जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

पञ्चमसप्तमभावफलोध्यायः ॥ १३ ॥ ३६७
न्दुपुत्राभ्यामीक्षिताश्च भवेयुस्तदा शूद्रोऽपि जातो द्विजतौल्यमेति = विप्रसमतां प्राप्नोति ।
अस्मिन्कोगे शूद्रजन्माऽपि ब्राह्मणवदाचरति । उच्चकर्मा भवतीति भावः । अत्र योगे जातो
यदि द्विजः = ब्राह्मणवंशजः स्यात्तदा निखिलां विद्याम् उपैति, सकलविद्याविद् भवतीत्यर्थः ॥
शनि और बुध पूर्वोक्त पञ्चमेश चतुर्थेशको देखते हों तो पिंडके समान जन्म हो । यदि
बृहस्पति राहुके साथ वलरहिल अहले दृष्ट हो तो विप्र भी नीच कर्म करनेवाला उत्पन्न
हो । एक स्थानमें बृहस्पति राहु और शनिको शुक्र और बुध देखें तो शूद्र भी हो तो ब्राह्म-
णकी समानताको प्राप्त होता है, और ब्राह्मण समस्त विद्याको प्राप्त करता है ॥ ७ ॥
अथ पुत्रविचारः ।
लग्नात्पुत्रकलत्रभे शुभपतिप्राप्तेऽथवाऽऽलोकिते
चन्द्राद्वा यदि सम्पदस्ति हि तयोर्ज्ञेयोऽन्यथाऽसम्भवः ।
पाथोनोदयगे रवौ रविसुते मीनस्थिते दारहा
पुत्रस्थानगतश्च पुत्रमरणं पुत्रोऽवनेर्यच्छति ॥ ८ ॥
इदानीं स्त्रीपुत्रयोर्भावाभावज्ञानमाह-लग्नादिति । जन्मलग्नात्पुत्रे = पञ्चमभावे,
कलत्रे = सप्तमभावे च शुभग्रहेण पतिना च युक्ते, अथवाऽऽलोकिते, चन्द्राद्वा = जन्मका-
लिकचन्द्रतो वा पुत्रकलत्रभे = पञ्चमे सप्तमे च भावे शुभग्रहेण स्वस्वस्वामिना च युतेऽ-
थवा दृष्टे सति तयोः = पुत्रस्त्रियोः सम्पत् अस्ति हि = निश्चयेनेति । लग्नाच्चन्द्राद्वा पञ्चमे
भावे शुभग्रहेण पञ्चमेशेन च युते वा दृष्टे पुत्रस्य प्राप्तिर्भवति । एवं लग्नाच्चन्द्राद्वा सप्तमे
भावे शुभग्रहेण सप्तमेशेन च युते वा दृष्टे स्त्रीसम्पदस्तीति वाच्यम् । अन्यथाऽसम्भवः ।
यस्य जन्मलग्नाच्चन्द्राद्वा पञ्चमो भावः शुभेन स्वामिना च दृष्टो युतो वा न भवति तस्य
पुत्रोत्पत्तिर्न भवति । असौ पुत्रहीनः स्यादिति । एवं लग्नाच्चन्द्राद्वा सप्तमः शुभपतिभ्यां
युतो वा दृष्टो न स्यात्तदा तस्य स्त्री न भवति । अत्र 'पुत्रकलत्रभे' इत्युपलक्षणमेव किन्तु
सर्वेषामेव भावानामीदृग्विचारेण भवितव्यम् ।
"यो यो भावः स्वामिदृष्टो युतो वा सौम्यैर्वा स्यात्तस्य तस्याभिवृद्धिः" ।
इति विशेषवचनदर्शनात् । पाथोनोदयग इति । रवौ = सूर्ये, पाथोनोदयगे = कन्या-
राशिलग्ने गते, रविसुते = शनैश्चरे, मीनस्थिते सति जातो दारहा = स्त्रीनाशको मृतभार्यो
इति यावद्भवति । अत्रैव ( पाथोनोदयगे रवौ ) योगे अवनेः पुत्रः = मङ्गलो यदि पुत्रस्था-
नगतः = पञ्चमभाव-(मकर) गतः स्यात् तदा पुत्रमरणं यच्छति । अत्र योगे जातस्य
पुत्रो म्रियत इत्यर्थः ॥ ८ ॥
लग्नसे वा चन्द्रमा से पंचम और सप्तम भावमें शुभग्रह या उनके पतिका योग अथवा
दृष्टि हो तो क्रमसे पुत्र और स्त्रीका सुख अच्छा होवे । अन्यथा इन दोनोंकी प्राप्तिमें असम्भव
है । कन्या लग्नमें सूर्य हो, शनि मीनमें हो तो स्त्रीकी हानि हो । पुत्र स्थानमें मङ्गल हो तो
पुत्रकी मृत्यु हो ॥ ८ ॥

कुण्डली चक्र

+-----------------------------------+-----------------------------------+
| \  ६ सू.  / \       / \   ६ सू. / | \  ६ सू.  / \       / \   ६ सू. / |
|   \     /     \   /     \     /   |   \     /     \   /     \     /   |
|     \ /         X         \ /     |     \ /         X         \ /     |
|      |        /   \        |      |      |        /   \        |      |
|      |       /     \       |      |      |       /     \       |      |
|      |      / दारहा \      |      |      |      / पुत्र- \     |      |
|      |     /         \     |      |      |     /  मरणम्   \    |      |
|      |    /           \    |      |      | १० मं.          \   |      |
|     / \  /             \  / \     |     / \  /             \  / \     |
|   /     X               X     \   |   /     X               X     \   |
| /  १२ श.  \           /   १२ श. \ | /         \           /         \ |
+-----------------------------------+-----------------------------------+

(बाएँ चक्र में: लग्न (१) = ६ सू., सप्तम (७) = १२ श., फल = "दारहा")
(दाएँ चक्र में: लग्न (१) = ६ सू., पञ्चम (५) = १० मं., फल = "पुत्रमरणम्")

३६८ सटीकजातकापारिजाते-
पुत्रस्थानपतौ तु वा नवमपे लग्नात्कलत्रेऽथवा
युग्मर्क्षे शशिशुक्रवीक्षितयुते पुत्रीजनो जायते ।
पुंवर्गे पुरुषग्रहेक्षितयुते जातस्तु पुत्राधिको
जीवात्पञ्चमराशितश्च तनयप्राप्तिं वदेद् दैशिकः ॥ ६ ॥
इदानीं पुत्रपुत्रीयोगावाह-पुत्रस्थानपताविति । पञ्चमेशे, अथवा नवमभावेशे लग्नात्
कलत्रे = सप्तमे भावे, अथवा युग्मर्क्षे = समराशौ व्यवस्थिते तत्र शशिना शुक्रेण वा दृष्टे
वा युते पुत्रीजनो जायते । अस्मिन्योगे कन्या सन्ततिर्भवति । अथ तत्र ( पुत्रस्थानपतौ तु
वा नवमपे ) पुंवर्गे = पुरुषग्रहवर्गे पुरुषग्रहेण दृष्टे वा युते जातस्तु पुत्राधिको भवति ।
अस्मिन्योगे जातो नरो बहुपुत्रान्वितो भवति । एवमाह मन्त्रेश्वरः-
'पुंराश्यंशे धीश्वरे पुंग्रहेन्द्रैर्युक्ते दृष्टे पुंग्रहे पुंप्रसूतिः ।
स्त्रीराश्यंशे स्त्रीग्रहैर्युक्तदृष्टे स्त्रीणां जन्म स्यात्सुतर्क्षे सुतेशे' इति ॥
जीवात् = गुरोः, पञ्चमराशितः = पुत्रभावाच्च दैशिकः = फलादेशकत्र्ता तनयप्राप्तिं वदे-
दित्युक्तमपि पुनरुक्तवदुक्तमिति ॥ ९ ॥
पुत्र स्थानका स्वामी वा नवमेश लग्नसे सप्तम हो या सम राशिमें हो चन्द्रमा तथा
शुक्रसे दृष्ट या युत हो तो कन्या उत्पन्न होवे । विषम राशिमें हो पुरुष ग्रह ( सू०मं०वृ० )
से दृष्ट या युत हो तो जातक अधिक पुत्रोंसे युक्त हो । गुरुसे तथा पञ्चम भावसे पुत्र प्राप्ति
का विचार करे ॥ ९ ॥
शुक्रेन्दुवर्गे सुतभे विलग्नाच्छुक्रेण चन्द्रेण युतेऽथ दृष्टे ।
पापैर्युक्ते बहुपुत्रशाली शन्यारदृष्टे सति पुत्रहीनः ॥ १० ॥
इदानीं पुत्रभावाभावावाह—शुक्रेन्दुवर्ग इति । विलग्नात्सुतभे = पञ्चमे भावे, शुक्रेन्दु-
वर्गे = शुक्रचन्द्रमसो रन्यतरस्य राश्यादौ वर्त्तमाने, तस्मिन् शुक्रेणाथवा चन्द्रेण युते दृष्टे वा,
तथा पापग्रहेरयुक्ते सति जातो बहुपुत्रशाली भवति । तत्र पूर्वलक्षणे शन्यारदृष्टे = शनिभौ-
माभ्यां निरीक्षिते सति जातो नरः पुत्रहीनः = अपुत्रो भवतीति ॥ १० ॥
लग्नसे पञ्चम भवन शुक्र या चन्द्रमाके वर्गमें हो शुक्र या चन्द्रमासे युक्त या दृष्ट हो
पापग्रहसे युक्त न हो तो बहुत पुत्रवाला हो । शनि और मङ्गल देखते हों तो पुत्रसे
रहित हो ॥ १० ॥
पौत्रप्राप्तिरनङ्गभे सुतगृहात्सौम्यस्य राश्यंशके
तन्नाथे शुभखेटवीक्षितयुते केन्द्रत्रिकोणोऽथवा ।
स्वक्षेत्रोपगते तु पुत्रगृहपे' जातोऽल्पपुत्रो भवेत्
पुत्रेशांशपतिः स्वभांशकगतो यद्येकपुत्रं वदेत् ॥ ११ ॥
इदानीं पौत्रप्राप्तियोगम् , अल्पपुत्रयोगमेकपुत्रयोगञ्चाह-पौत्रप्राप्तिरिति । सुतगृहात् =
पञ्चमभावतः, अनङ्गभे = सप्तमे भावे ( लग्नादेकादशे भाव इति दिक् ) सौम्यस्य राश्यंश-
के = शुभग्रहस्य राशिनवांशके विद्यमाने, तन्नाथे = तत्पतौ ( लाभेशे ) शुभखेटेन वीक्षिते
वा युते, अथवा लग्नात् केन्द्रत्रिकोणौ ( १।४।७।१०।५।९ ) व्यवस्थिते सति जातस्य पौत्र-
प्राप्तिः ( पुत्रस्यापत्यं पुमान् पौत्रस्तस्य लाभः ) भवति । स्वक्षेत्रोपगत इति । पुत्रगृहपे =
पञ्चमभावेशे, स्वक्षेत्रोपगते = स्वराशौ व्यवस्थिते सति जातः अल्पपुत्रः भवति । पुत्रेशां-
शपतिरिति । पुत्रेशः = पञ्चमभावपतिः यन्नवांशे भवेत्तन्नवांशपतिर्ग्रहो यदि स्वभांशकगतः
स्यात् तदा जातस्यैकं पुत्रं वदेत् ॥ ११ ॥
पञ्चम गृहसे सप्तममें ( लग्नसे ११ वें ) सौम्यग्रहकी राशि तथा नवांश हो, उसका
स्वामी शुभग्रहसे दृष्ट-युत हो, वा केन्द्रत्रिकोणमें हो तो पौत्रकी प्राप्ति हो । पञ्चमेश अपनी

.House 2 has२House 4 has४House 5 has५ मं.And the text in the center isदत्तपुत्रः`!
Yes! That's it!

Let's transcribe everything cleanly and faithfully to the original text.पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ३६६
राशिमें हो तो जातकके थोड़े पुत्र होवें। पुत्रेशका नवांशपति अपने नवांशमें हो तो एक
पुत्र होना कहे ॥ ११ ॥
पुत्रस्थे मदनाधिपे वितनयो जायाविहीनोऽथवा
पुत्रादष्टमशत्रुरिफ्फगृहगाः पापाः कुलध्वंसकाः ।
राहौ नन्दनराशिगे तदधिपे दुःस्थानगे पुत्रहा
पुत्रस्थे तनुपे तनौ सुतपतौ गृह्णाति दत्तात्मजम् ॥ १२ ॥
इदानीं पुत्रस्त्रीरहितयोगान् दत्तात्मजयोगञ्चाह-पुत्रस्थ इति । मदनाधिपे = सप्तमभा-
वेशे पुत्रस्थे=पञ्चमभावगते सति जातः वितनयः = पुत्ररहितः, अथवा जायाविहीनः = स्त्रीरहितो
भवेत् । पुत्रादिति । पञ्चमभावतः अष्टमरिष्फ

गृहाति । अत्रेदमवधेयम् । पञ्चमभावगतग्रहस्य तत्कारकग्रहस्य च मध्ये बलीयसो ग्रहस्य
षड्वर्गे यत्स्थानं ग्रहशून्यं भवेत् तद्ग्रहं यज्जातिकं स्यात्ततो दत्तात्मजं गृहाति जातक इति ॥
लग्नेश और पञ्चमेश दुष्ट स्थानमें हों उन्हें यदि शुभग्रह देखते हों तो दत्तक पुत्रको
देते हैं । पञ्चमभावगत ग्रह और कारकके मध्य जो बली हो उसके षड्वर्गमें जो शून्य स्थान
हो उसी जातिसे दत्तक ग्रहण करे ॥ १३ ॥
केन्द्रत्रिकोणगृहगः सुतपः शुभर्क्षे सौम्यान्वितो यदि सुतं समुपैति बाल्ये ।
भोगीशायुक्तसुतराशिपभुक्तिजातः स्वल्पायुरेति फणिभुक्तिभवश्चिरायुः ॥ १४ ॥
केन्द्रेति । सुतपः = पञ्चमभावेशः, शुभर्क्षे विद्यमानः सन् केन्द्रत्रिकोण-(१।४।७।१०।
५।९) गृहगः स्यात्तथाभूतो यदि सौम्यान्वितः = केनचिच्छुभग्रहेण सहितः स्यात्तदा,
बाल्ये = अल्पवयस्येव सुतं = पुत्रं, समुपैति । अथ पुत्रस्याल्पायुर्दीर्घायुर्योगावाह-भोगीशायु-
क्तेति । भोगीशेन (राहुणा) युक्तस्य सुतराशिपस्य (पञ्चमेशस्य) भुक्तिजातः = दशा-
न्तर्दशाकाले समुद्भूतः पुत्रः स्वल्पायुः = अल्पजीवित्वं, फणिभुक्तिभवः (पञ्चमेशयुक्तस्य
राहोर्भुक्तिकाले जायमानः) चिरायुः = दीर्घायुष्ट्वमेति ॥ १४ ॥
शुभराशिस्थ पञ्चमेश केन्द्र-त्रिकोणमें हो शुभ युत हो तो बाल्यावस्थामें ही पुत्रप्राप्ति
हो । राहुसे युक्त पञ्चमेशकी अन्तर्दशामें उत्पन्न हो तो अल्पायु हो और राहुभुक्तिमें
चिरायु पुत्र प्राप्त करे ॥ १४ ॥
पुत्रस्थानपवित्तपौ गतबलौ पापेक्षिते पुत्रभे
जातोऽनेककलत्रवानपि सुताभावं समेति ध्रुवम् ।
तज्जाया यदि पुत्रयोगजनिता सौम्येन वा पञ्चमात्
षष्ठेशेन निरीक्षिते सुतवती जारेण सञ्जायते ॥ १५ ॥
इदानीं सुताभावयोगं जारपुत्रयोगञ्चाह-पुत्रस्थानपवित्तपाविति । पञ्चमेश-द्वि-
तीयेशौ यत्र तत्र गतबलौ भवेतां तथा पुत्रभे=पञ्चमभावे पापेक्षिते सति जातो नरोऽनेक-
कलत्रवानपि=बहुदारोऽपि, ध्रुवं = निश्चयेन सुताभावम्=अपुत्रत्वं समेति । अस्मिन् योगे जा-
तस्य बहुविवाहे कृतेऽपि न कस्यामपि स्त्रियां पुत्रो जायत इत्यर्थः । अथ तज्जाया = तस्य
पूर्वोक्तलक्षणयुक्तस्य नरस्य स्त्री यदि, पुत्रयोगजनिता = पुत्रयोगवती स्यात् तथा तत्र
पञ्चमे भावे सौम्येन=केनचिच्छुभग्रहेण वा पञ्चमात्षष्ठेशेन (लग्नाद्दशमेशेनेत्यर्थः ) निरी-
क्षिते सती जारेण = अन्यपुरुषेण, सुतवती=पुत्रवती सञ्जायते । न तदानीमौरसः पुत्रः
स्यात्किन्तु क्षेत्रज एव जायत इति भावः ॥ १५ ॥
पुत्रेश और धनेश बलरहित हों पुत्रभाव पापग्रहसे देखा जाता हो तो जातक अनेकस्त्री
वाला होने पर भी निश्चय सन्तानसे रहित रहे । यदि उसकी स्त्री पुत्रयोगवाली हो तो
५ वें को बुधसे वा पाँचवें भावके षष्ठेशसे दृष्ट होने पर अन्यपुरुषसे पुत्रवती होवे ॥ १५ ॥
पुत्रस्थाने तदीशे वा गुरौ वा शुभवीक्षिते ।
शुभग्रहेण संयुक्ते पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १६ ॥
लग्नेशे पुत्रभावस्थे पुत्रेशे बलसंयुते ।
परिपूर्णबले जीवे पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १७ ॥
पुत्रस्थानगते जीवे परिपूर्णबलान्विते ।
लग्नाधिपेन संदृष्टे पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १८ ॥
वैशेषिकांशके जीवे पुत्रेशे च तथास्थिते ।
शुभनाथेन संदृष्टे पुत्रे तत्प्राप्तिमादिशेत् ॥ १६ ॥

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०१
इदानीं पुत्रप्रदा योगा उच्यन्ते-पुत्रस्थान इत्यादिश्लोकचतुष्केण । तत्र श्लोकाः किल
सरलार्था इति ॥ १६-१९ ॥
पञ्चमभाव वा पञ्चमेश वा गुरु शुभग्रहसे दृष्ट हो तथा शुभग्रहसे युक्त हो तो निस्सन्देह
पुत्रप्राप्ति होवे ॥ १६ ॥
लग्नेश पुत्रभावमें हो पञ्चमेश बलवान् हो गुरु पूर्ण बलवान् हो तो निस्सन्देह पुत्र-
प्राप्ति हो ॥ १७ ॥
परिपूर्ण बली बृहस्पति पुत्रभावमें हो उसे लग्नेश देखता हो तो निस्सन्देह पुत्रप्राप्ति हो ॥
बृहस्पति वैशेषिकांशमें हो वैसे ही पुत्रेश भी हो, ५ वें भावको नवमेश देखता हो तो
उसको पुत्रप्राप्ति होवे ॥ १९ ॥
दशमे शीतगुर्ध्यूने भृगुजः पापिनः सुखे ।
तस्य सन्ततिविच्छेदो भविष्यति न संशयः ॥ २० ॥
षष्ठाष्टमस्थो लग्नेशः पापयुक्तः सुताधिपः ।
दृष्टो वा शत्रुनीचस्थैः पुत्रहानिं वदेद् बुधः ॥ २१ ॥
लग्नसप्तमधर्मान्त्यराशिगाः पापखेचराः ।
सपत्नराशिवर्गस्था वंशविच्छेदकारिणः ॥ २२ ॥
इदानीं वंशविच्छेदकरा योगा उच्यन्ते-दशमे शीतगुरित्यादिश्लोकत्रयेण । श्लोकास्तु
सुगमार्थका इत्यलम् ॥ २०-२२ ॥
चन्द्रमा दशवें भावमें हो, शुक्र सप्तममें हो पापग्रह चतुर्थमें हों तो उसके सन्तानका
निःसन्देह नाश होता है ॥ २० ॥
लग्नेश षष्ठ भावमें वा अष्टम भावमें हो, पुत्रेश पापग्रहसे युक्त हो वा उसे शत्रुगृहस्थ
वा नीचस्थ ग्रह देखता हो तो पुत्रकी हानि कहे ॥ २१ ॥
पापग्रह लग्न, सप्तम, नवम और द्वादश स्थानमें हों तथा शत्रुके राशि या वर्गमें हों तो
वंशका विच्छेद करनेवाले होते हैं ॥ २२ ॥
बन्ध्या वृद्धा कृशा बाला रोगिणी पुष्पवर्जिता ।
कर्कशा स्थूलदेहा च नार्योऽष्टौ परिवर्जिताः ॥ २३ ॥
इदानीमष्टविधानां स्त्रीणां परित्यागमाह-बन्ध्येति । बन्ध्या = सन्ततिरहिता ( Ba-
rren woman ), वृद्धा = अधिकवयस्का, कृशा = क्षीणाङ्गी, बाला = अत्यल्पवयस्का, रोगि-
णी = व्याधिपीडिता, पुष्पवर्जिता = रजोहीना, कर्कशा = दुर्व्यवहारिणी, स्थूलदेहा चैता अष्टौ
नार्यः परिवर्जिताः । श्रेयस्कामैः पुंभिरेतल्लक्षणोपलक्षिताः स्त्रियो हेया नोद्वाह्या इत्यर्थः ॥
बन्ध्या, वृद्धा, कृशा ( दुर्बला ), बाला, रोगिणी, पुष्पवर्जिता ( ऋतुसे हीना ), कर्कशा,
स्थूलदेहा ( मोटी ) ये ८ स्त्रियां वर्जित हैं । विवाहके पूर्व इनकी परीक्षा कर लेनी चाहिये ॥
गुरुलग्नेशदारेशपुत्रस्थानाधिपेषु च ।
सर्वेषु बलहीनेषु वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २४ ॥
पुत्रस्थानं गते पापे तदीशे नीचराशिगे ।
शुभदृष्टिविहीने तु वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २५ ॥
गुरुलग्नहिमांशुनां पञ्चमस्थैरशोभनैः ।
शुभदृग्योगरहितैर्वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २६ ॥
पुत्रस्थानगते पापे तदीशे पापमध्यगे ।
सौम्यदृग्योगरहिते वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २७ ॥
पापमध्यगते जीवे पुत्रेशे बलवर्जिते ।
सौम्यदृग्योगरहिते वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २८ ॥

४०२ सटीकजातकापारिजाते-
इदानीमनपत्यतायोगानाह-गुरूल्गनेत्यादिशलोकपञ्चकेन ।
१ बृहस्पति-लग्नेश-सप्तमेश-पञ्चमेशा यदि निर्बला भवेयुस्तदा जातस्यानपत्यता
(सन्ततिराहित्यं) भवति । अस्मिन्योगे जातो नरोऽसन्ततिर्भवतीति )
२ पञ्चमे भावे पापग्रहे विद्यमाने पञ्चमेशे नीचगते तत्र शुभग्रहदृष्टिविहीने सति
अनपत्यता भवतीति ।
३ गुरोः लग्नाच्चन्द्राच्च पञ्चमे भावे यदि पापग्रहा भवेयुस्तथा शुभदृष्टियोगरहिता
भवेयुस्तदा अनपत्यता भवति ।
४ पापग्रहः पञ्चमभावगतः पञ्चमेशः पापद्वयमध्यगतः शुभग्रहदृष्टियोगरहितश्च भवेत्तदा
अनपत्यता भवति ।
५ गुरुः पापद्वयमध्यगतः पुत्रेशः (पञ्चमेशः) निर्बलः शुभदृष्टियोगरहितः स्यात्तदा
अनपत्यता भवति ॥ २४-२८ ॥
बृहस्पति, लग्नेश, सप्तमेश और पञ्चमेश, इन सबके बलहीन होनेपर अनपत्यता
(सन्तानरहित) कहे ॥ २४ ॥
पापग्रह पुत्रस्थानमें हो, पुत्रेश नीच राशिमें हो, शुभग्रहकी दृष्टि न हो तो अनप-
त्यता कहे ॥ २५ ॥
बृहस्पति, लग्न और चन्द्रमा इनके पांचवें पापग्रह हों शुभग्रहसे दृष्ट युत न हों तो
अनपत्यता कहे ॥ २६ ॥
पुत्रस्थानमें पापग्रह हो, पुत्रेश पापग्रहके मध्यमें हो, वहां शुभग्रहकी दृष्टि योग न हो
तो अनपत्यता कहे ॥ २७ ॥
पापग्रहोंके बीचमें गुरु हो पुत्रेश निर्बल हो शुभग्रह न देखता हो या न युत हो तो
अनपत्यता कहे ॥ २८ ॥
पुत्रस्थाने बुधक्षेत्रे मन्दक्षेत्रेऽथवा यदि ।
मान्दिमन्दयुते दृष्टे तदा दत्तादयः सुताः ॥ २६ ॥
इदानीं दत्तादिसुतयोगमाह-पुत्रस्थान इति । बुधक्षेत्रे = मिथुनकन्ययोरन्यतरे अथवा
मन्दक्षेत्रे = मकर-कुम्भयोरन्यतरे पुत्रस्थाने = पञ्चमे भावे सति तस्मिन् मान्दिमन्दयुते
दृष्टे=गुलिकशनैश्चरयोरन्यतरेण द्वाभ्यां वा सहिते वा दृष्ट तदा जातस्य दत्तादयः सुताः
भवन्ति । अत्र योगे जातस्य नौरसः पुत्रो भवति, किन्तु दत्तकात्मजादय एव पुत्रत्वेनोप-
भुज्यन्त इति । तथा च फलदीपिकायाम्-
'मान्दं सुतर्क्ष यदि वाऽथ बौधं मान्र्यर्कपुत्रान्वितवीक्षितं चेत् ।
दत्तात्मजः स्यादुदयास्तनाथसम्बन्धहीनो विबलः सुतेशः' इति ।
यदि पुत्रभावमें बुधकी राशि (३।६) वा शनिकी राशिमें (१०।११) शनि वा गुलिक
हो वा इसकी दृष्टि हो तो दत्तक आदि पुत्र हो ॥ २९ ॥
मीनस्थोऽल्पसन्तानश्चापस्थः कृच्छ्रसन्ततिः ॥
असन्ततिः कुलीरस्थो जीवः कुम्भे न सन्ततिः ॥ ३० ॥
पुत्रस्थाने कुलीरे वा मीने कुम्भे शरासने ।
स्थितो यदि सुराचार्यस्तत्फलं कुरुते नृणाम् ॥ ३१ ॥
इदानीं गुरोः स्थितिवशेन सन्तानविचारमाह-मीनस्थ इति । जीवः = गुरुर्यदि मीन-
स्थो भवेत्तदा जातोऽल्पसन्तानः स्यात् । यदि गुरुश्चापस्थः = धनुर्गतः स्यात्तदा,
कृच्छ्रसन्ततिः = कष्टेन सन्तानवान् स्यात् । अत्र योगे जातस्य विविध-(देवाराराधन)
प्रयासेन पुत्रो जायते । यदि गुरुः कुलीरस्थः = कर्कराशिगतः स्यात्तदा असन्ततिः = जातः

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०३
सन्तानरहितो भवति । एवं जीवः कुम्भे स्थितः स्यात्तदाऽपि न सन्ततिर्भवतीति । पूर्वोक्त-
(कुलीर-मीन-कुम्भ-धनुरिति) राशिचतुष्टयानामन्यतमे राशौ पुत्रस्थाने = पञ्चमे भावे,
यदि सुराचार्यः = बृहस्पतिः स्थितो भवति तदाऽसौ गुरुः नृणां = जनिमन्तां, तत्फलं = पुत्रो-
त्पत्तिं कुरुते ॥ ३०-३१ ॥
मीनके गुरुमें थोड़ी सन्तान, धनुस्थ गुरुमें कष्टसे सन्तान, उच्च गुरुमें सन्तानरहित,
कुम्भके गुरुमें सन्तान न होवे ॥ ३० ॥
पुत्रस्थानमें कर्क-मीन-कुम्भ-धनु राशि हो यदि उसपर बृहस्पति हो तो मनुष्योंको
सन्तान उत्पन्न होनेका फल करे ॥ ३१ ॥

+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|     २             |        १          | १२ वृ. १.         | १२।८।७।५          |
|         ३         |                   |      ४.           |                   |
|                   |                   |    वृ. ११         |                   |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|  ४ वृ. ३.         |   १।२।३।४         |        १०         |    पुत्रोत्पत्तिः |
|                   |     योगाः         |                   |                   |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|     ५             |        ७          |   ९ वृ. २.        | ४।१२।११।         |
|         ६         |                   |       ८           | ९ वृ.             |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+

पापग्रहेण संदृष्टे देवशापात्सुतक्षयः ।
षष्ठाधिपयुते दृष्टे विप्रशापात्सुतक्षयः ॥ ३२ ॥
सुतेशे कुजसंयुक्ते रिपुनाथेन वीक्षिते ।
शुभदृष्टिविहीने च रिपुदोषात्सुतक्षयः ॥ ३३ ॥
नवमे पापसंयुक्ते मन्दयुक्ते सुताधिपे ।
त्रिकोणे मान्दिसंयुक्ते पितृदोषात्सुतक्षयः ॥ ३४ ॥
मातृस्थानगते पापे सुतेशे मन्दसंयुते ।
व्ययनाशगते पापे मातृदोषात्सुतक्षयः ॥ ३५ ॥
राहुकेतुयुते दृष्टे पञ्चमे बलवर्जिते ।
तदीशे वा तथा प्राप्ते सर्पदोषात्सुतक्षयः ॥ ३६ ॥
गुरुपुत्रेशदारेशभूमिजाः संयुता यदि ।
दुर्देवपीडया पुत्रीपुत्रनाशं वदेद् बुधः ॥ ३७ ॥
इदानीं सन्तानक्षयकारणान्याह-पापग्रहेणेत्यादिषड्भिः । सुते, सुतेशे, गुरौ वा पा-
पग्रहेण संदृष्टे सति जातस्य देवशापात् = कस्यचिद् देवस्यावहेलनाप्रयुक्तदोषात् सुतक्षयो
भवति । तस्मिन्नेव षष्ठाधिपेन = षष्ठभावपतिना युते वा दृष्टे विप्रशापात्=ब्राह्मणस्य दुर्वाक्य-
वशात्सुतक्षयो भवति ॥ ३२ ॥
सुतेशे = पञ्चमभावेशे कुजेन संयुक्ते रिपुनाथेन = षष्ठेशेन वीक्षिते तस्मिञ्शुभग्रहदृष्टि-
रहिते च रिपुदोषात् = शत्रोरपराधेन सुतक्षयो भवति ॥ ३३ ॥
नवमे भावे पापग्रहेण संयुक्ते, सुताधिपे = पञ्चमभावेशे, मन्दयुक्ते = शनिना सहिते वा
मान्दिना = गुलिकेन संयुक्ते त्रिकोणे ( ५।९ ) व्यवस्थिते सति पितृदोषात् = पितुरपराधेन
सुतक्षयो भवति ॥ ३४ ॥
कस्मिंश्चित्पापे मातृस्थान- ( ४ भावं ) गते, पापे सुतेशे मन्दसंयुते, अर्थात् कश्चित्पाप-
ग्रहः सुतेशो भूत्वा शनिना सहितः सन्, व्यये ( १२ ) नाशे ( ८ ) वा भवेत् तदा मातृ-
दोषात् = जननीशापवशात्सुतक्षयो वाच्यः ॥ ३५ ॥

४०४ सटीकजातकपारिजाते-
पञ्चमे भावे राहुणा केतुना वा युते वा दृष्टे निर्बले च सति, अथवा तदीशे = पञ्चमभा-
वपतौ तथा प्राप्ते (राहुणा केतुना वा युतदृष्टे निर्बले च) सर्पदोषतः = सर्पादेर्मारणादिप्र-
त्यवायात्सुतक्षयः स्यादिति ॥ ३६ ॥
गुरुः, पञ्चमेशः, सप्तमेशः, मङ्गलश्चैते यदि संयुताः सन्त एकत्र गताः स्युस्तदा दुर्देवपी-
डया = कस्यचित्प्रतिकूलदेवस्य बाधावशात् कन्यापुत्रयोर्नाशं बुधो वदेत् ॥ ३७ ॥
Notes—जन्मकुण्डल्यां सन्तानबाधाकारणमधिगम्य तद्दोषपरिहारार्थं तत्तत्प्रतिकूल-
देवादेशराधानादिकं प्रकर्त्तव्यम् । तदा सत्यपि बाधकयोगे सन्ततिसम्भवो भवति “शान्त्या
सर्वत्र सदिति” 'तस्माद्धर्म्ममूलादिति' वचनाच्चेति दिक् ॥ ३१-३७ ॥
पुत्र भावको पापग्रह देखता हो तो देवशापसे पुत्रका नाश कहे । षष्ठेशसे युक्त या दृष्ट
पुत्रभाव हो तो ब्राह्मणके शापसे पुत्रका संहार कहे ॥ ३२ ॥
पुत्रेश मंगलसे युक्त हो, षष्ठेश उसको देखता हो शुभग्रह न देखता हो तो शत्रुके दोष
से पुत्रका क्षय जाने ॥ ३३ ॥
९ वें स्थानमें पापग्रह हो पंचमेश शनिसे युक्त हो गुलिक त्रिकोणमें हो तो पिताके शाप
से पुत्रका नाश कहे ॥ ३४ ॥
४ र्थ भाव पापग्रहसे युक्त हो, पुत्रेश शनिसे युक्त हो तथा १२।८ स्थान पापयुक्त हो तो
माताके दोषसे पुत्रका क्षय हो ॥ ३५ ॥
पांचवाँ स्थान राहु या केतुसे युक्त या दृष्ट हो बलसे रहित हो उसका स्वामी भी उसी
प्रकार हो तो सर्पके दोषसे पुत्रका क्षय हो ॥ ३६ ॥
यदि गुरु, पुत्रेश, सप्तमेश और मंगल सम्मिलित हों तो दुष्टदेवकी पीडासे पुत्री और
पुत्रका नाश कहे ॥ ३७ ॥
पुत्रस्थानगतः कश्चित्परिपूर्णबलान्वितः ।
अदृष्टः पुत्रनाथेन तदा दत्तादयः सुताः ॥ ३८ ॥
पापक्षेत्रगते चन्द्रे पुत्रेशे धर्मराशिगे ।
दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्लग्नेशस्तु त्रिकोणगः ॥ ३६ ॥
युग्मोदये पुत्रनाथश्चतुर्थस्थानगोऽपि वा ।
मन्दांशकसमारूढो दत्तपुत्रो भविष्यति ॥ ४० ॥
युग्मांशे भानुजांशे वा पुत्रेशोऽर्केन्दुजान्वितः ।
दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिस्तस्मिन्योगे भविष्यति ॥ ४१ ॥
मन्दांशे पुत्रराशीशः स्वराशौ गुरुभार्गवौ ।
पूर्वं दत्तसुतप्राप्तिः पुनर्नार्याः पुनः सुतः ॥ ४२ ॥
मन्दांशकस्थिताः खेटाः शुक्लपक्षबलाधिकाः ।
गुरुर्यदि सुतस्थाने दत्तपुत्रेण सन्ततिः ॥ ४३ ॥
इदानीं कांश्चिद्दत्तपुत्रयोगानाह—पुत्रस्थानगत इत्यादिषड्भिः । परिपूर्णबलान्वि-
तः = पूर्वोक्तसकलबलशाली कश्चिद् ग्रहः, पुत्रस्थानगतः = पञ्चमभावगतः पुत्रनाथेन=पञ्चमे-
शेन, अदृष्टो भवेत्तदा तस्य जातस्य दत्तादय एव सुता भवन्ति नौरसा इति ॥ ३८ ॥
चन्द्रमाः पापग्रहराशिगतः, पञ्चमेशः-नवमभावगतः, लग्नेशस्तुत्रिकोणगतः स्यात्तदा
दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्भवति ॥ ३९ ॥
पुत्रनाथः = पञ्चमेशः युग्मोदये = समराशिके लग्ने, वा चतुर्थस्थानगोऽपि मन्दांशक-
समारूढः = शनेः ( मकरकुम्भयोरन्यतरस्य ) नवांशे विद्यमानः स्यात्तदा जातस्य दत्त-
| पुत्रो भविष्यति ॥ ४० ॥

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०५
अर्फेन्दुजान्वितः = सूर्यांबुधाभ्यां सहितः, पुत्रेशः = पञ्चमेशः, युग्मांशे = समराशिन-
वांशे अथवा भानुजांशे = शनेः (मकरकुम्भान्यतरस्य) नवांशे विद्यमानः स्यात्तदा
तस्मिन् योगे दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्भविष्यति ॥ ४१ ॥
पुत्रराशीशः = पञ्चमभावपतिः यत्र तत्र, मंदांशे=मकरकुम्भान्यतरराशिनवांशे भ-
वेत्, गुरुभार्गवौ = बृहस्पतिशुक्रौ स्वराशौ भवेतां (गुरुर्धनुर्मोनन्यतरे, शुक्नो वृषतुलान्य-
तरे) तदा जातस्य पूर्वं = प्रथमं, दत्तसुतप्राप्तिर्भवति, ततः परं नार्याः = स्वस्त्रियाः पुनरौ-
रसः पुत्रो भवति ॥ ४२ ॥
यदि शुक्लपक्षे जन्म स्यात् तथा वलाधिकाः = पूर्णबलशालिनः खेटाः (त्र्यधिकाः)
मन्दांशके (मकरकुम्भान्यतरराशिनवांशे) स्थिता भवेयुः, तदानीं यदि गुरुः सुख (४)
स्थाने भवेत्तदा जातस्य दत्तपुत्रेण सन्ततिर्भवति ॥ ४३ ॥
Notes-अत्र युग्मशब्देन मिथुनस्यापि ग्रहणं भवति । तेन 'युग्मोदये मिथुनरा-
शिलग्ने, 'युग्मांशे = मिथुनराशिनवांशे' इत्यपि व्याख्यानं स्यात् । अग्रे 'मन्दांशके'
'भानुजांशके' च दर्शनात् युग्मेत्यत्र मिथुनग्रहणमदोषमिति विचिन्त्यम् ॥ ३८-४३ ॥
पुत्र स्थानमें परिपूर्ण बलवान् कोई भी ग्रह प्राप्त हो और पुत्रनाथ अस्त हो तो दत्तक
आदि पुत्र हो ॥ ३८ ॥
चन्द्रमा पापग्रहके गृहमें हो पुत्रेश नववें में हो और लग्नेश त्रिकोणमें हो तो दत्तक पुत्र
की प्राप्ति हो ॥ ३९ ॥
पुत्रनाथ सम राशिमें हो वा चतुर्थ स्थानमें हो तथा शनिके नवांशमें हो तो दत्तक
पुत्र होवे ॥ ४० ॥
सम राशिके नवांशमें, शनिके नवांशमें सूर्य और चन्द्रमासे युक्त पुत्रेश हो तो इस
योगमें दत्तक पुत्रकी प्राप्ति होती है ॥ ४१ ॥
पुत्र राशिका स्वामी शनिके अंशमें हो, अपनी राशिमें गुरु और शुक्र हों तो पहले
दत्तक पुत्र हो, फिर स्त्रीसे पुत्र प्राप्ति होवे ॥ ४२ ॥
शनिके अंशमें शुक्ल पक्षके अधिक बलवाले ग्रह हों यदि गुरु पुत्र-स्थान में हो तो दत्त
पुत्र हो ॥ ४३ ॥
विलग्नस्थे धरासूनौ निधनस्थे दिवाकरे ।
सुखे वा शुभसंदृष्टे पुत्रः कालान्तरे भवेत् ॥ ४४ ॥
लग्ने दिनेशत नये रन्ध्रस्थानगते गुरौ ।
पञ्चमे दुर्बले रिष्फे भौमे कालान्तरे सुतः ॥ ४५ ॥
इदानीं बिलम्बेन पुत्रोत्पत्तियोगावाह-विलग्नस्थ इति द्वाभ्याम् । धरासूनौ = मङ्गले,
विलग्नस्थे = जन्मलग्नमुपगते, दिवाकरे = सूर्ये, निधनस्थे = अष्टमभावगते, अथवा सुखे=
चतुर्थभावमुपगते तस्मिन्च्छुभग्रहेण सन्दृष्टे सति, कालान्तरे = विलम्बेन (अधिकवयसि )
पुत्रः भवेत् । तथा च होरारत्ने-
"भौमे विलग्नयाते चाष्टमराशिस्थिते दिनेशलुते ।
सूर्ये वाऽल्पसुतर्के पुत्रः कालान्तरे भवति" इति ।
दिनेशत नये = शनैश्चरे, लग्ने गतवति, गुरौ रन्ध्रस्थान-(८) गते, पञ्चमे भावे
दुर्बले सति, भौमे रिष्फे = द्वादशे भावे गतवति कालान्तरे = विलम्बेन सुतो जायते।
पाराशरीये च-"लग्ने मन्दे गुरौ रन्ध्रे व्यये भौमसन्विते ।
शुभदृष्टे सुतङ्गे वा चिरात् पुत्रमुपैति सः ॥" इति ॥ ४४-४५ ॥
लग्नमें मंगल हो अष्टममें वा सुखमें सूर्यपर शुभग्रहकी दृष्टि हो तो कालान्तरमें
पुत्र होवे ॥ ४४ ॥

४०६ सठीकजातकपारिजाते-
लग्नमें शनि हो अष्टम गुरु हो पंचममें वा द्वादशमें बलहीन मंगल हो तो कालान्तर
में पुत्र होवे ॥ ४५ ॥
पुत्रान् पञ्चमभात्तृतीयभवनाद् भ्रातॄन् कलत्रात् स्त्रियो
दासीश्च क्षितिराशितः स्वभवनाद्दासाँश्च मित्राणि च ॥
याताँश्चैव नवांशकाञ्छुभदृशा हत्वा तथा रोपयेद् ।
व्योमव्योमकैर्विभज्य तु तथा भूताश्च पुत्रादयः ॥ ४६ ॥
इदानीं पुत्र-भ्रातृ-कलत्र-दास=दासी-मित्राणां विचारस्थानानि तेषां संख्याज्ञान-
माह—पुत्रानिति । पञ्चमभात् = लग्नात्पञ्चमभावतः, पुत्रान्, विचारयेदिति शेषः । तृतीय-
भवनात् = सहजभावतः, भ्रातॄन् । कलत्रात् = सप्तमभावतः स्त्रियश्चिन्तनीया इति । क्षिति-
राशितः = चतुर्थभावात्, दासीश्चिन्तयेत् । स्वभवनात् = द्वितीयभावात्, दासान्, मित्राणि
च विचारयेत् । यातानिति । तत्तत्पञ्चमतृतीयादिभावे यातान् = भुक्तान्, नवांशकान्
(यावन्तो नवांशा भुक्तास्तानिति) शुभदृशा = शुभखेटदृग्दृशा, हत्वा = सङ्गुण्य तथा-
रोपयेत् = स्थापयेत् । अथ च तान् व्योमव्योमकरैः = २०० शतद्वयेन विभज्य तु (पुनः)
तथाभूताः = लब्धिसंख्यामिताः, पुत्रादयः वाच्याः । अत्रेदं खलु विचिन्त्यम् । पञ्चमे,
तृतीये, चतुर्थे, द्वितीये, सप्तमे च भावे यावच्छुभखेटदृग्बलं (२ अ० ३०-३१ श्लो०
द्र०) तेन तत्तद्भावस्य भुक्तनवांशाः सङ्गुणिताः शतद्वयेन भक्ताश्च कार्यास्तदा लब्धमिताः
पुत्रादयो वक्तव्या इति ॥ ४६ ॥
अत्र-युक्तिः—“पुत्रभावोपयुक्तांशतुल्या सङ्ख्या शुभांशके” इति गर्गवचनेन, तथा-
“सङ्ख्या नवांशतुल्या सौम्यांशे तावती सदा दृष्टा” इति कल्याणवचनेन च
पुत्रादिभावे गतनवांशानां शुभदृष्टिवलानां च सापेक्षत्वात्तयोर्गुणनफले कलामये (दृष्टि-
वलस्य कलामयत्वात्) शतद्वयभक्ते सति (एकस्मिन्नवांशे द्विशतकलात्वात्) लब्धि-
तुल्याः पुत्रादय इति साधूक्तन्तदिति ॥ ४६ ॥
पञ्चम भावसे पुत्रोंका, तृतीयसे भाइयोंका, सातवेंसे स्त्रीका, चौथेसे दासियोंका, दूसरेसे
नौकरों और मित्रोंका विचार करना चाहिये । इन सबकी संख्या जाननेका प्रकार यह है
कि-उस २ भाव पर शुभग्रहोंका जो दृग्बल हो (२ अ० ३०-३१ श्लो० देखिये) उससे
उस भावके गतनवांश संख्याको गुणा करे उसमें २०० से भाग देने पर लब्धि संख्या तुल्य
पुत्रादि जानना चाहिये। सुधाशालिनीकारः ॥ ४६ ॥
पुत्रं सोदरभं कलत्रमुदयं यानं च राशिं विना
तल्लिप्ताः शुभखेटदृग्बलहताः षष्ट्या विभक्ताः क्रमात् ॥
व्योमाकाशकरात्पुत्रसहजस्त्रीदासदासीसुहृत्-
सङ्ख्याः पापनभोगदृग्बलभवाः पुत्रादिनाशप्रदाः ॥ ४७ ॥
पुत्रमिति । पुत्रं = पञ्चमभावम्, सोदरभम्=तृतीयभावम्, कलत्रं=सप्तमभावम्, उदयं=
लग्नम्, यानं = चतुर्थभावम्, राशिं विना कृत्वा = उक्तभावानां राशिसङ्ख्यां परित्यज्य,
तल्लिप्ताः = तत्तद्भावांशादीनां पृथक् पृथक् कलाः, शुभखेटदृग्बलहताः = शुभग्रहाणां दृष्टि-
बलप्रमाणेन गुणिताः, षष्ट्या ६० विभक्ताः, ततः क्रमात् = क्रमशः, व्योमाकाशकरैः २००
आप्ताः (विभक्ताः सन्तः) पुत्र-सहज-स्त्री-दास-दासी-सुहृदां पृथक् पृथक् सङ्ख्याः
भवेयुः । तत्र पापनभोगदृग्बलभवाः पुत्रादिनाशप्रदा भवन्ति । इदमुक्तं भवति । तत्तदुक्त-
भावेषु पापग्रहाणां दृष्टिबलादुक्तविधिना यावत्यः सङ्ख्या आगच्छन्ति तावतां पुत्रादीनां
नाशं ब्रूयादिति ।

ो विलग्नभवनात्पुत्रप्रदं पञ्चमं..."
YES! Jataka Parijata, Adhyaya 13!
And the Hindi translation is by Gopesh Kumar Ojha or Pandit Ramtej Pandey or Kapileshwar Shastri?
In Chowkhamba / Khemraj editions:
This edition has Sanskrit commentary and Hindi translation. Pandit Ramtej Pandey / Kapileshwar Shastri.
Let's find the Hindi of verse 49 in this edition:
"बृहस्पतिसे, चन्द्रमासे, लग्नसे, पांचवां स्थान पुत्र देनेवाला है और उससे ९ राशि भी पुत्रदायक होता है। उन राशियोंके स्वामीकी दशामें पुत्र प्राप्ति कहे। पञ्चमेश सप्तमेशके स्पष्टताको युत करने पर जो नक्षत्र हो उसकी स्पष्टदशा और उससे युतदृष्ट..."
Wait, is it "युक्तदृष्ट" or "युतदृष्ट"?
"युक्तदृष्ट ग्रहकी दशाभुक्ति पुत्र देनेवाली है" or "युक्तदृष्टदशाभुक्ति"?
Wait! Look at the text:
"...और उससे युतदृष्ट" or "युक्तदृष्ट"?
Wait, after that word, line 41 starts with:
"दशामुक्ति पुत्र देनेवाली है ॥ ४९ ॥"
Wait, so the word at the end of line 40 ends right before "दशामुक्ति"!
Let's look at the letters at the end of line 40:
यु - त - दृ - ष्ट ?
Wait, look at: "यु" "क्त

४०८ सटीकजातकपारिजाते-
पुत्रस्थानपकारकेक्षकयुता दुःस्थानपा दुर्बला
दुःस्थास्तत्परिपाकभुक्तिसमये पुत्रस्य नाशं वदेत् ।
चत्वारो बलशालिनो यदि शुभास्तत्पाकभुक्त्यन्तरे
पुत्राप्तिं सुतसम्पदः प्रभुजनप्रीतिं च कुर्वन्ति ते ॥ ५० ॥
इदानीं स्थितिपरत्वेन पुत्रस्येष्टानिष्टे आह—पुत्रेति । पुत्रस्थानपकारकेक्षकयुताः =
१ पुत्रभावेशः, २ पुत्रकारकः, ३ पुत्रभावदर्शी, ४ पुत्रभावगतश्चैते ग्रहा यदि दुःस्थान-
पाः = षडष्टव्ययभावेशाः, वा दुर्बलाः, वा दुःस्थाः = षडष्टव्ययगता भवेयुस्तदा तत्परिपाक-
भुक्तिसमये = ईदृगलक्षणलक्षितानां ग्रहाणां दशान्तर्दशाकाले पुत्रस्य नाशं = मरणं वदेत् ।
अथ ते चत्वारः=पुत्रस्थानपकारकेक्षकयुता ग्रहा यदि बलशालिनः=वीर्यवन्तः, शुभाः=
शुभग्रहाश्च भवेयुस्तदा ते तत्पाकभुक्त्यन्तरे = तद्दशाभोगकाले, पुत्राप्तिं = पुत्रोत्पत्तिं, सुत-
सम्पदः = पुत्रसमृद्धीः, प्रभुजनानां = नृपादीनां प्रीतिं, च कुर्वन्ति ॥ ५० ॥
१ पुत्रभावेश, २ पुत्रकारक, ३ पुत्रभावद्रष्टा, ४ पुत्रभावस्थ ये चार ग्रह यदि दुःस्थान
(६।८।१२) के स्वामी हों, निर्बल हों या दुःस्थान (६।८।१२) में स्थित हों तो उनकी
दशा अन्तर्दशामें पुत्रका नाश कहे ।
यदि वे चारों ग्रह पूर्णबली हों शुभग्रह हों तो अपनी दशा अन्तर्दशामें पुत्रलाभ, पुत्रों
की समृद्धि राजाओंकी प्रसन्नता करते हैं ॥ ५० ॥
पुत्रेशकारकयु

पञ्चमसप्तमभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०६
भावे पितृविचारः क्रियते । परञ्चास्मिन् ग्रन्थे 'पुत्राद्देवमहीपपुत्रपितृधीपुण्यानि सञ्चिन्तये-
दिति' प्रतिज्ञादर्शनात्, नवमे-'भाग्यप्रभावगुरुधर्मतपःशुभानि' इत्यत्र पितुरदर्शनाच्च
प्रकृतश्लोके 'पितृस्थानेश्वरे भावे' इत्यादौ पञ्चमभाव एव मया व्याख्यात इति ॥ ५२ ॥
पितृस्थानेश (पञ्चमेश) शुभग्रह हो, पितृकारक ग्रह शुभग्रहसे युक्त हो, या पञ्चमभाव
शुभयुक्त हो तो जातकको पिताका सुख कहना चाहिये ॥ ५२ ॥
पारावतादौ तन्नाथे कारके च तथा स्थिते ।
स्वोच्चमित्रांशके वाऽपि पितृदीर्घायुरादिशेत् ॥ ५३ ॥
क्रूरनीचांशकस्थे वा भावनाथे च कारके ।
मन्दमान्द्यगुसंयुक्ते पितृदुःखं विनिर्दिशेत् ॥ ५४ ॥
सौम्ये तदीश्वरे वाऽपि नीचमूढारिराशिगे ।
क्रूरषष्ट्यंशके वाऽपि पितृदुःखं विनिर्दिशेत् ॥ ५५ ॥
सरलार्थाश्चैते त्रयः श्लोका इति न व्याख्याताः ॥ ५३-५५ ॥
पञ्चमेश अथवा पितृकारक ग्रह पारावत आदि वैशेषिकांशमें हो, या अपने उच्चमें
मित्रके नवांशमें हो तो पिता दीर्घायु होता है ।
पञ्चमेश तथा पितृकारक ग्रह पापग्रहके नवांशमें या नीच में हों या शनि, गुलिक, राहु
इनमें किसी एकसे अथवा एकाधिकसे युत हों तो पितृदुःख कहना चाहिये ।
शुभग्रह और पञ्चमेश यदि नीच, अस्तङ्गत, या शत्रुगृह में हो अथवा क्रूर-षष्ट्यंशमें हो
तो पितृदुःख कहना चाहिये ॥ ५३-५५ ॥
पितृकर्मगृहे जातः पितृतुल्यगुणान्वितः ।
पितृजन्मतृतीयेर्क्षे जातः पितृवशानुगः ॥ ५६ ॥
पितृषष्ठाष्टमे जातः पितृशत्रुर्भवष्यिति ।
तद्भावपे विलग्नस्थे पितुश्श्रेष्ठो भवेत्सुतः ॥ ५७ ॥
इदानीं पितुर्जन्मलग्नवशात्पुत्रजन्मलग्ने फलमाह—पितृकर्मगृहे जात इति द्वाभ्याम् ।
पितृकर्मगृहे = यस्मिँल्लग्ने पितुर्जन्म भवेत्तस्माद्दशमे राशौ, जातः = समुत्पन्नो बालकः,
पितृतुल्यगुणान्वितः = पितृसदृशगुणादिसंयुतो भवति । तत्र यदि पिता पण्डितस्तदा पुत्रोऽपि
पण्डितः । पिता मूर्खश्चेत्तदा पुत्रोऽपि मूर्ख एवं सर्वे गुणदोषास्तत्तुल्या एव । पितृजन्म-
तृतीयर्क्षे = पितुर्जन्मलग्नात्तृतीये लग्ने, जातो बालः, पितृवशानुगः=पितुरादेशकरो भवेत् ।
परञ्च न केवलमेतावत्तैव तत्फलं वाच्यमपि च जातकस्य स्वीयजन्मकालीनतत्तद्भावब-
लाबलमपि सञ्चिन्त्यमिति ।
पितृषष्ठाष्टमे = पितुर्जन्मलग्नात्षष्ठेऽष्टमे वा लग्ने जातो बालः पितृशत्रुर्भवष्यिति =
अस्मिन्पक्षे जातः पित्रा सह द्वेषकरो भविष्यति । तद्भावपे = जातकस्य जन्मलग्नात्पञ्च-
मभावेशे, विलग्नस्थे = जातस्य जन्मलग्नमुपगते सति सुतः, पितुश्श्रेष्ठो भवेत् । अस्मिन्प-
क्षे जातो बालः गुणादिभिः पितुः सकाशात्, श्रेष्ठः = प्रतिष्ठितो भवेदिति ॥ ५६-५७ ॥
पिताके जन्मलग्नसे १० वें लग्नमें जन्म होनेसे वह जातक पिताके समान गुणवाला
होता है । पिताके पण्डित होनेसे पण्डित और पिता मूर्ख हो तो मूर्ख । इसी तरह पिताके
समान गुण दोषसे युत हो । पिताके जन्मर्क्षसे ३ रे राशिमें जायमान बालक पिताका
आज्ञाकारी होता है ।
पिताके जन्मलग्नसे ६।८ वें लग्नमें जन्म लेनेवाला बालक पिताका शत्रु (दुश्मन)
होता है । जातकके जन्मलग्नसे पञ्चम भावेश यदि जातकके लग्नमें हो तो वह बालक
गुणोंमें श्रेष्ठ और पिताके अपेक्षा आदरणीय होता है ॥ ५६-५७ ॥
३५ जा०

४१० सटीकजातकापारिजाते-
लग्नादायतपःस्थिताः शनिमहीपुत्रागवो मृत्युदा-
स्तातस्यार्कजभूसुतौ निधनदौ बालस्य रन्ध्रास्तगौ ॥
माने वा यदि पञ्चमे कुजरविच्छायाकुमारेन्दवः
सद्यो मातुलतातबालजननीनाशं प्रकुर्वन्ति ते ॥ ५८ ॥
लग्नादिति । शनिमहीपुत्रागवः = शनि-कुज-राहवः, यदि लग्नादायतपःस्थिताः =
जन्मलग्नादेकादश-नवमभावगताः भवेयुस्तदा, तातस्य=पितुः मृत्युदा भवन्ति । अस्मिन-
न्योगे जातस्य पिता म्रियते इत्यर्थः । अर्कजभूसुतौ = शनिभौमौ, रन्ध्रास्तगौ = लग्ना-
दष्टम-सप्तमगतौ, बालस्य = आत्मजस्य निधनदौ = मृत्युकरौ भवतः । अथ कुजरविच्छा-
याकुमारेन्दवः = मङ्गल-सूर्य-शनि-चन्द्रमसः, माने=लग्नाद्दशमे यदि वा पञ्चमे व्यवस्थिताः
स्युस्तदा ते सद्य एव क्रमेण मातुलतातबालजननीनाशं प्रकुर्वन्ति । तत्र दशमे पञ्चमे वा
स्थितः कुजो मातुलनाशकरः, सूर्यः तातनाशकः, शनिर्बालकनाशकः, चन्द्रमा जननी-
नाशको भवतीति । अयमेवार्थ उक्तः सर्वार्थचिन्तामणौ-
'लाभे शुभे वा यदि मन्दभौमौ फणीन्द्रयुक्तौ पितुरस्त्यपायः ।
लग्नाच्छुभे १० कर्मणि भूमिपुत्रे पापेक्षिते मातुलमृत्युमाहुः ।
मन्देन युक्ते यदि पुत्रमृत्युं चन्द्रे हि तन्मातृमृतिं सपापे ।
पितुर्मृतिं वासरनायकेऽत्र न संशयः पापद्दशा समेते' इति ॥ ५८ ॥
शनि, मङ्गल और राहु जन्मलग्नसे ११।९ स्थानमें हों तो पिताकी मृत्यु करते हैं। शनि
और मङ्गल ८।७ में हों तो जातकके पुत्रकी मृत्यु करते हैं। यदि मङ्गल १० वें या ५ वें में
हो तो शीघ्रही मामाकी मृत्यु, सूर्य १०।५ में हो तो पिताकी मृत्यु, शनि हो तो पुत्रकी
मृत्यु और चन्द्रमा हो तो माताकी मृत्यु करता है ॥ ५८ ॥
सबले पितृभावेशे लग्नेशोन्दुचतुर्थपाः ।
दुर्बला यदि तन्मातुर्गर्भतो मरणं विदुः ॥ ५९ ॥
सबल इति । पितृभावेशे = पञ्चमेशे, सबले = बलयुक्ते सति, तथा लग्नेशोन्दुचतुर्थपाः =
जन्मलग्नेश-चन्द्र-चतुर्थेशाः यदि दुर्बलाः भवेयुस्तदा, तन्मातुः = जातकस्य मातुः, गर्भतः
मरणं विदुः । अस्मिन् योगे जातस्य माता गर्भयात नया म्रियते इति भावः ॥ ५९ ॥
यदि पञ्चम भावेश बली हो लग्नेश, चन्द्रमा और सुखेश दुर्बल हों तो उसकी माताका
गर्भसे मरण होवे ॥ ५९ ॥
नवमादष्टमाधीशो नवमात्खरपोऽथवा ॥
शनिर्वेधेषु यः क्रूरः संभवेत् पितृमृत्युदः ॥ ६० ॥
नवमादिति । जातस्य नवमभावादष्टमाधीशः = जन्मलग्नाच्चतुर्थावेश इति, अथवा
नवमात्खरपः = नवमाद्विंशतिद्रेष्काणेशः, नवमे यो द्रेष्काणः स एव तस्मादष्टमे ( लग्ना-
चतुर्थे ) भावे खर-संज्ञकस्तदीशः यदि शनिः स्यात् तथा तत्र यः क्रूरः वेधेषु = तात्कालिक-
ग्रहवेधेषु शनिना विद्धो भवेत् स पितृमृत्युदः सम्भवेत् ।
अत्र वेधो जन्मराशेः ( जन्मकाले चन्द्राधिष्ठितराशेः ) विचार्यः । तत्र तावद् वेधज्ञा-
नाय कालप्रकाशिकोक्ताः श्लोका उद्ध्रियन्ते-
रविः पु-रो-धा-गी-ता-ह्य-स-दा-न-व-श-युग्-गतैः ।$^{१\quad २\quad २\quad ३\quad ६\quad १२\quad ७\quad ८\quad १०\quad ४\quad ५\quad ११}$
शशी मा-या-न्ध-गो-च-र्या-र-स-ना-भु-ज-युग्-गतैः ॥$^{१\quad १\quad ९\quad ३\quad ६\quad १२\quad २\quad ७\quad १०\quad ४\quad ८\quad ११}$
कुजः पु-रा-ह्य-गो-वै-ध-ती-र्थ-दा-ने-श-युग्-गतैः ॥$^{१\quad २\quad १२\quad ४\quad १\quad ९\quad ६\quad ७\quad १०\quad ५\quad ११}$

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४११

बुधः खं-मिं-वं-गो-सिं-धु-स्तो-य-दा-ना-ह्य-युग्-गतैः ॥
जीवः का-यै-र-मा-भू-तो-गो-स्थो-न-ल-द-युग्-गतैः ।
शुक्रो हं-स-पु-न-र्धै-र्यो-रा-मा-प्यं-भो-ग-त-प्रहैः ॥
कुजवद्राहुराहुर्विज्ञौ न वेधः पितृपुत्रयोः ॥ इति ॥
Notes—अत्र सूर्यशनैश्चरयोः, चन्द्रबुधयोश्च वेधलक्षणसत्त्वेऽपि वेधदोषो न भवति
'न वेधः पितृपुत्रयोः' इत्युक्तत्वात् । तेन 'वेधेषु यः क्रूरः' इत्यत्र सूर्यशनैश्चरयोः वेधमप-
हायैव विचारः कर्तव्य इति ॥ ६० ॥
नवमसे अष्टमेश वा ६ वें से द्वादश (२२ द्रे० पति) यदि शनि हो और वेधमें जो
पापग्रह हो वह पिताकी मृत्यु करता है

४१२ सटीकजातकपारिजाते-
भानुस्थितेति । भानुः = सूर्यः जन्मकाले यस्मिन्नवांशे तिष्ठति तन्नवांशपतिर्ग्रहो यद्रा-
शिसम्बन्धिनवांशे द्वादशांशे च व्यवस्थितः स्यात्तं भं = राशिं गते चन्द्रे मातापित्रोः यथाक्रमे
मृत्युर्भवेत् । अर्थात् सूर्याधिष्ठितनवांशपतिर्ग्रहो यन्नवांशे भवति तद्राशिगते चन्द्रे मातृ-
मरणं तथा तद्द्वादशांशराशिगते चन्द्रे पितुर्मरणं वाच्यमित्यर्थः ॥
Notes—पित्रोर्मरणवर्षमासज्ञानानन्तरमनेन श्लोकेन तिथिज्ञानं सम्भवेदिति ॥६२॥
सूर्य जिस नवांशमें हो उसका पति जिस राशिके नवांशमें हो उस राशिमें चन्द्रमाके
जाने पर माताकी मृत्यु, एवं सूर्याधिष्ठित नवांशपति जिस राशिके द्वादशांशमें हो उस
राशिमें जब चन्द्रमा जावे तब पिताकी मृत्यु हो । पहले माता और पिताकी मृत्युके वर्ष,
मास जान कर इस श्लोकसे तिथि जान सकते हैं ॥ ६२ ॥
दुष्टस्थानगते भानौ सिंहान्त्यद्वादशांशके ।
जातश्चेज्जननात्पूर्वं पितृमृत्युं प्रयच्छति ॥ ६३ ॥
इदानीं जातस्य जननात्पूर्व पितृमरणमाह-दुष्टेति । भानौ सूर्ये, दुष्टस्थानगते = षडष्ट-
व्ययगते तत्र सिंहान्त्ययोः = सिंहमीनराश्योः, द्वादशांशके च व्यवस्थिते सति जातश्चेत् =
यदि जन्म स्यात् तदा जननात्पूर्वं = गर्भस्थ एव जातके तस्य पितृमृत्युं प्रयच्छति । अस्मि-
न्योगे जातस्य गर्भस्थस्यैव पिता म्रियत इति भावः ॥ ६३ ॥
सूर्य दुष्टस्थान (६।८।१२) में होते हुये यदि सिंह या मीनके द्वादशांशमें हो तो जातक
के जन्मसे पहले ही पिताकी मृत्यु हो ॥ ६३ ॥
मार्त्तण्डे गुलिकस्फुटादपहृते राशित्रिकोणे शनौ
रोगं तज्जनकस्य देवसचिवे मृत्युत्तदंशोपगे ।
आदित्ये यमकण्टकस्फुटयुते तद्राशिकोणे गुरौ
रोगं तद्भवनवांशकेऽमरगुरौ तातस्य नाशं वदेत् ॥ ६४ ॥
इदानीं गुरुवशात् पितृमरणमाह-मार्त्तण्ड इति । मार्त्तण्डे = सूर्ये, गुलिकस्फुटात् =
गुलिकस्पष्टराश्यादितः अपहृते = विशोधिते सति यदवशिष्टं स्यात्तद्राशित्रिकोणे (५।९)
सञ्चारात् सञ्जाते शनौ तज्जनकस्य रोगं वदेत् । तथा देवसचिवे = गुरौ सञ्चारात् तदंशो-
पगे = तदवशिष्टराश्यंशोपगते सति तज्जनकस्य = तस्य जातस्य पितुर्मृत्युर्भवेत् । प्रका-
रान्तरमाह-आदित्य इति । सूर्ये स्पष्ट-यमकण्टकस्य राश्यादिना युक्ते सति यौ राशि-
स्तद्राशिकोणे सञ्चारात्समागते गुरौ तातस्य रोगं ब्रूयात्तथा तद्भवनवांशके = तल्लब्धराशि-
नवांशे सञ्जातेऽमरगुरौ = बृहस्पतौ सति तातस्य, नाशं = मरणं वदेदिति । अनेन विधिना
पितुर्मरणवर्षज्ञानं सम्भवेद् गुरोरेकैकराशिभ्रमणस्य वर्षमिति परिभाषात्वात् ॥ ६४ ॥
स्पष्ट गुलिकमें स्पष्टसूर्यके घटानेसे जो शेष हो उस राशिमें या उससे त्रिकोणमें गोच-
रीय शनिके जाने पर जातकके पिताको रोग होता है और शेष राशिके नवांशमें बृहस्पतिके
जानेपर उसके पिताकी मृत्यु होती है।
सूर्यमें स्पष्ट यमकण्टकके जोड़नेसे प्राप्त राशि त्रिकोण में गुरुके जाने पर पिताको रोग
और उसके नवांशमें जानेपर पिताकी मृत्यु कहनी चाहिये ॥ ६४ ॥
केन्द्रे चरेऽर्के चन्द्रे वा पितरौ न दहेत्सुतः ॥
केन्द्रे द्विदेहगौ तौ चेन्मृत्युदाहौ द्विकालगौ ॥ ६५ ॥
इदानीं पुत्रहस्तात् पित्रोः शवदाहाभावयोगमाह = केन्द्रे इति । अर्के = सूर्ये, वा चन्द्रे,
चरे = मेष-कर्क-तुला-मकरान्यतमे विद्यमाने सति, केन्द्रे = जन्मलग्नात् १।४।७।१०
तदन्यतमे व्यवस्थिते सुतः पितरौ = पितरं मातरं च मरणानन्तरं न दहेत् अस्मिन् योगे
जातस्य पितरौ पुत्रहस्तेन न दह्येते, तत्र पुत्रस्य परोक्षत्वादशक्यत्वाद्वेति । अथ तौ =

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४१३
चन्द्रसूर्यौ चेद्यदि द्विदेहगौ = द्विस्वभावराशिगतौ भूत्वा केन्द्रे भवेतां तदा पित्रोः, मृत्यु-
दाहौ = मरणं शवदहनञ्च, द्विकालगौ भवेताम् । न खलु मरणावसर एव शवदाहो भवेत् ।
अर्थान्मरणानन्तरं कालान्तरे तच्छवदाहो भवेदिति । अत्रेदं वक्तुं युज्यते-यस्य नरस्य
जन्मकाले सूर्याचन्द्रमसौ केन्द्रे द्विदेहगौ भवतस्तस्य पितरौ स्वजनपरोक्षे ( विदेशादौ )
म्रियेते अतस्तयोः मृत्युदाहौ नैककालौ भवत इति । अर्थादेव जन्मकाले चन्द्रसूर्यौ स्थिरर्क्षे
केन्द्रे भवेतां तदा पितरौ मरणकाल एव पुत्रहस्तेन दह्येते इति ॥ ६५ ॥
सूर्य या चन्द्रमा चर ( मे. क. तु. म. ) राशिका होकर यदि केन्द्र ( १।४।७।१० भाव )
में हो तो पुत्र माता-पिताका दाह ( मरणानन्तर शवदाह ) नहीं करता । यदि सूर्य और
चन्द्रमा द्विस्वभाव ( मि. कं. ध मी ) राशिमें होकर केन्द्रमें हों तो माता-पिताकी मृत्यु
और दाह एक समय नहीं होते, बल्कि मरणके कुछ काल ( दिन ) के बाद दाह होता है ।
अर्थतः सिद्ध हुआ कि स्थिरराशिके चन्द्र और सूर्य यदि केन्द्रमें हों तो पुत्र अपने माता-
पिताका दाह मरण कालही में करता है । सु. शा. कारः ॥ ६५ ॥
अदृश्ययातौ पितृमातृनाथौ पित्रोर्मुखादर्शनदौ भवेताम् ।
पुत्राधिपोऽदृश्यगृहोपगश्चेत्पुत्राननादर्शनदोऽन्त्यकाले ॥ ६६ ॥
इदानीमन्तकाले पित्रोः पुत्रस्य च मुखादर्शनयोगावाह-अदृश्ययाताविति । जातस्य
जन्मकाले पितृमातृनाथौ-पितृमातृभावेशौ ( ५।४ भावपती) यदि अदृश्ययातौ = लग्नभो-
ग्य-सप्तमभुक्तार्न्तगतौ ( अदृश्यचक्रार्धगतौ ) भवतस्तदा जातस्य पित्रोर्मुखादर्शनदौ
भवेतामर्थादस्मिन्योगे जातो नरः पित्रोर्मुखं न पश्येदिति । अथ पुत्राधिपः = जातकस्य
पुत्र-(५) भावेशः चेद्यदि, अदृश्यगृहोपगः = अदृश्यचक्रार्द्धगतः स्यात्तदाऽन्त्यकाले = मर-
णावसरे पुत्राननादर्शनदः स्यात् । अस्मिन्योगे जातो नरो मरणकाले पुत्रमुखं न पश्यती-
त्यर्थः । उभयत्रापि परोक्षस्थितिकारणादिति वक्तव्यम् ॥ ६६ ॥
नवमेश और चतुर्थेश यदि अदृश्य चक्रार्द्ध ( लग्नके भोग्यांश और सप्तमके भुक्तांश
इन दोनोंके मध्य ) में हों तो पुत्र अपने माता और पिताका मुख ( मरनेके समय ) नहीं
देखता । यदि पञ्चमेश अदृश्य राशिमें हो तो मरनेके समय पिता माता अपने पुत्रका मुख
नहीं देख पाते । तात्पर्य यह है कि दोनों योगमें पुत्रके परोक्षमें माता-पिताकी मृत्यु हो ॥
अथ बुद्धिविचारः ।
दुःस्थे बुद्धिस्थानपेऽदृश्यगे वा जातो मन्दप्रायबुद्धि समेति ॥
केन्द्रे कोणे सौम्यवागीशयुक्ते वीर्योपेते बुद्धिमानिङ्गितज्ञः ॥ ६७ ॥
त्रिकालज्ञो भवेज्जीवे स्वांशे मृद्वंशसंयुते
गोपुराद्यंशके वाऽपि शुभांशे शुभवीक्षिते ॥ ६८ ॥
अधुना जातस्य बुद्धिविचारः क्रियते-दुःस्थ इत्यादिद्वाभ्याम् । बुद्धिस्थानपे = पञ्चम-
भावेशे, दुःस्थे = षडष्टव्यय-( ६।८।१२ ) गते, वा अदृश्यगे = अदृश्यचक्रदलंगते सति
जातो नरः मन्दप्रायबुद्धिं = स्थूलबुद्धि, समेति = प्राप्नोति । अत्र योगे जातः मलिनप्रज्ञो
भवतीति । अथ बुद्धिस्थानपे केन्द्रे ( १।४।७।१० ) कोणे ( ५।६ ) गते, तस्मिन् सौम्य-
वागीशयुक्ते = बुधगुर्वोरन्यतरेण द्वाभ्यां वा युक्ते, ( अथवा केवलं बुध-गुरू केन्द्रे कोणे वा
भवेतामित्यपि वक्तुं युज्यते ) वीर्योपेते = बलयुक्ते च सति जातो बुद्धिमान्, इङ्गितज्ञः =
सङ्केतेनैव मनोगतविषयज्ञो भवति ।
जीवे = बृहस्पतौ, स्वांशे = स्वराशेः (९।१२) नवांशे, मृद्वंशेन = शुभषष्ठ्यंशेन संयुते,
अपि वा गोपुराद्यंशके ( १ अ० ४५-५६ श्लो. द्र. ) शुभांशे वा विलसति, शुभग्रहेण

(बुध-शुक्र-शुक्लचन्द्रान्यतमेन) वीक्षिते = अवलोकिते च सति जातो नरः, त्रिकालज्ञः =
भूत-वर्त्तमान-भविष्यविद् भवेत् ॥ ६७-६८ ॥
पञ्चमेश-दुःस्थान (६।८।१२) में हो या अदृश्य राशिमें हो तो जातक विशेषकर मन्द-
बुद्धि होता है । यदि पञ्चमेश बुध और गुरुसे युक्त होकर केन्द्र या कोणमें हो तथा बलवान्
हो तो जातक बुद्धिमान् और इशारेसे अभिप्रायको जाननेवाला होता है ॥ ६७ ॥
वृहस्पति अपने नवांशमें, या शुभषड्वर्गमें या गोपुरादि वैशेषिकांशमें, या शुभग्रहके
नवांशमें होकर शुभदृष्ट हो तो जातक त्रिकालज्ञ (भूत-वर्त्तमान-भविष्य जाननेवाला)
होता है ॥ ६८ ॥
हृद्रोगी पञ्चमे पापे सपापे च रसातले ।
क्रूरषष्ट्यंशसंयुक्ते शुभदृग्योगवर्जिते ॥ ६६ ॥
इदानीं जातस्य हृद्रोगयोगमाह—हृद्रोगीति । जातकस्य पञ्चमे भावे पापे = सूर्य-
भौम-शनि-क्षीणचन्द्रान्यतमे तिष्ठति, रसातले = लग्नाच्चतुर्थभावे च सपापे = पापग्रहेण
सहिते सति तथा तत्र क्रूरषष्ट्यंशसंयुक्ते शुभग्रहाणां दृष्ट्या योगेन च वर्जिते सति जातो नरः
हृद्रोगी = हृद्रोगयुक्तो भवति ॥ ६९ ॥
चतुर्थ और पञ्चम भावमें पापग्रह हो, पापषष्ट्यंशसे युक्त हो और शुभग्रहके योग तथा
दृष्टिसे रहित हो तो जातकको हृदय रोग होता है ॥ ६९ ॥
अथ पुण्यविचारः ।
अन्नदानपरो नित्यं पञ्चमेशे शुभांशके ।
शुभखेचरसंयुक्ते भूमिजे केन्द्रमाश्रिते ॥ ७० ॥
इदानीं यस्मिन्योगे जातोऽन्नदानपरो भवति तमाह—अन्नदानपर इति । पञ्चमेशे
शुभांशके विलसति, भूमिजे = मङ्गले शुभखेचरेण संयुक्ते केन्द्रमाश्रिते च सति जातो नरः
नित्यं = सततम्, अन्नदानपरः = अन्नदानैकशीलः भवति ॥ ७० ॥
इति पञ्चमभावफलानि ।
पञ्चमेश शुभग्रहके नवांशमें होकर शुभग्रहसे युक्त हो और मङ्गल केन्द्रमें हो तो जातक
अन्नदान करनेमें तत्पर रहता है ॥ ७० ॥
अथ षष्ठभावफलम् ।
तत्रादौ रोगविचारः ।
रोगारिव्यसनक्षतानि वसुधापुत्रारितश्चिन्तये-
दुक्तं रोगकरं तदेव रिपुगे जीवे जितारिर्भवेत् ।
षष्ठोऽरीशबुधौ विधुन्तुदयुतौ लग्नेशसम्बन्धिनौ
लिङ्गस्यामयकृद् व्रणेन रुधिरः षष्ठे सलग्नाधिपः ॥ ७१ ॥
अथाधुना षष्ठभावफलानि विवक्षुरादौ षष्ठभावे विचारणीयविषयान् ततो रोगयोगं
चाह—रोगत्यादिना । रोगः = आमयः, अरिः = शत्रुः, व्यसनं = दुराचरणम्, क्षतं = व्रणा-
बाघातश्चैतानि वसुधापुत्रारितः = मङ्गलतः षष्ठभावतश्च सञ्चिन्तयेत् = विचारयेत् । तदेव =
षष्ठस्थानं ( भौमान्वितम् ) रोगकरमुक्तम् । जीवे = गुरौ, रिपुगे = षष्ठभावगते सति जातः,
जितारिः = शत्रुनाशको भवेत् । अरीशबुधौ = षष्ठेशो बुधश्च, विधुन्तुदेन = राहुणा युतौ,
लग्नेशस्य सम्बन्धिनौ (स्थान-दृष्टि-मित्र-सहचरान्यतमसम्बन्धयुक्तौ ) भवेतां तदा

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४१५
जातः षण्ढो (नपुंसकः) भवति। सलग्नाधिपः = लग्नेशेन सहितः, रुधिरः = मङ्गलः,
षष्ठे भावे भवेत् तदा व्रणेन लिङ्गस्यामयकृद् = शिश्नरोगकरो भवति ॥ ७१ ॥
मंगल और शत्रुभावसे-रोग, शत्रु, व्यसन और चोट घाव वगैरहका विचार करे।
मंगल युक्त छठा भाव रोग करने वाला कहा गया है। बृहस्पति षष्ठभावमें हो तो जातक
शत्रु जीतनेवाला हो। षष्ठेश और बुध राहुके साथ लग्नेशके लग्नस्थी हों तो जातक नपुंसक
हो। मङ्गल लग्नेशके साथ छठे भावमें हो तो घावसे लिङ्गमें रोग हो ॥ ७१ ॥
पत्नी षण्ढत्वमेति क्षतभवनगते कामपे सासुरेज्ये
भौमे मन्देन दृष्टे रिपुभवनगते शत्रुभार्यामुपैति ।
सौम्यैर्दृष्टे युते वा न भयमरिजनाच्छत्रुभे जन्मलग्नात्
पापैः शत्रुक्षतादिव्रणभयविपुलं जायते लाञ्छनं वा ॥ ७२ ॥
पत्नीति । सासुरेज्ये=असुरेज्येन (शुक्रेण) सहिते, कामपे=सप्तमेशे, क्षतभवनगते=
षष्ठभावमुपगते जातस्य पत्नी = स्त्री, षण्ढत्वं = क्लीवत्वम्, एति=प्राप्नोति। विगतयोषिद्धर्मा
भवतीत्यर्थः। भौमे=मङ्गले, रिपुभवनगते=षष्ठभावमुपगते तस्मिन्मन्देन=शनिना दृष्टे च सति
जातः शत्रुभार्या=द्विषत्स्त्रियम्, उपैति=प्राप्नोति। अस्मिन्योगे जातस्य भार्या शत्रुर्भवतीति ।
अथ जन्मलग्नात् शत्रुभे = षष्ठभावे, सौम्यैः शुभग्रहैः दृष्टे वा युते सति जातस्य,
अरिजनात् = शत्रोः सकाशात्, भयं न भवेत् । तस्मिन् षष्ठभावे पापैः दृष्टे वा युते
(सौम्यदृष्टियोगरहिते न) सति, शत्रोः = वैरिजनात्, क्षतादेः = आघातादितः, व्रणभय-
विपुलं = व्रणादितो भयाधिक्यं जायते वा लाञ्छनं=मिथ्यापवादः सञ्जायते ॥ ७२ ॥
शुक्रके सहित सप्तमेश शत्रुस्थानमें हो तो स्त्री नपुंसकी हो । मंगल शत्रुभवनमें हो शनि
उसे देखता हो तो शत्रु स्त्री मिले। जन्मलग्नसे षष्ठस्थानमें शुभग्रह हों या देखते हों तो
शत्रुसे भय न हो। पाप ग्रह हो तो शत्रुसे क्षतादि व्रण बहुत हो और लांछन हो ॥ ७२ ॥
षष्ठे भास्वति लग्ननायकरिपौ नीचारिगे दुर्बले
जातस्तत्पितृवर्गशत्रुसहितो लग्नेशमित्रग्रहे ।
इष्टस्थानगते निजोच्चसुहृदां वर्गोपयाते सति
ज्ञातीनां बहुलं वदन्ति मुनयः शत्रुव्रणाभावभाक् ॥ ७३ ॥
षष्ठ इति । भास्वति = सूर्ये, षष्ठे भावे व्यवस्थिते, लग्ननायकरिपौ = लग्नेशस्य शत्रुग्रहे
दुर्बले नीचारिगे च सति जातो नरः, तत्पितृवर्गशत्रुसहितः = स्वपित्रादीनां ये शत्रवस्तैः
सहितः भवति । अथ तस्मिन् भास्वति षष्ठे व्यवस्थिते, लग्नेशमित्रग्रहे, इष्टस्थानगते शुभ-
स्थाने-(केन्द्रकोणादिके) गते, तथा निजोच्चसुहृदां = स्वकीयोच्चराशेः मित्राणां वा वर्गे
सम्प्राप्ते सति जातः ज्ञातीनां = स्ववंशजानां (दायादानां) बहुलं प्राप्नोति, शत्रुव्रणाभावभा-
क् = रिपु-क्षतादिभिरहितश्च भवेदिति ॥ ७३ ॥
सूर्य षष्ठस्थानमें हो लग्नेशका शत्रुग्रह नीचराशिमें हो दुर्बल हो तो जातक पितृवर्ग
शत्रुसे सहित हो। लग्नेशका मित्रग्रह इष्टस्थानमें प्राप्त हो अपने उच्च या मित्रके वर्गमें प्राप्त
हो तो पुरुष अपने बहुत वंशजोंको प्राप्त करता है और उसे शत्रु तथा घाव वगैरह नहीं
होते, ऐसा मुनियोंने कहा है ॥ ७३ ॥
शत्रुस्थानगतोऽरिनीचगृहगो वक्रं गतो वाऽस्तगो-
ऽनेकारातिजनो बहुक्षततनुः षष्ठाधिपो वा तथा ॥
षष्ठस्थानगतेषु भास्करमुखव्योमाटनेषु क्रमात्
तत्तत्कारकखेटवर्गरिपुणा सम्पीड़ितः सन्ततम् ॥ ४ ॥
28 शत्रुस्थानगत इति । अरिनीचगृहगः = शत्रुगृहे नीचे वा गतः, वक्रं गतः, वा अस्तगः

कश्चिद् ग्रहो यदि शत्रुस्थानगतः = षष्ठभावगतः स्यात् तदा अनेकारातिजनः=बहुशत्रुजनै-
र्युक्तः, बहुक्षततनुः = बहुव्रणादिपीडितगात्रश्च भवेत् । षष्ठाधिपः = षष्ठेशो वा तथा = अरि-
नीचगृहगः, वक्रं गतोऽस्तगो वा भवेत्तदाऽपि तथा फलं भवेत् । भास्करमुखव्योमाट-
नेषु = सूर्यादिग्रहेषु, षष्ठस्थानगतेषु = शत्रु-(६) भावगतेषु जातो नरः क्रमात् तत्तत्कारक-
खेटवर्गरिपुणा = यो ग्रहः षष्ठगतो भवति तस्य यो वर्गः (वर्णः) तज्जातीयशत्रुणा सन्ततं =
नित्यम् 'सततानरताश्रान्तसन्तताविरतानिशम् । नित्यानवरताजस्रम्' इत्यमरः, सम्पीड़ितो
भवति । अत्रेदं विचिन्त्यम् । गुरु-शुकौ षष्ठस्थौ भवेतां तदा ब्राह्मणजातीयशत्रुणा सम्पी-
डितो भवेत् । सूर्य-भौमौ षष्ठस्थौ तदा क्षत्रियेण रिपुणा, चन्द्रश्चेत्तदा वैश्येन, बुधश्चेत्तदा
शूद्रेण, शनिश्चेत्तदा म्लेच्छेन सम्पीड़ितो भवेदिति ॥ ७४ ॥
कोई भी ग्रह अपने शत्रुगृहमें होकर, या नीचमें होकर, या वक्री होकर, या अस्त होकर
यदि छठे भावमें हो तो जातक अनेक शत्रुओंसे युत हो तथा उसके शरीरमें बहुत घाव हों।
इसी तरह षष्ठेशके होने पर भी फल होते हैं । सूर्य आदि ग्रहोंके छठे भावमें रहने पर क्रमसे
उनके वर्गके शत्रुसे जातक पीड़ित होता है ॥ ७४ ॥
पापव्योमचराह्वयोऽरिपतितत्प्राप्तेक्षका दुर्बला-
गोवित्तक्षयमामयं रिपुभयं कुर्वन्ति जन्मादितः ।
ते सर्वे बलशालिनो यदि शुभा गोवित्तमश्वादिकं
राजान्नं सकलोपदंशसहितं रोगारिनाशं वदेत् ॥ ७५ ॥
पापेति । अरिपतितत्प्राप्तेक्षकाः = १. षष्ठभावेशः, २. षष्ठभावगतः, ३. षष्ठभावदर्शी चैते
त्रयो ग्रहाः यदि पापव्योमचराः = पापग्रहाः, दुर्बलाः = बलरहिताश्च भवेयुः तदा गोवित्त-
क्षयं=गवां धनानां च नाशम्, आमयं=रोगम्, रिपुभयं=शत्रुभीतिं च जन्मादित एव कुर्वन्ति ।
अथ ते सर्वे=षष्ठेश-षष्ठस्थ-षष्ठद्रष्टारो ग्रहा यदि शुभाः=शुभग्रहाः, बलशालिनः=बलवन्तश्च
भवेयुस्तदा गोवित्तमश्वादिकं, विविधोपस्करयुक्तं राजान्नं, रोगारिनाशं च वदेत् ॥ ७५ ॥
षष्ठेश, षष्ठभावस्थ और षष्ठभावद्रष्टा ये तीनों ग्रह यदि पापग्रह हों और दुर्बल हों तो
जन्मसे ही गौ-धनका नाश, रोग और शत्रुसे भय होता है । यदि वे तीनों ग्रह बली और
शुभग्रह हों तो गौ, धन, घोड़ा आदि सवारी, अनेक सामग्रियोंके सहित, सुन्दर-अन्नकी
प्राप्ति और रोग तथा शत्रु का नाश होता है ॥ ७५ ॥
तेषामम्बरचारिणामतिशुभौ केन्द्रत्रिकोणायगौ
द्वावेतौ बलशालिनौ यदि लघुव्याध्यादिनाशं नृणाम् ।
एकोऽपि प्रबलो यदि व्रणरिपुक्लेशादि किञ्चित् फलं
यत्तत्कारकवर्गमूलमखिलं मोदं प्रमादं तु वा ॥ ७६ ॥
तेषामिति । तेषां = त्रयाणाम्, अम्बरचारिणां = ग्रहाणाम्=अरिपतितत्प्राप्तेक्षकाणाम्,
अतिशुभौ = त्रयाणां मध्येऽतीव शुभग्रहौ द्वौ यदि केन्द्रत्रिकोणाय ( १।४।७।१०।५।६।११ )
गौ भवेताम्, तथा चैतौ द्वौ यदि बलशालिनावपि भवेतां तदा नृणाम् = जनिमताम्,
लघुव्याध्यादिनाशं कुरुतः । अथ तेषां त्रयाणां मध्ये एकोऽपि प्रबलो ग्रहो यदि केन्द्रत्रि-
कोणायगो भवेत् तदा किञ्चित् = ईषदैव व्रणरिपुक्लेशादि फलं कुरुते । अत्र मोदम्=अनुकूलं
( शुभम् ) वा प्रमादं=प्रतिकूलम् ( अशुभम् ) यत् फलमुक्तं तदखिलं तु=सर्वमपि कारक-
वर्गमूलं=यो ग्रहस्तद्योगकरो भवति तन्मूलकं विजानीयात् ॥ ७६ ॥
उन तीनों ( षष्ठेश-षष्ठस्थ-षष्ठदर्शी ) में कोई दो ग्रह अत्यन्त शुभग्रह हों, १।४।७।१०।
५।९।११ इन भावोंमें किसीमें स्थित हों, बलयुक्त हों तो छोटे २ रोगोंका नाश करते