करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १५० ) करणकुतूहलम् । ५०
भुजः ० । २० । १० । २४ अनेन सप्त ७ राशय ऊनाः
६ । ९ । ४९ । ३६ पुनर्भुजेनैव ० । २० । १० । २४
गुणिता गोमूत्रिकया २ । ४० । २० द्विगुणाः ५ । २० ।
४० जातांशादिः क्रान्तिः संस्काररहिता सायनोऽर्को याम्य-
गोलेऽस्मायाम्या याम्याक्षांशैः २४ । ३५ । ९ संस्कृता जाता
नतांशा याम्याः २९ । ५५।४९ चतुर्भक्ता ७ । २७ जाता
नतिर्याम्यनया पूर्वानीतसौम्यशरः ३ । ७ संस्कृतो भिन्नदि-
क्त्वादन्तरम् ४ । २० जातः स्पष्टशरः सौम्यः ॥ २ ॥
अथ ग्रहणसम्भवासम्भवमाह-
गोचन्द्रा हिमगोर्भवाश्च तरणेर्मानैक्यखण्डं शरे
तन्न्यूने ग्रहणं भवेदिति बुधैश्चिन्त्यः पुरा सम्भवः।
चक्राद्यः खलु मध्यमार्कतमसोर्र्योगो द्विघ्नो द्वियु-
क्पर्वेशो मुनिभक्तशेषकमितो ज्ञेयो विरंच्यादिकः॥३॥
गोचन्द्रेति-गोचन्द्रा एकोनविंशतिश्चन्द्रस्य मानैक्यार्द्धं
शरं चन्द्रशरं मानैक्यार्द्धादूने सति ग्रहणं भवेदिति

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १०-( १५१ )
वत्। अथ चक्राथ इति क्षेपकरहितयोर्मध्यमार्कतमोर्मध्यसूर्य-
रहितयोर्मध्यमार्कतमोर्मध्यसूर्यपातयोर्भगणाद्यो योगो द्विघ्नः
द्विगुणीकृतः द्वियुक्तः कार्यः सप्तभिर्भाज्यः शेषं तेन गता वर्त-
मानस्य राश्याद्यं भुक्तं ब्रह्मादिकः पर्वेशः ब्रह्मशशीन्द्रकुवे-
रवरुणाग्नियमाश्च पर्वेशा इति यथा चन्द्रग्रहणे क्षेपरहितो
भगणाद्यो रविः ४३७।६।०।५१।३८ पात: २३।६
१४।३८।२५ अनयोर्योगः ४६१।०।१९।३८।३ द्वि-
गुणः ९२२।०।३१।१६।६ द्वियुक् ९२४ सप्त ७ भक्तं
शेषम् ० ब्रह्मतो गणनया सप्त गताः ब्रह्मा पर्वेशः
सूर्यग्रहणे भगणादिरविः ४१७।४।१।२१।१३ पात: २२
५।९।२४।१८ अनयोर्योगः ४३९।९।१०।४५।३१
द्विगुणः ८७९।६।२१।३१।२ द्वियुक्त ८८१।०।४३।२।
४ सप्त ७ भक्ते शेषम् ६ पर्वशो यमो ज्ञेयः ॥ ३ ॥
अथ ग्रन्थकृतस्यनामपूर्वकवर्णनमाह-
आसीत्सज्जनधाम्नि गेहविवरे शाण्डिल्यगोत्रो
द्विजःश्रौतस्मार्तविचारसारचतुरःसौजन्यरत्नाकरः॥
ज्योतिर्वित्तिलको महेश्वर इति ख्यातः क्षितौ स्वैर्गु-
णैस्तत्सूनुःकरणं कुतूहलमिदं चक्रे कविर्भास्करः॥४॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले।
विदग्ध-बुद्धिवल्लभे रवीन्दुपर्वसम्भवः ॥१०॥

( १५२ ) करणकुतूहलम् । ४१
आसीदिति।स्पष्टार्थो ज्ञेयः ॥४॥
इति श्रीकरणकुतूहले पर्वसम्भवासम्भवमाध्यायानः
दशमः समाप्तिमगमत् ॥ १० ॥
अथ ग्रहणोपयोगी नीरदाध्यायो व्याख्यायते-
समलिप्तीकृते भानौ राश्येकं शोधयेद्बुधः । अंश-
का मानवश्चैव शेषं चक्राच्च पातयेत् ॥ १ ॥
कलितं वर्गितं द्विघ्नं चक्रलिप्ताभिरुद्धरेत् । लब्धा-
द्य इतरे संज्ञे तरोर्विंशांशकैर्युतः ॥ २ ॥
समलिप्तार्कसंयुक्ताच्छोधयेदुदयभास्करात् । य-
च्छेषमाद्यसंयुक्तं नीरदार्को हि संस्फुटः ॥ ३ ॥
समकलसूर्यमध्य एकोराशिश्चतुर्दशांशाः १।१४।०।०
शोध्याः शेषं द्वादशराशिभ्यः १२ शोधयेत् तस्य कलाः
कार्यास्तासां वर्गो विधेयः सदिगुणः कार्यस्तं चक्रकलाभिः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ११( १५३ )
१९३०१५४०२।४२चक्रकलाभिः २१६०० भक्ते लब्धं
कला दि८९३५।५३षष्टिभक्तं लब्धमंशादि१४८।५५।५३
त्रिंशद्भक्तं जातं राश्यादिः ४।२८।५५।५३ एतस्य राश्या-
दिकस्याद्य इतरसंज्ञकत्रयोदशभिरंशैः १३ युतः ५।११।
५५।५३ समकलसूर्ये ८।०।१६।१० युतः१।१२।१२।
३ औदयिकसूर्यात् ७।२९।३५।२० शुद्धः शेषम् ६।१७।
२३।१७ आद्येन ४।२८।५५।५३ युक्तम् ११।१६।१९
१० अयं नीरदार्कोऽत्र स्पष्टो ज्ञेयः ॥ ३ ॥
अस्य प्रयोजनमाह-
रविभौमांशकं दृष्ट्वा निरभ्रं ग्रहमादिशेत् । शनि-
सौम्यनवांशे चेत्सलिलं

( १५४ ) करणकुतूहलम् । ४१
अथ स्वप्रशस्त्यमाह-
यथामति मया प्रोक्तं सम्प्रदायात्तथापि वा ।
उचिताऽनुचितं यन्मे तद्वाक्यं क्षम्यतां विदः ॥ १ ॥
विन्ध्याद्रिं निकषा पुरी सुविदिता सर्वद्विंवृद्धान्विता
तन्नेतास्ति भटः स्ववंशतिलकश्चौलुक्यवंशोद्भवः ।
सुश्रीवीरमुदे सुनीतिनिपुणो हेमादिरेखापुरो
योऽभूदानभूपतीन्स्थिरतरान्प्रोत्मूल्य राजन्यके ॥ २ ॥
वैशारद्ये खलु मन्त्रिणि प्रियवृपे दानप्रसूक्तौ सति
मङ्गल्यादिकलामिते गतवति श्रीविक्रमात्संवति ।
मासे प्रौष्ठपदे विनायकतिथौ दैत्येज्यवारे वरे
चक्रे श्रीगुरुनायतः सुमतियुग्धर्षेण चैषा मुदा ॥ ३ ॥
ग्रन्थाग्रन्थशतान्यस्य सार्द्धाष्टादशसंख्यया १८५० ।
ज्ञेयं चेदङ्गबाहुल्यान्न्यूनाधिक्यं न दोषकृत् ॥ ४ ॥
करणवृतावेतस्यां सुमतिहर्षरचितायाम् ।
गणककुमुदकौमुद्यांनिर्णीतः पर्वसम्भवः ॥ ५ ॥
इति श्रीनुमतिहर्षविरचितायां बृहत्तुल्यवृत्तौ गणककुमुद-
कौमुद्यां ग्रहणसम्भवाधिकारोऽथ सन्निर्धार-
विचाराध्यायः समाप्तः ॥ १० ॥

९४
विक्रय्यपुस्तकें–ज्योतिषग्रन्थाः ।
नाम. की. रु. आ.
लीलावती सान्वय भाषाटीका अत्युत्तम .... ... ... १-८
बृहज्जातकसटीक भट्टोत्पलीटीकासमेतजिल्द ... ... १-१२
बृहज्जातकमहीधरकृतभाषाटीका अत्युत्तम ' ... ... १-८
वर्षदीपकपत्रीमार्ग ( वर्षजन्मपत्र बनानेका ) .... ... ०-४
मुहूर्त्तचिन्तामणि प्रमिताक्षरा रफ रु. १ ग्लेज ... .... १-८
मुहूर्त्तचिन्तामणि पीयूषधारा टीका ... ... ... २-८
ताजिकनीलकण्ठीसटीकतंत्रत्रयात्मक ... ... ... १-०
ताजिकनीलकण्ठी तंत्रत्रयात्मक महीधरकृत भाषाटीका
अत्युत्तम टैपकी छपी ... ... ... १-८
ज्योतिषसार भाषाटीकासहित ... ... .... ... १-०
मुहूर्त्तचिन्तामणिभाषाटीका महीधरकृत ... ... १-०
मानसागरीपद्धति ( जन्मपत्रबनानेमेंपरमोपयोगी ) .... १-०
बालबोधज्योतिष ... .... ... ... ... .... ०-२
ग्रहलाघव सान्वय सोदाहरण भाषाटीका समेत ... .... १-०
जातकसंग्रह ( फलादेश परमोपयोगी ) ... ... .... ०-१२
चमत्कारचिन्तामणि भाषाटीका ... ... ... ०-४
जातकालंकारभाषाटीका ... ... ... ०-६
बृहत्पाराशरहोराशास्त्रम्–पूर्वखण्ड सारांश मूल व उत्तर खण्ड
संस्कृतटीका तथा भाषाटीका सहित... ... ... ५-०
जातकालंकार सटीक ... ... ... ... ०-६
जातकाभरण .... ... ... ... ०-१२
प्रश्नचंडेश्वर भाषाटीका ... ... ... ... ०-१२
पंचपक्षी सटीक .... ... ... ... ... ०-४
पंचपक्षी सपरिहार भाषाटीका समेत ... ... ... ०-६
लघुपाराशरी भाषाटीका अन्वय सहित ... ... ... ०-३

( १५६ ) जाहिरात ।
नाम. की. रु. आ.
मुहूर्त्तगणपति ... ... ... ... ... ... ०-१२
मुहूर्त्तमार्त्तण्ड संस्कृत टीका व भाषाटीका सहित... ... १-०
शीघ्रबोधभाषाटीका ... ... ... ... ... ०-६
षट्पंचाशिका भाषाटीका... ... ... ... ... ०-३
भुवनदीपक सटीक ४ आं०, तथा भाषाटीका ... ... ०-८
जैमिनिसूत्रसटीक चार अध्यायका ... ... ... ०-६
रमलनावरत्न मूल ... ... ... ... ... ... ०-८
केशवीजातक सोदाहरण भाषाटीका चक्रों समेत ( अतिव-
उपयोगी ) ... ... ... ... ... ... १-८
सर्वार्थचिंतामणि ... ... ... ... ... ०-१०
लघुजातकसटीक ... ... ... ... ... ०-५
लघुजातक भाषाटीका ... ... ... ... ... ०-८
सामुद्रिकभाषाटीका ... ... ... ... ... ०-४
सामुद्रिकशास्त्र बड़ा सान्वय भाषाटीका ... ... ... १-४
वृद्धयवनजातक भाषाटीकासह ... ... ... ... १-०
यवनजातक ... ... ... ... ... ... ०-२
संपूर्ण पुस्तकोंका “बड़ासूचीपत्र” अलग है, आध
आनेका टिकट भेजकर मँगालीजिये.
पुस्तकोंके मिलनेका पता—
खेमराज श्रीकृष्णदास,
“श्रीवेङ्कटेश्वर” छापाखाना, खेतवाड़ी-बंबई.