गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

२१४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
मदयन्ती बाकुंचिका रोध्रं चैतैस्तु समभागैः ।
तुलसीपत्रं बीजं सणस्य सूर्यभक्ता च ॥ ५० ॥
काकमाचीदारुकयष्टीमधुमार्कवं च सैरेयः ।
एतैर्द्विगुणैः कल्कीकृतैर्बिभीतमज्जतैलं च ॥ ५१ ॥
कल्काच्चतुर्गुणितं, तच्चतुर्गुणोऽथ धात्रीस्वरसः ।
सूर्यातपे विपाच्यं नाम्ना तैलं महानीलम् ॥
पलितादिषु प्रयोज्यं जत्रूर्ध्वगेषु च निपुणतरैः ॥ ५२ ॥
पलिते नील्याद्यं तैलम् ।
नीलीदलं भृङ्गरजोऽर्जुनत्वक् पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च ।
बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विपाच्य ५३
एकीकृतं सर्वमदः प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन ।
संयोज्य पक्षं कलशे निधाय लौहे दृढे सद्मनि सापिधाने ५४
एतेन तैलं विपचेद्विमृश्य रसेन भृङ्गात्त्रिफलाभवेन ।
आसन्नपाके च परीक्षणार्थं पक्षं बलाकाभवमाक्षिपेच्च ॥ ५५ ॥
भवेद्यदा तद्भ्रमराङ्गनीलं तदा विपक्वं विनिधाय पात्रे ।
कृष्णायसे मासमवस्थितं तदभ्यङ्गयोगात्पलितानि हन्यात् ५६
उरुस्तम्भे द्विपञ्चमूल्याद्यं तैलम् ।
द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिफला चित्रको देवदारु च ।
एकाष्ठीला त्वपामार्गः श्रेयसी वायसी सुधा ॥ ५७ ॥
काला भार्गी पृथकपर्णी सुवहा मदयन्तिका ।
विशल्योशीरकाश्मर्यहिंस्रादावस्तथाऽम्लिका ॥ ५८ ॥
चिरबिल्वो विशोकश्च बला चांशुमती तथा ।
पयस्या पीलुपर्णी च संगुडूची शतावरी ॥ ५९ ॥
एषां पञ्चपलान् भागान् जलद्रोणेषु सप्तसु ।
अष्टभागावशेषेण पचेत्तैलं शनैः शनैः ॥ ६० ॥
कुष्ठं च शतपुष्पा च चित्रकव्यूषणं वचा ।
देवदार्वगरु श्रेष्ठं विडङ्गं मुस्तमेव च ॥ ६१ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१५
अश्वगन्धा स्थिरा पाठा मूर्वा श्योनाकमेव च ।
पिप्पली शृङ्गवेरं च दन्ती हिङ्ग्वम्लवेतसौ ॥ ६२ ॥
गर्भेणानेन मिषकषायेण च साधयेत् ।
सिद्धं शीतं च पूतं च क्षौद्रेण सह संसृजेत् ॥ ६३ ॥
तदस्य दद्यात्पानार्थं तदेवाभ्यञ्जने भवेत् ।
ऊरुस्तम्भशिरोत्पन्नस्तैलेनानेन शाम्यति ॥ ६४ ॥
आढ्यवातं श्लीपदानि खुडवातांश्च नाशयेत् ।
अर्शसि कासीसाद्यं तैलम् ।
काशीसदन्तीसिन्धूत्थकरवीरानलैः पचेत् ॥ ६५ ॥
तैलमर्कपयोन्मिश्रमभ्यङ्गात्पायुकीसजित् ।
कृमिरोगे महावीर्यं तैलम् ।
शशमार्जारयोर्ब्रश्चोः कपेर्वृषवराहयोः ॥ ६६ ॥
मांसानां द्वे तुले सम्यक् पचेद्रोणेषु सप्तसु ।
अष्टभागावशेषेण तेन तैलाढकं पचेत् ॥ ६७ ॥
भासवायसकाकानां गृध्रसाखोः शुकस्य च ।
कलविङ्ककुलिङ्गानां कुक्कुटस्य च या वसा ॥ ६८ ॥
मज्जाश्च दापयेदेषां पित्तान्यपि च लाभतः ।
अपामार्गफलं भार्गी बीजं शैरीषमेव च ॥ ६९ ॥
फणिज्जकं विडङ्गानि शिग्रुकस्य त्वचस्तथा ।
त्र्यूषणं हिङ्गुकफलं वचा कुष्ठं सचन्दनम् ॥ ७० ॥
हस्तिपर्ण्याः शिरीषस्य ककुभस्यासनस्य च ।
पलाशस्यारिमेदस्य मूलं बीजं च संहरेत् ॥ ७१ ॥
पिचुमन्दस्य निर्यासः शल्लक्या गुग्गुलोस्तथा ।
हिङ्ग्वम्लवेतसौ चापि तथा ब्राह्मी निदिग्धिका ॥ ७२ ॥
तुल्यान्येतानि गर्भाणि तैलं कर्णप्रपूरणम् ।
नावनं चावगाहश्च शीर्षकृमिविनाशनम् ॥ ७३ ॥

२१६ आयुर्वेदियम्रन्थमाला । [परिशिष्टे
तैलस्यास्य प्रणीतस्य गन्धेन कृमयः स्थिराः ।
नश्यन्ति न विवर्धन्ते बलात्सुबहवोऽपि वा ॥ ७४ ॥
युक्त्यास्मिन् कृमयस्तैले नस्ये तु प्रतिपादिते ।
तालुं भित्त्वाऽऽशु शिरसः प्रद्रवन्त्युपपीडिताः ॥ ७५ ॥
सर्वकृमिहरं ह्येतत्तैलं शिरसि देहिनाम् ।
बलाबलं चिन्तयित्वा नस्यं तदवचारयेत् ॥ ७६ ॥
कृमिभिर्भक्ष्यमाणानां नराणामेतदुत्तमम् ।
तैलमेतन्महावीर्यं सर्वकृमिविनाशनम् ॥ ७७ ॥
अन्त्रवृद्धौ गन्धर्वतैलम् ।
शतमेरण्डमूलस्य शुण्ठीपलयवाढके ।
जलद्रोणेऽथ पयसा पचेदष्टगुणेन तु ॥ ७८ ॥
प्रस्थमेरण्डतैलस्य सन्मूला द्विपलं तथा ।
द्विपलं शृङ्गवेरस्य गर्भं दत्त्वा शनैः पचेत् ॥ ७९ ॥
पिबेत्तन्नियतः शुद्धो नरः क्षीरान्नभुक् भवेत् ।
अन्त्रवृद्धिं निहन्त्याशु तैलं गन्धर्वसंज्ञितम् ॥ ८० ॥
कर्णरोगे लाङ्गल्याद्यं तैलम् ।
लाङ्गलीकुष्ठमरिचं शुण्ठी मागधिकञ्च घनम् ।
सरसाञ्जनकासीसं जतुसैन्धवगुग्गुलु ॥ ८१ ॥
मनःशिलार्ले निर्गुण्डी विल्वं भल्लातकं तथा ।
कार्षिकैर्देवदारूत्थतैलस्य द्विपलेन च ॥ ८२ ॥
कुडवं तिलतैलस्य पचेन्मूत्रे चतुर्गुणे ।
तत्कर्णपूरणात्तिथ्यं पूयस्रावनिवारणम् ॥ ८३ ॥
कृमिघ्नं दुष्टनाडीनां व्रणानां चैव रोपणम् ।
शिरोरोगे महानीलं तैलम् ।
आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णसैरेयकस्य च ॥ ८४ ॥
सुरसस्य च पत्राणि फलं कुष्माण्डकस्य च ।
मार्कवं गिरिकर्णी च मधुकं देवदारु च ॥ ८५ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१०
पृथक् दशपलांशानि पिप्पली त्रिफलाञ्जनम् ।
प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा रोध्रं कृष्णागरूत्पलम् ॥ ८६ ॥
आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम् ।
नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका ॥ ८७ ॥
सोमराज्यसनात्पुष्पं कृष्णपिण्डितचित्रकौ ।
पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्योः श्यामा जम्बूफलानि च ॥ ८८ ॥
पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत् ।
बिभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम् ॥ ८९ ॥
कुर्यादादित्यपाकं च यावत् शुष्को भवेद्रसः ।
लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमथ योजयेत् ॥ ९० ॥
कुष्ठे गुञ्जामूलाद्यं तैलम् ।
गुञ्जिकामूलत्रिफलात्रिशूलीपुरतालकैः ।
पुत्रञ्जीवास्थिसिन्दूरमधूच्छिष्टनिशायुगैः ॥ ९१ ॥
विशानलशिखाकन्दवचापरशुच्छिन्नकैः ।
पृथक्पलार्धकैः पिष्टैस्तैलमर्धाढकं कटोः ॥ ९२ ॥
समालोड्य पचेत्सम्यग्गवां मूत्रे चतुर्गुणे ।
विपाच्य मतिमान् वैद्यः सर्वकुष्ठव्रणापहम् ॥ ९३ ॥
तैलं कुष्ठहरं वर्ण्यं फणिकीटविषापहम् ।
कण्डूविचर्चिकासिध्मवातासृक्शमनं परम् ॥ ९४ ॥
मञ्जिष्ठाद्यं तैलम् ।
मञ्जिष्ठा पद्मकं कुष्ठं चन्दनं गैरिकं बला ।
हरिद्रे द्वे प्रियङ्गुश्च नागं यष्टी सबाकुची ॥ ९५ ॥
दारु प्रपौण्डरीकं च पिष्ट्वाऽर्धपलिकानि तु ।
तैलप्रस्थं गवां क्षीरं दत्त्वा क्वाथं तथासनात् ॥ ९६ ॥
चतुर्गुणं भृङ्गरसं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।
अस्य तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥ ९७ ॥
केशशाते शिरोदुःखे मन्यास्तम्भे हनुग्रहे ।
दन्तकर्णाक्षिशूले च नस्येऽभ्यङ्गे च योजयेत् ॥ ९८ ॥
१९

३१८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
सुकुञ्चिताग्रान् सुस्निग्धान् केशान् संजनयेद्बहून् ।
पलिते चेन्द्रलुप्ते च तैलमेतत्प्रशस्यते ॥ ९९ ॥
मञ्जिष्ठाद्यमिदं नाम्ना शिरोरोगनिवारणम् ।
कुष्ठे सिद्धार्थकतैलम् ।
करवीरवचातुम्बूत्साञ्जनकरञ्जमुद्गलाक्षाभिः ॥ १०० ॥
सारुष्करसिद्धार्थकमूलकबीजाग्निगण्डीरैः ।
रजनीद्वयमञ्जिष्ठाश्वग्वविडङ्गमाक्षिकैः ॥ १०१ ॥
सैन्धवकटुकालाम्बुपिच्युमर्दास्फोटमालतीभिश्च ।
सर्षपतैलं कारञ्जं वा गवां मूत्रेण वै सिद्धम् ॥ १०२ ॥
द्विगुणेन साधितमचिरादभ्यङ्गाद्धन्ति कुष्ठानि ।
अष्टादशापि सिद्धं तैलं सिद्धार्थकं नाम ॥ १०३ ॥
इति श्रीसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे द्वितीयस्तैलाधिकारः ।
अथातः परिशिष्टस्तृतीयश्चूर्णाधिकारः ।
मन्दाग्नौ शुण्ठ्याद्यं चूर्णम् ।
शुण्ठीं ससौवर्चलचित्रकाभयां सरामठां दाडिमसैन्धवान्विताम् ।
खादन्ति ये मन्दहुताशना भुवि भवन्ति ते वाडवतुल्यवह्नयः॥१॥
हृद्रोगे तिक्तकं चूर्णम् ।
मुस्तैलाचन्दनोशीरं यवानी व्योषवत्सकौ ।
फलं त्वक् कटुका दारु दार्बी त्वक्पर्पटस्तथा ॥ २ ॥
पटोलपत्रं षड्ग्रन्था मूर्वाभूनिम्बशिग्रुकाः ।
त्रायमाणा च सौराष्ट्री सुरा प्रतिविषा समाः ।
तिक्तकं नाम हृदुल्लम्शूलघ्नं सन्निपातनुत् ॥ ३ ॥
कुष्ठे लाक्षाद्यं चूर्णम् ।
लाक्षा दन्ती च मूर्वा मधुरसवचाङ्गीपिपाठाद्रिकर्णी
भल्लकङ्कुष्ठविडङ्गं त्रिकटुकराजनीससर्षपार्केरुबूकम् ।

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २१९
रक्ता निम्बं सुरतरु वचा पञ्चमूल्यौ च चूर्णं .
पीत्वा मासं जयति मितभुक् गव्यमूत्रेण कुष्ठम् ॥ ४ ॥
ग्रहण्यां पञ्चामृतरसः ।
कर्षे रसाद्गन्धकतस्तथैव विमर्द्य खल्वेऽभ्रकमेव तावत् ।
दद्यात्तथा ताप्यमयोरजश्च गव्येन चाज्येन विमृश्य किञ्चित् ५
पात्रे मन्दं वह्निना ज्वालयेत्तद्ध्यान्मात्रां रक्तिकैकप्रवृद्ध्या ।
यावन्माषो नाधिकं मानवेभ्यः कृत्वा वह्नेर्दीपनं हन्ति रोगान् ६
पाण्डुप्रीहोन्माददुर्नाममेहान् पित्तं साम्लं सातिसारं ज्वरं च ।
सद्यः शूलान् त्वग्ग्रहण्यामयं च तथैव रोगान् खलु सूतिकायाः७
अयं हि पञ्चामृतनामधेयो रसेन्द्रराजः क्षयरोगहारी ।
वातास्रमग्रं श्वयथुं च हन्यात्स्वयोग्ययुक्तः सकलान्विकारान् ८
पञ्चसमं चूर्णम् ।
पथ्यानागरजीरकारुय्यरुचकैः श्यामान्वितैः पञ्चभि-
श्चूर्णं पञ्चसमं समस्तरुजहृत्कायाग्निसंदीपनम् ।
घ्राणोत्साहविवर्धनं रुचिकरं गुल्मप्लीहापहं
प्रत्याध्मानकरादिशमनं सामानिले पूजितम् ॥ ९ ॥
छर्द्यां बदराद्यं चूर्णम् ।
बदरत्रिफलानां च व्योषस्य च पलद्वयम् ।
कर्पूरकर्षो लाजानां पलद्वादशकं भवेत् ॥ १० ॥
एलात्वक्पत्रकाणां तु पलं स्याद्वंशरोचना ।
पलाष्टका, वेतसाम्लश्चतुष्पलमुदाहृतः ॥ ११ ॥
चूर्णं द्विगुणखण्डं तु हृद्यं वमिहरं परम् ।
यक्ष्माणं रक्तपित्तं च ज्वरं कासं च नाशयेत् ॥ १२ ॥
उदरे नवक्षारकं चूर्णम् ।
तुवरीटङ्गणव्योषसामुद्रं सैन्धवं बिडम् ।
काचं सौवर्चलं चव्यं क्षारश्चेशुरकोद्भवः ॥ १३ ॥

२२० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
एतानि समभागानि चूर्णीकृत्य प्रयोजयेत् ।
रक्तवातारुचिप्लीहोदररोगापनुत्तये ॥ १४ ॥
मन्दाग्नावजमोदाद्यं चूर्णम् ।
साजमोदलवणा हरीतकी शृङ्गवेरसहिता च पिप्पली ।
मद्येन तक्रेण तथोष्णवारिणा चूर्णपानमुदराग्निदीपनम् ॥१५॥
दन्तरोगे जातीपत्राद्यं चूर्णम् ।
जातीपत्रपुनर्नवातिलकणाकोरण्टपुष्पं वचा ।
शुण्ठीदीप्यकपध्यकाः समधृतं चूर्णं मुखे धारयेत् ॥
वातघ्नं कफनाशनं कृमिहरं दुर्गन्धिनिर्नाशनं
शूलं शोफहरं च रक्तशमनं दतांश्च वज्रायते ॥ १६ ॥
कासे जातीफलाद्यं चूर्णम् ।
जातीफलं विडङ्गं च चित्रकस्तगरस्तिलाः ।
तालीसं चन्दनं शुण्ठी लवङ्गं चोपकुञ्चिका ॥ १७ ॥
कर्पूरं चाभया धात्री मरिचं पिप्पली शुभा ।
एषामक्षसमान् भागान् चातुर्जातकसंयुतान् ॥ १८ ॥
पलानि त्रीणि भृङ्गायाः शर्करा समयोजिता ।
एतच्चूर्णं तु मधुना कर्षार्धं लेहयेत्तथा ॥ १९ ॥
जयेत्कासं क्षयं श्वासं ग्रहणीमग्निमार्दवम् ।
वातश्लेष्मोद्भवांश्चान्यान् प्रतिश्यायमरोचकम् ॥ २० ॥
एताः सर्वा रुजो हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
दाडिमाद्यं चूर्णम् ।
दाडिमस्य पलान्यष्टौ शृङ्गवेरपलत्रयम् ॥ २१ ॥
पलद्वयं पिप्पली च कोलचूर्णं पलद्वयम् ।
यवानी चाजमोदा च मिशिश्चैवाम्लवेतसम् ॥ २२ ॥
वृक्षाम्लं चविका चात्र अभया च पलोन्मिता ।
सौवर्चलं धान्यकं च सूक्ष्मैला त्वक्तथैव च ॥ २३ ॥

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२१
ग्रन्थिकं मरिचं चात्र पत्रकं सतुगाह्वयम् ।
एषामर्धपलान् भागान् सर्वैस्तुल्या सिता भवेत् ॥ २४ ॥
एतन्माकू भोजनाच्चूर्णं दीपनं गुल्मनाशनम् ।
अर्शांसि ग्रहणीदोषमतीसारं प्रवाहिकाम् ।
पार्श्वशूलमथानाहं प्रमेहांश्च प्रणाशयेत् ॥ २५ ॥
मन्दाग्नावामलक्यादिचूर्णम् ।
आमलकवह्निपथ्यामागधिकांसैन्धवैः कृतं चूर्णम् ।
विनिहन्ति कण्ठरोगं मन्दाग्निं रक्तपित्तमपि ॥ २६ ॥
स्त्रीरोगे मेथिकाद्यं चूर्णम् ।
मेथिका शतपुष्पा च यवानी मधुयष्टिका ।
त्रिकटु त्रिफला मुस्ता त्रिजातं च पुनर्नवा ॥ २७ ॥
ऋष्यप्रोक्ता समङ्गा च चन्दनं रक्तचन्दनम् ।
द्राक्षापुष्करमञ्जिष्ठाः समं चूर्णं प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥
घृतखण्डेन पक्तव्यं काले स्त्रीणां च दापयेत् ।
वन्ध्यानां गर्भजननं स्त्रीणां बलविवर्धनम् ॥ २९ ॥
रक्तवातप्रशमनं पित्तोपद्रवनाशनम् ।
त्रिदोषे रुद्धगर्भे च परमं सुखकारकम् ॥ ३० ॥
कामवृद्धौ राजयोगः ।
अहिफेनं वत्सनागः केशरं चव्यचित्रकम् ।
धत्तूरभृङ्गशिग्रूणां बीजानि सितजीरकम् ॥ ३१ ॥
कपिकच्छुश्चाश्वगन्धा कलिङ्गकलवङ्गकम् ।
अजमोदार्ककरभो मुशली च शतावरी ॥ ३२ ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं चातुर्जातकसंयुक्तम् ।
कटाहे मधुना पक्त्वा कुर्यात्पूगोपमा वटीः ॥ ३३ ॥
भोजनानन्तरं वक्त्रे गुटी धार्या घटीद्वयम् ।
जातीपत्री विशेषेण धारणीया मुखे सदा ॥ ३४ ॥

६३२ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला ।
क्षाराम्लदधिवर्जं च कार्यं भोजनमुत्तमम् ।
कुष्ठत्वं स्वल्पवीर्यत्वं हन्याच्छीतमिवानलः ॥ ३५ ॥
अतिसारे प्रमेहे च मन्दाग्नौ राजयक्ष्मणि ।
आमवाते पाण्डुरोगे महावाते शिरोगदे ॥ ३६ ॥
प्लीह्नि पानीयजे रोगे सर्वाङ्गवात इष्यते ।
ईश्वरेण भगवता कार्तिकेयाय सुन्दरः ॥ ३७ ॥
एष द्वात्रिंशको नाम योगराजः प्रकीर्तितः ।
क्षये आभाद्यं चूर्णम् ।
आभा च धातुमाक्षीकं गिरिजं च त्रिजातकम् ॥ ३८ ॥
जीवर्षभकौ मेदा काकोली पुण्डरीयकम् ।
व्योषं च वालकं चैव पृथ्वी कालेयकं बिडम् ॥ ३९ ॥
एतानि समभागानि आयसं द्विगुणं क्षिपेत् ।
शर्करा च समा देया मधुना सह लेहयेत् ॥ ४० ॥
क्षयमेकादशाकारं श्वासं कासं तथैव च ।
स्वरभेदं पार्श्वशूलं ज्वरं कम्पं च दारुणम् ॥ ४१ ॥
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पीनसं च हनुग्रहम् ।
हिध्मां च कण्ठरोगांश्च नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ४२ ॥
पिप्पल्याद्यं चूर्णम् ।
चत्वारि पिप्पलीनां तु पञ्च सौवर्चलोद्भवाः ।
जीरकस्य त्रयो भागाः शुण्ठ्या भागत्रयं तथा ॥ ४३ ॥
सप्त सप्त स्मृता भागास्तीक्ष्णदाडिमसारयोः ।
द्वौ भागौ तिन्तिडीकस्य चत्वारश्चाम्लवेतसात् ॥ ४४ ॥
पञ्चागाः सैन्धवस्योक्तास्तथाऽर्धो हिङ्गुतः स्मृतः ।
निस्तुषानां विडङ्गानामेको भागः प्रकीर्तितः ॥ ४५ ॥
तत्सर्वमेकतः कृत्वा सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ।
लवणं दीपनमिदं वातश्लेष्मविकारनुत् ।
रुच्यमम्लेन संयुक्तं केवलं वा हितं तथा ॥ ४६

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२३
मन्दाग्नौ रुचकाद्यं चूर्णम् ।
रुचकमरिचशुण्ठीजीरकैर्भागवृद्धै-
र्बिडलवणविभागः सैन्धवं चापि सार्धम् ।
कफपवनविकारे शस्यते वातगुल्मे
जनयति जठराग्निं भोजने चेत्सतक्रम् ॥ ४७ ॥
मन्दाग्नौ सिंहचूर्णम् ।
अर्धं हिङ्गुपलं पलं सुविमलं सौवर्चलं द्वे पले
प्रत्येकं मरिचाम्लदीप्यलवणाम्भोराशिजातान् क्षिपेत् ।
शुण्ठ्याश्च त्रिपलं चतुष्पलमपि स्याद्दाडिमं जीरकं
श्रीमत्सिंहणभूमिपालकथितं सेव्यं सदेदं बुधैः ॥ ४८ ॥
अर्शसि सूरणाद्यं चूर्णम् ।
सूरणं दहनं क्षारो मरिचं नागरं क्रमात् ।
अर्धार्धकमिदं चूर्ण क्षाराम्लार्द्रकभावितम् ॥ ४९ ॥
हन्यादर्शांसि शूलं च गुल्मप्लीहोदरकृमीन् ।
भुक्तं भुक्तं पचत्याशु शान्तमग्निं च दीपयेत् ॥ ५० ॥
वातरोगे हरीतकीयोगः ।
धान्यकाञ्जिकयुता हरीतकी हिङ्गुसैन्धवकणासुपूरिता ।
भक्षिता भवति वातरोगहा हन्त्यजीर्णमथ च क्षुधाकरी ॥ ५१ ॥
विद्रधौ भूनिम्बाद्यं चूर्णम् ।
भूनिम्बार्धपलं निशापलयुतं दार्व्याः पले द्वे तथा
दार्व्यर्धेन पुनर्नवां कुरु समां दार्वीसमः प्रग्रहः ।
सार्धे दुःस्पर्शया तु कटुका योज्या तदर्धेन वै
अश्माहं निशया समानममृता पादाधिकं खात्यलम्॥५२॥
एतद्वत्सकसप्तपर्णसहितं सुश्लक्ष्णचूर्णीकृतं
वासायाः स्वरसेन भावितमिदं त्रीन् सप्त वा वासरान् ।
भूयस्तण्डुलवारिणा प्रमुदितं पेयं पुरःस्थे रवौ
एतद्विद्रधिरोगिणां विजयकृत् चूर्णं तु गुह्योत्तमम् ॥ ५३ ॥

२२४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
ज्वरे किराततिक्ताद्यं चूर्णम् ।
किराततिक्तं त्रिफलापटोलं तिक्तेन्द्रबीजं सुरदारु दार्वीं ।
व्योषं शठीचन्दनयुग्मनिम्बं दुरालभाचन्दनपद्मकं च ॥ ५४॥
पुनर्नवोशीरविषागुडूचीत्रायन्तिकापिप्पलिमूलतुल्यम् ।
चूर्णं विलिह्यान्मधुनाऽथ वारिणा तथाऽनुपानं त्वमृतारसेन ५५
ज्वरं पुराणं विनिहन्ति शीघ्रं तृतीयकं वा वमिदाहयुक्तम् ।
चातुर्थकं चाक्षगतांश्च रोगान् सपीनसं कामलमाशु हन्ति ५६
कासे दुरालभाद्यं चूर्णम्।
दुरालभां शृङ्गवेरं शठीं द्राक्षां सितोपलाम् ।
लिह्यात्कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे ॥ ५७ ॥
ग्रहण्यां पिप्पलीमूलाद्यं चूर्णम् ।
समूला पिप्पली क्षारौ द्वौ पञ्चलवणानि च ।
मातुलुङ्गाभयारास्नाशठीमरिचनागरम् ॥ ५८ ॥
कृत्वा समांशं तच्चूर्णं पिबेत्यातः सुखाम्बुना ।
श्लेष्मके ग्रहणीदोषे बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ ५९ ॥
ग्रहण्यां कुठेरकाद्यं चूर्णम्।
कुठेरकश्चामलकी यवानी फलत्रिकं चैव कटुत्रिकं च ।
वृन्ताकगण्डीरवृषं सनिम्बं कुष्ठं तथा चेन्द्रयवा विडङ्गम् ६०
बीजानि दद्यान्निचुलस्य दार्वी दुरालभा तिक्तकरोहिणी च ।
दुर्वाग्रगन्धाऽतिविषा गुडूची किराततिक्तं गजपिप्पली च ६१
सर्वाण्युपाहृत्य तु चूर्णमेषां भागांशयुक्तं लवणं द्विरंशम् ।
अयोरजः स्यात्त्रिगुणं च युक्तं फलत्रिकं स्याच्चतुरंशयुक्तम् ६२
चूर्णीकृतं तद्धृतभाजनस्थं पिबेच्च मद्येन सुखोदकेन ।
चूर्णं यथासात्म्यबलानुरूपं प्लीहाग्निसादारुचिपार्श्वशूलम्॥६३॥
प्रमेहकुष्ठानथ पाण्डुरोगं हृद्रोगगुल्मं विषमज्वरं च ।
भगन्दरं श्वासगदांश्च हन्यात् सुदुस्तरान् वातकफोद्भवांस्तु ।
एतद्धि चूर्णं बलमांसकारि ओजस्करं रोगगणापहारि ॥ ६४॥

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२५
शोफे अयोरजश्चूर्णम्
त्रिफलायास्तु कुडवं पिप्पलीकुडवं तथा ।
विडङ्गमरिचाभ्यां तु द्वे पले च समावपेत् ॥ ६५ ॥
पलं पलं तु कुर्वीत दन्तीचित्रकयोरपि ।
गुडूचीपिप्पलीमूलकुष्ठानां च पलं पलम् ॥ ६६ ॥
शृङ्गवेरपले द्वे तु पञ्च चव्यात्पलानि च ।
शेषाण्यर्धपलीकानि यानि वक्ष्यामि तत्वतः ॥ ६७ ॥
रास्ना स्थिरा गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च ।
वचा चातिविषा चैव मुस्तकं कटुरोहिणी ॥ ६८ ॥
कट्फलं सारिवे द्वे च श्यामा भल्लातकानि च ।
पुनर्नवा तेजवती त्वचं पत्रं शतावरी ॥ ६९ ॥
निदिग्धिका व्याघ्रनखं मञ्जिष्ठा कूटशाल्मली ।
निचुलं त्रिवृता भार्गी कुटजस्य फलं त्वचम् ॥ ७० ॥
एतदौषधसंभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ।
यावन्त्येतानि चूर्णानि द्विस्तावत्स्यादयोरजः ॥ ७१ ॥
तदेकत्र कृतं शोफी लेहयेन्मधुसर्पिषा ।
क्षीरं चानुपिबेद्युक्त्या निरन्नक्षीरसेवनः ॥ ७२ ॥
अयोरजसमित्येतत्ख्यातं सिद्धं रसायनम् ।
संवत्सरप्रयोगेण शतवर्षं च जीवति ॥ ७३ ॥
निहन्ति श्वयथुं चोग्रं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
अर्शांसि पाण्डुरोगं च मन्दाग्निं कृमिकोष्ठताम् ॥ ७४ ॥
भगन्दरं च पामां च कुष्ठानि किटिभानि च ।
यस्मिन् यस्मिन् विकारे हि युज्यते त्वयसो रजः ।
तं तं निहन्ति वै रोगं देवारीन् केशवो यथा ॥ ७५ ॥
पाण्डुरोगे नवायसं चूर्णम् ।
किराततिक्तं सुरदारु दार्वी मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् ।
दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं कटुत्रिकं वह्निफलत्रिकं च ॥ ७६ ।

२२६ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
विडङ्गकं चैव समांशकानि सर्वैः समं चूर्णमथापि लौहम् ।
सर्पिर्मधुभ्यां गुटिका विधेयाः सेव्या सदा वै बदरप्रमाणाः॥७७
निहन्ति पाण्डुं श्वयथुं प्रमेहं हलीमकं संग्रहणीप्रदोषम् ।
श्वासं च कासं च सरक्तपित्तमर्शांसि चोर्ध्वग्रहमामवातम् ॥७८
प्रवाहिकायां कुटजाद्यं चूर्णम् ।
कुटजत्वगिन्द्रयवान् पाठां मुस्तं रसाञ्जनं शुण्ठीम् ।
बालं बिल्वमतिविषां कटुकं वै धातकीं समाहृत्य ॥ ७९ ॥
मधुनाऽऽलोड्य निपीतं तण्डुलपयसा प्रवाहिकां हरति ।
अर्शांसि गुदे शूलं पित्तरक्तातिसारं च ॥ ८० ॥
गुल्मे समशर्करं चूर्णम् ।
त्रिवृत्तुल्यार्धकर्षाणि हिङ्गुसौवर्चलत्वचः ।
श्रेष्ठाऽम्लवेतसव्योषं सर्वैस्तुल्या तु शर्करा ॥ ८१ ॥
समकं नाम तच्चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा ।
गुल्मान् पञ्च सहृद्रोगान् कुक्षिशूलं च नाशयेत् ॥ ८२ ॥
शोषे तिलाद्यं चूर्णम् ।
तिलकर्केन्धुलाजानां चूर्णं मध्वाज्यसंयुतम् ।
क्षीरानुपानं मासेन शोषघ्नं नास्त्यतः परम् ॥ ८३ ॥
मन्दाग्नौ आमलकादिचूर्णम् ।
धात्री भागैकमुक्तं च पथ्या भागत्रयं तथा ।
कृष्णाभागत्रयं चैव द्वौ भागौ चित्रकस्य च ॥ ८४ ॥
भागैकं सैन्धवस्यैतच्चूर्णमामलकादिकम् ।
क्षुधाकरमिदं चूर्णं मन्दाग्निं विनिवारयेत् ॥ ८५ ॥
मन्दाग्नौ सौवर्चलाद्यं चूर्णम् ।
सौवर्चलं कणा शुण्ठी रामठं जीरकद्वयम् ।
अम्लसोदा च मरिचमम्लवेतसमेव च ॥ ८६ ॥
समभागमिदं चूर्णं मन्दाग्निविनिवारणम् ।

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २२७
मन्दामौ अग्निचूर्णम् ।
सौवर्चलं सैन्धवं च विडं क्षारः समांशकम् ॥ ८७ ॥
द्विगुणा च कणा शुण्ठी जीरकं षड्गुणं तथा ।
अग्निचूर्णकमेतच्च वातमन्दाग्निवारणम् ॥ ८८ ॥
मन्दामौ सिंहणचूर्णम् ।
सौवर्चलं सैन्धवं च सामुद्रं मरिचं तथा ।
दाडिमसारकं चाम्लवेतसं समभागकम् ॥ ८९ ॥
नागरं त्रिगुणं चैव जीरकं च चतुर्गुणम् ।
सिंहणं चूर्णमेतच्च मन्दाग्निविनिवारणम् ॥ ९० ॥
इति श्रीवैद्यसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे
चूर्णाधिकारस्तृतीयः ।
अथातो परिशिष्टो गुटिकाधिकारश्चतुर्थः ।
क्षतक्षीणे सर्पिर्गुटिका ।
त्वक्क्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्वर्षभकजीवकैः ।
वीरर्द्धिक्षीरकाकोलीवृहतीकपिकच्छुभिः ॥ १ ॥
खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितैः ।
धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थैः प्रस्थं घृतातपचेत् ॥ २ ॥
शर्कराऽष्टपलं शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च ।
'दत्त्वा सर्पिर्गुडान् कुर्यात्कासहिक्काज्वरापहान् ॥ ३ ॥
यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम् ।
शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्श्यं सकामलम् ॥ ४ ॥
क्षतक्षीणे क्षीरादिलेहगुटिका ।
नीत्वा विदारिख़रसं चतुःपलमिदं भिषक् ।
प्रस्थं तित्तिरिमांसस्य रसात् प्रस्थं घृतस्य च ॥ ५ ॥
प्रस्थद्वयं गवां क्षीरं रसादिक्षोस्तथाऽऽढकम् ।
पाकार्थं प्रक्षिपेद्भाण्डे तत्र कल्कमिमं क्षिपेत् ॥ ६ ॥

२२८ आयुर्वेदियग्रन्थमाला ।
जीवन्ती चैव काकोल्यौ द्वे मेदे मधुकं तथा ।
जीवकर्षभकौ मुद्गमाषपर्ण्यौ प्रमाणतः ॥ ७ ॥
प्रत्येकं तत्पलार्धं स्यात्पियालस्य चतुःपलम् ।
चतुःपलं मधूकानां द्विपला वंशलोचना ॥ ८ ॥
मधुयष्ट्या भवेत् कर्षो अक्षमज्जापलं तथा ।
कणापलं च खर्जूरं पलानां विंशतिः स्मृतम् ॥ ९ ॥
कल्कं संपेषयेदिक्षो रसैः पूर्वद्रवे क्षिपेत् ।
मन्दाग्निपाचनाल्लेहीभूते शीते क्षिपेत्सिताम् ॥ १० ॥
विंशत्पलप्रमाणां तु मधुनोऽष्टपलं तथा ।
अजाजीमरिचानां तु पलमेकं नियोजयेत् ॥ ११ ॥
क्षीरादिलेहगुटिका कासहिक्काज्वरापहा ।
यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम् ॥ १२ ॥
शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्यात्कार्श्यं सकामलम् ।
प्रभावतीवटिका ।
हरिद्रा निम्बपत्राणि पिप्पल्यो मरिचानि च ॥ १३ ॥
भद्रमुस्ता विडङ्गानि सप्तमं विश्वभेषजम् ।
सैन्धवं चित्रकं चैव कुष्ठं पाठा हरीतकी ॥ १४ ॥
एतानि समभागानि छागमूत्रेण पेषयेत् ।
कोलास्थिका गुटी छायाशुष्का नाम्ना प्रभावती ॥ १५ ॥
अग्निमुखवटी ।
हिङ्गुभागो भवेदेको वचा च द्विगुणा भवेत् ।
त्रयो भागा विडङ्गानां सैन्धवं च चतुर्गुणम् ॥ १६ ॥
अजाज्याः पञ्चभागाश्च षड्भागाश्चैव नागरात् ।
मरिचस्य सप्त भागाः पिप्पली चाष्टभागिका ॥ १७ ॥
कुष्ठं नवगुणं प्रोक्तं दशभागा हरीतकी ।
एकादश तथा वह्नेर्भागा द्वादश दीप्यकात् ॥ १८ ॥

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २२९
गुडेन द्विगुणेनैव गुटिकां कारयेद्बुधः ।
ततो वातरुजार्तानां नित्यमेव प्रयोजयेत् ॥ १९ ॥
श्वासादौ सूर्यचन्द्रप्रभागुटिका ।
त्रिकत्रयं हरिद्रे द्वे तिक्ता तिक्तं शठी वचा ।
वेल्लचित्रकतालीसभार्गीपद्मकजीरकम् ॥ २० ॥
द्वौ क्षारौ पिप्पलीमूलं पटूनि त्रीणि तुम्बरु ।
देवदारु वचा चव्यं धान्यकं गजपिप्पली ।
वत्सकातिविषादन्तीश्यामापुष्करकामृताः ॥ २१ ॥
भागोऽमीषां सूक्ष्मचूर्णीकृतानां
भागश्चार्धस्तापितरोज्द्भवस्य ।
तदर्द्धश्या, भागवृद्ध्या परे स्यु-
रभ्रं लोहं शैलजं कौशिकश्च ॥ २२ ॥
संमर्द्य गुटिका कार्या सूर्यचन्द्रप्रभाभिधा ।
पूर्वाह्ने तां प्रयुञ्जीत माक्षिकेण परिप्लुताम् ॥ २३ ॥
अनुपाने प्रयुञ्जीत तक्रं मधु रसोत्तमम् ।
क्षीरं बदरतोयं वा शर्करामिश्रितं जलम् ॥ २४ ॥
घृतं मूत्रं तथा चाम्लस्वादुदाडिमजं रसम् ।
कासं श्वासं तथा शोषमरुचिं पार्श्ववेदनाम् ॥ २५ ॥
अर्शांसि कामलां मेहं पाण्डुरोगं हलीमकम् ।
हृद्रोगं मूत्रकृच्छ्रं च श्वयथुं ग्रहणीगदम् ॥ २६ ॥
यकृत्प्लीहाभिवृद्धिं च कमिं ग्रन्थि भगन्दरम् ।
श्लीपदं गण्डमालां च व्रणानाडीव्रणानपि ॥ २७ ॥
अतिस्थौल्यातिकार्श्वं च विद्रधीन्पिटिकाश्चपि ।
नासानेत्राश्रितान्रोगान् शिरोरोगान् सुदारुणान् ॥ २८
मुखरोगानशेषांश्च रक्तपित्तं खरक्षयम् ।
ज्वरं च सन्निपातोत्थं विषमं चापि पैत्तिकम् ॥ २९ ॥
३०

२३० आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान् सन्निपातिकान् ।
निजानृतुभवांश्चैव ये चान्ये नात्र कीर्तिताः ।
तान् तान् प्रशमयत्येषा वृक्षमन्द्राशनिर्यथा ॥ ३० ॥
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्व-
मायूःप्रकर्षं पवनानुलोम्यम् ।
स्त्रीषु प्रहर्षं बलमिन्द्रियाणा-
मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्ता ॥ ३१ ॥
अतीसारे विशल्या गुटिका ।
फलत्रयं त्र्यूषणजीरकं च
कुबेरसंज्ञं पलमात्रमेतत् ।
पलद्वयं नूतनधूर्तपत्न्याः
कर्षैककं चैव विषस्य योज्यम् ॥ ३२ ॥
पलार्धमात्रं करभस्य चूर्ण
ततः समेनैव गुडेन योज्यम् ।
गुटी निबद्धा चणकप्रमाणा
नियोजनीया हि सदातिसारे ॥ ३३ ॥
चतुर्विधाजीर्णभयापहर्त्री
इयं विशल्या गुटिकेति नाम्ना ॥ ३४ ॥
त्रोटहरी गुटिका ।
शुण्ठीसक्तुपुनर्नवात्रिफलिकासैरेयशेफालिका-
मुस्तावासकनिम्बपत्रकटुकाबोलाश्वगन्धावचाः ।
व्योषच्छिन्नरुहाविडङ्गसहिताः सर्वाः समांशा बुधै-
विंशांशा च महौषधी परिमिता, खण्डस्य विंशांशकाः॥३५॥
तत्तुल्येन च गोघृतेन मधुना सर्वं च संमर्दितं
बद्धा तेन शिवाप्रमाणगुटिका श्लेष्माणमुग्रं जयेत् ।

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २३१
क्षीणस्यानिलजानि हन्ति सहसा सर्वप्रमेहांस्तथा
नाम्ना त्रोटहरी गुटी च विजया लोके च या विश्रुता ॥३६॥
कासे चन्द्रप्रिया गुटिका ।
चन्द्रप्रिया लोमशगन्धवत्यौ कटुत्रिकं तिक्तकरोहिणी च ।
भूनिम्बभार्ग्यौ गिरिमल्लिका च समानभागं खलु सर्वद्रव्यम् ।
वासारसेनाथ गुटी विधेया सुदुस्तरं चाशु निहन्ति कासम् ॥३७
मुखरोगे खदिरगुटी ।
जातीफलैलादलकुङ्कुमानि
लवङ्गकङ्कोलकपष्कराणि ।
वराङ्गकर्पूरयुतान्यमूनि
समानि भागानि निशाकरस्य ॥ ३८ ॥
भागद्वयं स्यान्मृगनाभिजायाः
सपूतिकायः खलु तुर्यभागः ।
षष्टिर्विभागाः खदिरस्य सारात्
भागत्रयं तत्र वरस्य दद्यात् ॥ ३९ ॥
एकीकृतं घृष्टसुचन्दनेन
सुकामिनीहस्ततलैः प्रमर्द्य ।
सुवासितं पुष्पचयैः सुगन्धै-
र्वटी कृता स्यान्मुखरोगहन्त्री ॥ ४० ॥
स्त्रीणां प्रमोदं विपुलं ददाति
मुखं सुगन्धं विशदं करोति ।
युवातिरेतः सुभगो जनानां
घ्राणप्रियः स्याद्वतिकामिनीनाम् ॥ ४१ ॥
कण्ठं विपञ्चीनिनदेन तुल्यं
करोत्यसौ खादिरसंज्ञका वटी ॥ ४२ ॥

२३२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
मुखरोगे द्वितीया खदिरगुटिका ।
पद्माह्ववक्रागुरुकुङ्कुमैश्च
तुल्यांशकैः श्लक्ष्णशिलाविपिष्टैः ।
सर्वैः समः स्यात्खदिरस्य सारः
सारङ्गदर्पस्फटिकाधिवासिताः ॥ ४३ ॥
वल्लप्रमाणा गुटिका विधेया-
स्ताः सेविता घ्नन्ति कफप्रमेहम् ।
हिकाग्निसादारुचिपीनसांश्च
रोगानशेषान् खलु चास्य जातान् ॥ ४४ ॥
सूताभ्रहेमसहितां पूर्वोक्तां भक्षयेत्प्रातः ।
नाम्ना खादिरवटिका कथितेयं सिंहगुप्तेन ॥ ४५ ॥
वातरोगे त्वगाद्या गुटिका ।
त्वगेला गन्धकश्चैव गुग्गुलुः समभागतः ।
कुर्याद्वातारितैलेन गुटिका वातरोगिणाम् ॥ ४६ ॥
रसायनार्थे विजयागुटिका ।
पलत्रयं हरीतक्याश्चित्रकस्य तथैव तु ।
एलात्वक्पत्रमुस्तानां भागोऽर्धपलिकः स्मृतः ॥ ४७ ॥
व्योषं पिप्पलिमूलं च विषं च पलमात्रकम् ।
नागकेसरचूर्णं तु कर्षं दद्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥
रेणुकार्धपलं चात्र रसस्य कर्षमेव च ।
एतत्संभृत्य संभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ॥ ४९ ॥
गुडस्यार्धतुलां दत्त्वादर्व्या सम्यग्विघट्टयेत् ।
ततस्तु गुटिकाः कृत्वा तस्मात्षष्टिशतत्रयम् ॥ ५० ॥
एकैकां भक्षयेत्प्रातः कृताहारो यथाबलम् ।
मासेन पलितं हन्ति करोत्यग्निं द्वितीयके ॥ ५१ ॥

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २३३
शुक्रवृद्धिं तृतीये तु बलवर्णप्रसादनम् ।
हन्त्यष्टादश कुष्ठानि सप्त चैव महाक्षयान् ॥ ५२ ॥
प्लीहानं श्वासकासौ च अन्त्रवृद्धिमरोचकम् ।
अशीतिं वातजान्रोगान्मूत्रकृच्छ्रं भगन्दरम् ॥ ५३ ॥
प्रमेहान्विंशतिं चैव तथाऽर्शांसि गलग्रहम् ।
सर्पलूताविषं हन्ति सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥ ५४ ॥
योनिदोषमपस्मारमुन्मादं विषमज्वरम् ।
बलेन गजतुल्योऽसौ वेगेन तुरगोपमः ॥ ५५ ॥
मायूरस्तु भवेद्गिर्वावाराहश्रोत्र एव च ।
चटकः स्त्रीविलासेन गृध्रदृष्टिश्च जायते ॥ ५६ ॥
उपयोगात्परं जीवेन्नरो वर्षशतत्रयम् ।
न चान्ने परिहारोऽस्ति न चाध्वनि न मैथुने ॥ ५७ ॥
ग्राम्यधर्मं च कुर्वाणो भोजनं च यथेच्छया ।
विजया नाम गुटिका विख्याता रुद्रभाषिता ।
भक्षयन्ति नरा ये तु तेषां सिद्धिर्न संशयः ॥ ५८ ॥
वातरोगे योगोत्तमा गुटिका ।
त्र्यूषणं त्रिफला क्षारौ लवणान्यथ चित्रकम् ।
तालीसं चविकं शृङ्गी निशे द्वे गजपिप्पली ॥ ५९ ॥
एला त्वचं विडङ्गानि पौष्करं नागकेसरम् ।
ताप्यकं दीप्यको मुस्ता समभागानि कारयेत् ॥ ६० ॥
यावन्त्येतानि द्रव्याणि तावन्मात्रमयोरजः ।
तावच्छिलाजतुर्देयः सर्वैस्तुल्यस्तु गुग्गुलुः ॥ ६१ ॥
संक्षुद्य गुटिकां कुर्यादक्षमात्रप्रमाणतः ।
खादेच्चा मधुना युक्त्या तोयक्षीररसाशनः ॥ ६२ ॥
नियन्त्रितं सदा भोज्यं सर्वर्तुषु निरत्ययम् ।
अशीतिं वातजान्रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥