्विधा स्थापितानि स्वल्पक्रान्तेश्चापांशा-
दिकस्थं भोग्यस्थं यथा द्वित्रीणीति वचनात्खण्डकद्वयं
द्विधा स्थापितं क्रान्तिभाग्यखण्डस्य २३६ विश्वांशभागे-
नर्णरूपेणर्णरूपाणि क्रान्तिखण्डानि युक्तानि १३ यथा
शरखण्डकैर्धनरूपाणि क्रान्तिखण्डानि योज्यान्यृणरूपै-
र्ऋणरूपाणि योज्यानि एकत्रर्णरूपमन्यद्धनरूपं तदा
भिन्नजातित्वादन्तरं कार्यमत्र भिन्नजातित्वादन्तरं जातं शर-
संस्कृतानि स्फुटखण्डानि प्रथमखण्डम् १९७ स्वल्पचापांशैः
५४ । १२ गुणितम् ७७५ । ३ पञ्चदशगुणात्पूर्वागतबाणात्
२५ । ४० । १५ शोधितं शेषम् १७६५ । १२ द्वितीय-
खण्डं ६१ चापांशाः ३ । ५४ । १२ चापांशाः ५ । ४७ ।
५

': 'द्वि' has 'द' + 'व' with 'ि'.
Look at 'भृगावुदयाद्': 'वु' has a distinct left-curving hook.
Does this 'व' have a hook?
No, it has NO hook! Wait, look at 'ग्वक्तो':
Wait, is it 'ग्व' or 'च'?
No, it's 'ग्व'!
Wait, is there an avagraha?
Yes, ऽर्कघटीफलं.
Wait, could it be ग्वुक्तो? Look closely at the image:
Under 'व', there is a small curl? No, wait, look at ग्वक्तो vs ग्वुक्तो:
Wait, look at the top of that letter:
There is an avagraha ऽ before र्क!
Wait, look at: ग्वक्तोऽर्कघटीफलं vs ग्वुक्तोऽर्कघटीफलं:
Wait, look at the dot above 'तस्मिँल्लवाः':
It's a candrabindu: तस्मिँल्लवाः ।

Let's look at line 19 (verse line 3):
युक्ता मासमितैर्गृहैरथ रवे राश्यर्द्धयुक्ताश्च ते
Syallables:
युक्ता (2) मास (2) मितैर् (2) गृहै (2) रथ (2) रवे (2) राश्यर्द्ध (2)

इतश्चत्वारः श्लोकाः शार्दूलविक्रीडितेनाह-शकः पञ्चदि-
क्चन्द्रहीन इत्यादिनाधिमासैर्युगूर्ध्व इत्यन्तेन साधितो मासगणो
द्वाभ्यां गुणनीयस्त्रिभिर्भाज्यो लब्धाङ्को भागादिर्द्विसप्तत्युत्तर-
द्विशत्या २७२ युतः कार्यः ततो वर्षाणां करणगताब्दानाम्-
भ्रदस्त्रांशेन २० विंशतितमांशेन युक्तः कार्य एवम्भूते तस्मि-
न्‌ंशाद्ये यद्वाचार्योक्तार्कघटीफलं पञ्चभि ५ र्भक्तं तद्यथा-
सम्भवं धनमृणं कार्यमेवं तस्मिन्नंशाद्ये मासगणतुल्यै राशिभी
राशिस्थाने युतं कार्यमथ रखेर्ग्रहणसम्भवे राश्यर्द्धेन पञ्चदश-
भिरंशैः पूर्वोक्तं राश्यादियुतं कार्यं ततस्तस्य भुजः कार्यस्त-
स्यांशाः स्वीयेनार्द्धेन सहिताः शरोऽङ्गुलादिः स्यात्सूर्यग्रहणे
राश्यर्द्धयुक्तो यस्मिन् गोले तद्दिक् ज्ञेया । यथा शके १५४२
मार्गशीर्षपूर्णिमा बुधे गताब्दाः ४३७ मासगणः ५४१४
द्विगुणः १०८२८ त्रिभक्तो लवादि ३६०९।२० दिन
२७२ युतः ३८८१।२० गताब्दाः ४४७ एषामभ्रदस्त्रां-
शेन २१।५१ युक्तः ३९०३।११ धनुषः पूर्वपक्षार्कघ-
टीफलम् ३ पञ्चभि ५ र्भक्तं लब्धमंशाद्यम् ०।३६ पूर्वस्मिन्
३९०३।११ कर्कादित्वादृणम् ३९०२।३५ अयमं-
शादि राश्यादिकर्तुं त्रिंशद्भक्ते लब्धं राश्यादयः १३०।२।
३५।० राशिस्थाने मासगणः ५४१४ युतः ५५४४।२
३५।० राशिस्थाने द्वादशभिर्भक्ते लब्धम् ४६२ लब्धस्य

प्रयोजनाभावात्त्यक्तं शेषं राश्यादि ० । २ । ३५।० अस्य
भुजोऽयमेवांशाः २ । ३५।०। स्वीयेनार्द्धेन १ । १७ युताव्
३ । ५२ अयमङ्गुलादिशरः अथ सूर्यग्रहणसम्भवार्थं शाके
१५२२ लौकिकश्रावणवदि ३० तिथौ सोमे गताब्दाः४१७
मासगणः ५१६१ सूर्यः ३ । ० । ३५ दिनार्द्धम् १६ । ३
पूर्वघटी २८ । ५६ मासगणः ५१६१ द्विघ्नः १०३२२
त्रिभक्तोंऽशादि ३४४० । ४ । ० दिघ्नयुतः ३७१२ । ४०। ०
वर्षाणां ४१७ विंशांशेन २० । ५१ युतः ३७३३ । ३१।०
कर्कपूर्वपक्षघटी ३ फलं शरभक्तेन ० । ३६ हीनः ३७३२।
५५ । ० त्रिंशद्भक्तं राश्यादि १२४ । १२ । ५५ । ०
राशिस्थानं मासगणैः ५१६१ युतम् ५२८५।१२।५५।०
द्वादशभक्तं शेषं राश्यादि ५ । १२ । ५२ । ० सूर्यग्रहणत्वा-
द्राश्यर्द्धेन ० । १५ । ० । ० युतं जातं राश्यादि ५ । २७ ।
५५ । अस्य भुजः ० । २ । ५ । ० अस्यांशाः १ । ५।०
निजार्द्धेन १ । २ युतः ३ । ७ शरोऽङ्गुलादिरुत्तरः राश्यर्द्ध-
युक्तस्य राश्यादिसौम्यगोले स्थितत्वात् ॥ १ ॥
अथ नतसाधनमाह-
दर्शान्ते नतनाडिकान्धिरहितो युक्तो गृहाद्यो रविः
प्राक्पश्चादयनांशकैश्च सहितस्तद्दोगृहोनाहताः ।
शैलास्ते द्विगुणा लवादिरयमस्तात्स्वाक्षतोऽशा

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १४०( १४९ )
नतास्तद्वेदांशमिता नतिश्च विशिखस्तत्संस्कृतोऽ-
र्केग्रहे ॥ २ ॥
दर्शान्तकालीनं नतं कृत्वा तस्यांघ्रिश्चतुर्थांश इति नतघ-
टिकानां चतुर्भि ४ र्भागे लब्धराशयः शेषं त्रिंशद्भिः सङ्गुण्य
पुनश्चतुर्भिर्भागे हृते लब्धा भागाः शेषं षष्ट्या सङ्गुण्य
चतुर्भक्ते लब्धं कला एवं राश्यादिफलं ग्राह्यं तेन दर्शान्तका-
लिको ग्राह्यो रविः प्राकपाले रहितः पश्चिमकपाले युक्त इति
कृत्वा स एवायनांशैर्युक्तस्तस्य भुजं कृत्वा तेन भुजेनोना हता-
श्च शैलाः ७ सम कार्याः स लवादिक्रान्तिर्भवति ततः शरः
स्वाक्षवशेन प्राग्वन्नतांशाः साध्यास्तेषां चतुर्थांशो नतिः
स्यात्तया प्रागानीतः शरः संस्कृतः सन् स्फुटो भवति यथा
दर्शान्तः २८ । ५६ दिनार्द्धम् १६ । ४३ अनयोरन्तरं
घट्यादिनतं १२ । १३ पश्चिमं चतुर्भक्ते लब्धं राशयः
३ शेषम् ० । १३ त्रिंशद्गुणम् ६ । ३० चतुर्भक्तं लब्ध-
मंशाः १ शेषम् २ । ३० षष्टिगुणम् १५० चतुर्भक्ते लब्धं
कलाः ३७ शेषम् २ षष्टिगुणम् १२० चतुर्भक्तं लब्धं
विकलाः ३० एवं राश्यादिना ३ । १ । ३७ । ३० अमावा-
स्यान्तकालीनः स्पष्टो वा गतेष्टनाडीत्यादिना स्थूलोऽपि रविः
३ । ० । ३५ । ३४ पश्चिमनतत्वाद्युतः ६ । २ । १३ । ४
अयनांशैः १७ । ५७ युतः ६ । २० । १० । २४ अस्यं