बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

482 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIV. Sl. 119-122.
south does not, since it is spoilt invariably by the waves
raised by the wind. One who wishes for such a pond
or tank should cover its walls in contact with the water
with strong timber, or with stones and the like, the soil
being rendered hard by the trampling of elephants,
horses, etc.
ककुभवटाम्रप्लक्षकदम्बैः सनिचुलजम्बूवेतसनीपैः ।
कुरबकतालाशोकमधूकैर्बकुलविमिश्रैश्चावृततीराम् ॥११९॥
Sloka 119.—The banks of the tank must be shaded
by Kakubha, banyan, mango, Plaksha, Kadamba, Nichula,
Jambu, Vetasa, Neepa, Kuravaka, Tala, Asoka, Madhuka
and Bakula trees.
द्वारं च नैर्वाहिकमेकदेशे कार्यं शिलासञ्चितवारिमार्गम् ।
कोशस्थितं निर्विवरं कपाटं कृत्वा ततः पांशुभिरावपेत्तम् ॥१२०॥
Sloka 120.—On one side let an outlet for the water
be made with the passage being built of stones; let a
panel without apertures be fixed in a frame and fastened
to the earth with dust and mud.
अञ्जनमुस्तोशीरैः सराजकोशातकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैर्यॊगः कूपे प्रदातव्यः ॥१२१॥
Sloka 121.—A mixture of antimony, Musta bulbs,
Andropogon, powder of Rajakosataka and myrobalan
combined with Kataka nuts should be put into a well.
कलुषं कटुकं लवणं विरसं सलिलं यदि वाशुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं सुसुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥१२२॥
Sloka 122.—If the water is muddy, pungent, salt-
ish, of bad taste, and not of good odour, it will by this
mixture become clear, tasteful, good-smelling, and en-
dowed with other good qualities.

LIV. 123-125. LV-1] चतुःपञ्चाशोऽध्यायः 483
हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्टोत्तराणि रोहिण्यः ।
शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥१२३॥
Sloka 123.—The asterisms which are propitious for
sinking wells are Hasta, Magha, Anuradha, Pushya,
Dhanishta, Uttaraphalguni, Uttarashadha, Uttarabha-
drapada, Rohini and Satabhisha.
कृत्वा वरुणस्य बलिं वटवेतसकीलकं शिरास्थाने ।
कुसुमैर्गन्धैर्धूपैः सम्पूज्य निधापयेत् प्रथमम् ॥१२४॥
Sloka 124.—One should first offer oblations to
Varuna and drive a wedge of banyan or Vetasa at the
place of the Vein, having honoured it with flowers, per-
fumes and incenses.
मेघोद्भवं प्रथममेव मया प्रदिष्टं
ज्येष्टामतीत्य बलदेवमतादि दृष्ट्वा ।
भौमं दगार्गलमिदं कथितं द्वितीयं
सम्यग्वराहमिहिरेण मुनिप्रसादात् ॥१२५॥
Sloka 125.—Having viewed the opinions of Bala-
deva and others, I have first dealt with the subject of
water derived from the clouds after the full Moon in the
month of Jyeshta (Adh. XXIII, supra). This second
method of exploring water from the earth has now been
clearly treated by me, Varahamihira, by the favour of
the sages.
Thus ends the 54th Adhyaya on "the exploration of Water
Springs."
वृक्षायुर्वेदाध्यायः ॥५५॥ Treatment of Trees.
प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।
यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत् ॥१॥

484 बृहत्संहितायाम् [Adh. LV. Sl. 2-5.
Sloka 1.—One should have gardens laid out on the
banks of water, inasmuch as tanks and the like are not
lovely without shade on their margins
मृद्वी भूः सर्ववृक्षाणां हिता तस्यां तिलान् वपेत् ।
पुष्पितांस्तांश्च मृद्नीयात् कर्मैतत्प्रथमं भुवः ॥२॥
Sloka 2.—A soft soil is favourable to all sorts of
trees. One should first of all sow there sesamum, which
must be crushed when in bloom. This is the first work
to be done for the soil.
तथा च काश्यपः
दूर्वावीरणसंयुक्ताः सानूपा मृदुमृत्तिकाः ।
तत्र वाप्याः शुभा वृक्षाः सुगन्धिफलशाखिनः ॥
अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः ।
मङ्गल्याः पूर्वमारामे रोपणीया गृहेषु वा ॥३॥
Sloka 3.— The tree Arishta, Punnaga and Sirisha
along with Priyangu creeper should first be planted in
gardens as well as near houses for ensuring prosperity.
तथा च काश्यपः
अशोकचम्पकारिष्टपुन्नागाश्च प्रियङ्गवः।
शिरीषोदुम्बराः श्रेष्ठाः पारिजातकमेव च ॥
एते वृक्षाः शुभा ज्ञेयाः प्रथमं तांश्च रोपयेत् ।
देवालये तथोद्याने गृहेषूपवनेषु च ॥
पनसाशोककदलीजम्बूलकुचदाडिमाः ।
द्राक्षापालीवताश्चैव बीजपूरातिमुक्तकाः ।४।।
एते द्रुमाः काण्डरोप्या गोमयेन प्रलेपिताः ।
मूलोच्छेदेऽथवा स्कन्धे रोपणीयाः परं ततः ॥५॥
Slokas 4-5.—In respect of jack tree, Asoka, plantain,
Jambu, lemon, pomegranate, grape vine, Palivata, Matu-
langa (citron) and jasmine creeper, the grafting may be

Adh. LV. Sl. 6-7.] पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः 485
done by smearing a branch with cow-dung and transplant-
ing it on the branch of another; or it may be done by
cutting off the trunk of a tree and by transplanting it like
a wedge on the trunk of another tree. (Here the part
where the junction is effected must be covered with a
coating of mud).
तथा च काश्यपः
द्राक्षांतिमुक्तको जम्बूबीजपूरकदाडिमाः ।
कदलीबहुलाशोकाः काण्डरोप्याश्च वापयेत् ॥
अन्येऽपि शाखिनो ये च पुष्पिताः फलितास्तथा ।
गोमयेन प्रलिप्ताश्च रोपणीया विवृद्धये ॥
अजातशाखान् शिशिरे जातशाखान् हिमागमे ।
वर्षागमे च सुस्कन्धान् यथादिक्स्थान् प्ररोपयेत् ॥६॥
Sloka 6.—The grafting should be done in शिशिर
season for those that have not yet got branches; in हेमन्त
for those that have grown branches; in the beginning of
monsoon for those that have large branches. The parti-
cular direction of the cut off tree should be maintained in
grafting also.
तथा च काश्यपः
अजातशाखा ये वृक्षाः शिशिरे तांश्च रोपयेत् ।
जातशाखाश्च हेमन्ते रोपणीया विधानतः ।
सुस्कन्धाः शाखिनो ये तान् प्रावृट्काले तु रोपयेत् ॥
घृतोशीरतिलक्षौद्रविडङ्गक्षीरगोमयैः ।
आमूलस्कन्धलिप्तानां सङ्क्रमणविरोपणम् ॥७॥
Sloka 7.—Trees can be taken to other countries and
there grafted on others, if they are smeared from root to
the stem with ghee, Andropogon, sesamum, honey,
Vidanga, milk and cow-dung.

486 बृहत्संहितायाम् [Adh. LV. Sl. 8-12.
तथा च
घृतं क्षीरं तथा क्षौद्रमुशीरंस्तिलगोमयैः ।
विडङ्गलेपनं मूलात् सङ्क्रमोविरोपणम् ॥
शुचिर्भूत्वा तरोः पूजां कृत्वा स्नानानुलेपनैः ।
रोपयेद्रोपितश्चैव पत्रैस्तैरेव जायते ॥८॥
Sloka 8.—One ought to be clean and worship a tree
with ablutions and pastes, and then graft it. Then it wil
thrive even with the leaves with which it is grafted.
सायं प्रातश्च घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे ।
वर्षासु च भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ॥९॥
Slokas 9.—The transplanted trees should be watered
morning and evening in summer; on alternate days in
cold season; and whenever the soil is dry during the rains.
जम्बूवेतसवानीरकदम्बोदुम्बरार्जुनाः ।
बीजपूरकमृद्वीकालकुचाश्च सदाडिमाः ॥१०॥
वञ्जुलो नक्तमालश्च तिलकः पनसस्तथा ।
तिमिरोऽम्रातकश्चेति षोडशानूपजाः स्मृताः ॥११॥
Slokas 10-11.—Jambu, Vetasa, Vanira, Kadamba,
fig, Arjuna, Matulunga, grape vine, lemon, pomegranate,
Vanjula, Naktamala, Tilaka, Jack, Timira and Amrataka,
these sixteen trees grow in a moist soil.
उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम् ।
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ॥१२॥
Sloka 12.—It is very good, if trees are planted 20
cubits apart; moderate, if 16 cubits apart; and inferior, if
12-cubits apart.
तथा च काश्यपः ।
अन्तरं विंशतिर्हस्ता वृक्षाणामुत्तमं स्मृतम् ।
मध्यमं षोडश ज्ञेयमधमं द्वादश स्मृतम् ॥

Adh. LV. Sl. 13.16.] पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः 487
अभ्यासजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम् ।
मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ॥१३॥
Slokas 13.—Trees growing contiguously and touch-
ing one another with their roots interlocked are tortured
and do not yield fruits in sufficient quantity.
शीतवातातपै रोगो जायते पाण्डुपत्रता ।
अवृद्धिश्च प्रवालानां शाखाशोषो रसस्रुतिः ॥१४॥
Sloka 14.—Trees get disease from cold blasts and
hot Sun : their leaves become pale-white, sprouts become
scanty and sickly, their branches become dry and their
milk oozes out.
चिकित्सितमथैतेषां शस्त्रेणादौ विशोधनम् ।
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेत् क्षीरवारिणा ॥१५॥
Slokas 15.—Thereupon, the trees should be treated.
At the outset, the trees should be cleared of ulcers and
the like with a knife. Then a paste made of Vidanga,
ghee and silt must be applied to those parts and they
should be sprinkled with water and milk.
तथा च काश्यपः
शाखाविटपपत्रैश्च छायया विहिताश्च ये ।
येऽपि पर्णफलैर्हीना रूक्षाः पत्रैश्च पाण्डुरैः ॥
शीतोष्णवर्षवाताद्यैर्मूलैर्व्या मिश्रितैरपि ।
शाखिनां तु भवेद्रोगो द्विपानां लेखनेन च ॥
चिकित्सितेषु कर्तव्या ये च भूयः पुनर्नवाः ।
शोधयेत्प्रथमं शस्त्रैः प्रलेपं दापयेत्ततः ॥
कर्दमेन विडङ्गैश्च घृतमिश्रैश्च लेपयेत् ।
क्षीरतोयेन सेकः स्याद्रोहणं सर्वशाखिनाम् ॥
फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः ।
शृतशीतपयःसेकः फलपुष्पसमृद्धये ॥१६॥

488 बृहत्संहितायाम् [Adh. Sl. LV. 17-18.
Sloka 16.—When the fruits of a tree are destroyed,
it should be watered with milk cooled after being boiled
with horse-gram, black gram, green gram, sesamum and
barley. Being so treated, it will have abundant flowers
and fruits.
अविकाजशकृच्चूर्णस्याढके द्वे तिलाढकम् ।
सक्तुप्रस्थो जलद्रोणो गोमांसतुलया सह ॥१७॥
सप्तरात्रोषितैरेतैः सेकः कार्यों वनस्पतेः ।
वल्लीगुल्मलतानां च फलपुष्पाय सर्वदा ॥१८॥
Slokas 17-18.—For increasing the yield of flowers
and fruits of trees, creepers and shrubs, they should be
sprinkled always with a mixture of two Adhakas (128
palas) of the powder of the dung of goats and sheep, one
Adhaka of sesamum, a Prastha (16 palas) of wheat parti-
cles, a Tula (100 palas) of beef and a Drona (256 palas)
of water kept for seven nights.
उक्तं च
त्रियवं कृष्णलं विन्द्यान्माषलः पञ्चकृष्णलः ।
ते स्युर्द्वादश लक्षाख्यं सुवर्णमथ षोडश ॥
पञ्चलक्षैश्चतुर्भिस्तु सुवर्णैर्निष्क उच्यते ।
चतुष्पलोऽथ कुडवः प्रस्थः स्यात्तच्चतुष्टयम् ॥
आढकस्तु चतुष्प्रस्थो द्रोणस्तु चतुराढकः ।
मानिका तु चतुर्द्रोणा खारी स्यात्तच्चतुष्टयम् ॥
तुला पलशतं ज्ञेयं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः ।
शुष्कद्रव्येषु संज्ञेयं चार्द्रेषु द्विगुणा भवेत् ॥
तथा च काश्यपः
अजविकानां द्वौ प्रस्थौ शकृच्चूर्णं च कारयेत् ।
तिलानामाढकं दद्यात् सक्तूनां प्रस्थमेव च ॥
गोमांसशतमेकं स्याद्दूं सार्धं सलिलस्य च ।
सप्ताहमुषितैरेतैः सेकं दद्याद्वनस्पतेः ॥
स भवेत्फलपुष्पैश्च पत्रैश्चाङ्कुरितैर्युतः ।

Adh. LV. Sl. 19.26.] पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः 489
वासराणि दश दुग्धभावितं बीजमाज्ययुतहस्तयोजितम् ।
गोमयेन बहुशो विरूक्षितं क्रौडमार्गपिशितैश्च धूपितम् ॥१९॥
मांससूकरवसासमन्वितं रोपितं च परिकर्मितावनौ ।
क्षीरसंयुतजलावसेचितं जायते कुसुमयुक्तमेव तत् ॥२०॥
Slokas 19-20.—Any seed should be soaked in milk
for ten days, taking it out daily with the hand smeared
with ghee. Then it must be rolled many a time in cow-
dung, fumigated with the flesh of deer and hog; thereupon
with flesh and hog's marrow, it should be planted in a
prepared soil (by sowing sesamum). Being sprinkled with
milk and water, it will grow and bloom.
तिन्तिडीत्यपि करोति वल्लरीं व्रीहिमाषतिलचूर्णसक्तुभिः ।
पूतिमांससहितैश्च सेचिता धूपिता च सततं हरिद्रया ॥२१॥
Sloka 21.—Even a tamarind seed produces a sprout
when sprinkled with a compound of the flour of rice, black
gram and sesamum and particles of wheat and stale
meat and repeatedly fumigated with turmeric powder.
कपित्थवल्लीकरणाय मूलान्यास्फोटधात्रीधववासिकानाम् ।
पलाशिनो वेतससूर्यवल्ली श्यामातिमुक्तैः सहिताष्टमूली ॥२२॥
क्षीरे शृते चाप्यनया सुशीते तालाश्रतं स्थाप्य कपित्थबीजम् ।
दिने दिने शोषितमर्कपादैर्मासं विधिस्त्वेष ततोऽधिरोप्यम् ॥२३॥
हस्तायतं तद्द्विगुणं गभीरं खात्वावटं प्रोक्तजलावपूर्णम् ।
शुष्कं प्रदग्धं मधुसर्पिषा तत् प्रलेपयेद्भस्मसमन्वितेन ॥२४॥
चूर्णीकृतैर्माषतिलैर्यवैश्च प्रपूरयेन्मृत्तिकयान्तरस्थैः ।
मत्स्यामिषाम्भःसहितं च हन्याद्यावद्घनत्वं समुपागतं तत् ॥२५॥
उप्तं च बीजं चतुरङ्गुलाधो मत्स्याम्भसा मांसजलैश्च सिक्तम् ।
वल्ली भवत्याशु शुभप्रवाला विस्मापनी मण्डपमावृणोति ॥२६॥
बृ. सं. 62

490 बृहत्संहितायाम् [Adh. Sl. LV. 27-28.
Slokas 22-26.—For making the wood-apple seeds
sprout, take the roots of Sarasaparilla, Amalaka, Dhava,
Vasika, the branch with leaves of Vetasa, of Suryavalli,
of Syama creeper, and of Atimukta (in all eight), boil
them in milk, cool it, and then soak the seeds in this
liquid for a period of time required for 100 beats. Then
after removing and drying them in the Sun daily for 30
days, sow them. This is the method prescribed for it.
Make a pit one cubit in diameter and twice as deep, fill
it with milk and water; let the pit dry, burn it, and then
smear it with a compound of honey, ghee and ashes. First
fill it with mud to a height of four digits, then fill it with
the powder of black gram, sesamum and barley; over this
put mud to the same height again, and then once again
fill it with the powder of black gram, etc; add to it an
infusion of fish and water and then pound all this until it
becomes a thick mass. Sow the seed at a depth of four
digits and sprinkle it with fish-water and fleshwater. Soon
will a tendril with nice sprouts cover the pandal in an
astonishing manner.
शतशोऽङ्कोलसम्भूतफलकल्केन भावितम् ।
एतत्तैलेन वा बीजं श्लेष्मातकफलेन वा ॥२७॥
वापितं करकोन्मिश्रमृदि तत्क्षणजन्मकम् ।
फलभारान्विता शाखा भवतीति किमद्भुतम् ॥२८॥
Slokas 27-28.—Any seed being steeped a hundred
times in a paste of Ankola fruit or in its oil, or in a paste
or oil of Sleshmataka fruit, will, when planted in the
earth, sprinkled with hail water sprout instantaneously,
and what wonder that the branches should be loaded with
fruits !

LV. 29-31. LVI. 1-2] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 491
श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत् प्राज्ञः ।
अङ्कोलविजलाद्भिश्छायायां सप्तकृत्वैवम् ॥२९॥
माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य ।
करकाजलमृद्योगे न्युप्तान्यह्ना फलकराणि ॥३०॥
Slokas 29-30.—A wise man ought to remove the shell
of the Sleshmataka seeds, steep them, in shade, seven
times in water mixed with a paste of Ankola fruits; and
then rub them with buffalos' dung, and lay them in
manure. Being planted thereafter in mud soaked with
hail-water, they will produce fruit in a day.
ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाश्विनी हस्तः ।
उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥३१॥
Sloka 31.—The asterisms prescribed by the Seers of
transcendental wisdom for the planting of trees are the
three Uttaras, Rohini, Anuradha, Chittra, Mrigasiras,
Revati, Mula, Visakha, Pushya, Sravana, Aswini and
Hasta.
Thus ends the 55th Adhyaya on "The Treatment of Trees".
प्रासादलक्षणाध्यायः ॥५६॥ Description of Temples.
कृत्वा प्रभूतं सलिलमारामान् विनिवेश्य च ।
देवतायतनं कुर्याद्यशोधर्माभिवृद्धये ॥१॥
Sloka 1.—Having made big water tanks and laid out
gardens, one should build a temple in order to enhance
one's reputation aud religious merit.
इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकास्तान् बुभूषता ।
देवानामालयः कार्यो द्वयमप्यत्र दृश्यते ॥२॥

492 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 3-5.
Sloka 2.—One wishing to enter the worlds attained
by performing sacrifices and sinking wells and the like,
should build a temple, whereby one would get the fruits
of both.
इष्टं यज्ञादिकं पूर्तं वापीकूपतडागादिकम्
तथा चोक्तम्
इष्टं यज्ञेषु यद्दानं ततोऽन्यत्पूर्तमिष्यते ।
इष्टाभिः पशुबन्धैश्च चातुर्मास्यैर्यजेद्विजः ॥
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यो यजेत स इष्टवान् ।
वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च ॥
अन्नप्रदानमाचार्यैः पूर्तं इत्यभिधीयते ।
तथा च काश्यपः
इष्टापूर्त्तादिभिर्यज्ञैर्यांवास्तुंकुर्वन्ति मानवाः ।
अग्निष्टोमादिपशुभिरिष्टं यज्ञं प्रकीर्तितम्॥
वापीकूपतडागादिदेवतायतनानि च ।
स्वर्गस्थितिं सदा कुर्यात्सदानं पूर्तसंज्ञितम् ॥
देवानामालयः कार्यो द्वयमप्यत्र लभ्यते ।
सलिलोद्यानयुक्तेषु कृतेष्वकृतकेषु च ।
स्थानेष्वेषु सांनिध्यमुपगच्छन्ति देवताः ॥३॥
Sloka 3.—Deities take a pleasure in residing in places
which are furnished with plenty of water and gardens
naturally or otherwise.
सरःसु नलिनीच्छत्रनिरस्त⸲विराश्मिषु ।
हंसांसाक्षिप्तकह्लारवीथीविमलवारिषु ॥४॥
हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराविषु ।
पर्यन्तनिचुलच्छायाविश्रान्तजलचारिषु ॥५॥
Slokas 4-5.—Gods dwell with pleasure in (near) the
lakes where the rays of the Sun are warded off by the
parasol of lotus, which have clear water containing ave-
nues of white lotuses tossed by the shoulders of swans,

Adh. LVI. Sl. 6-9.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 493
which resound with the notes of swans, flamingoes,
Kraunchas and ruddy geese, and which have the aquatic
animals resting in the shade of the Nichula trees on their
bank.
क्रौञ्चाकाञ्चीकलापाश्च कलहंसकलस्वराः ।
नद्यस्तोयांशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः ॥६॥
फुल्लतीरद्रुमोत्तंसाः सङ्गमश्रोणिमण्डलाः ।
पुलिनाभ्युन्नतोरस्या हंसहासाश्च निम्नगाः ॥७॥
Slokas 6-7.—Likewise do they dwell in places where
the rivers have large girdles of Krauncha birds, sweet
voice in the form of the melodious notes of the royal
swans, silken saree of the water, belts made of fishes, the
floral ear-decorations in the form of the trees in bloom on
the banks, round buttocks of confluences, lofty bosoms of
sand-dunes, and merry laughter of the swans.
वनोपान्तनदीशैलनिर्झरोपान्तभूमिषु ।
रमन्ते देवता नित्यं पुरेषूद्यानवत्सु च ॥८॥
Sloka 8.—They sport always in the vicinity of
forests, rivers, mountains and cataracts; and in towns
with pleasure-gardens
तथा च काश्यपः
हरितोज्ज्वलतोयाश्च वाप्यः पक्षिविरावृताः ।
वनोपवनमध्येभ्यो नित्यमुत्फुल्लितद्रुमाः ॥
हंसकारण्डवाकीर्णाः कोकिलालापनादिताः ।
षट्पदागीतमधुरा नृत्यद्भिः शिखिभिर्युताः ॥
तत्र देवा रतिं यान्ति सान्निध्याच्चिरसंस्थिताः ।
भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि ।
ता एव तेषां शस्यन्ते देवतायतनेष्वपि ॥९॥
Sloka 9.—The several sorts of soil recommended for
the construction of houses for the several castes* are like-

494 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 10-16.
wise recommended to persons of the different classes when
they wish to build temples.
See Adhyaya LIII-Slokas 96-97, supra.
चतुष्षष्टिपदं कार्यं देवतायतनं सदा ।
द्वारं च मध्यमं तस्मिन् समदिक्स्थं प्रशस्यते ॥१०॥
Sloka 10.—The temple site should always be divided
into 64 squares. Its middle door being situate in one of
the four cardinal quarters is highly auspicious.
यो विस्तारो भवेद्यस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः ।
उच्छ्रायाद्यस्तृतीयांशस्तेन तुल्या कटिः स्मृता ॥११॥
विस्तारार्धं भवेद्गर्भो भित्तयोऽन्याः समन्ततः ।
गर्भपादेन विस्तीर्णं द्वारं द्विगुणमुच्छ्रितम् ॥१२॥
उच्छ्रायात् पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुम्बरः ।
विस्तारपादप्रतिमं बाहुल्यं शाखयोः स्मृतम् ॥१३॥
त्रिपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिस्तत्प्रशस्यते ।
अधःशाखाचतुर्भागे प्रतीहारौ निवेशयेत् ॥१४॥
शेषं मङ्गल्यविहगैः श्रीवृक्षैः स्वस्तिकैर्घटैः ।
मिथुनैः पत्रवल्लीभिः प्रमथैश्चोपशोभयेत् । १५॥
द्वारमानाष्टभागोना प्रतिमा स्यात् सपिण्डिका ।
द्वौ भागौ प्रतिमा तत्र तृतीयांशश्च पिण्डिका ॥१६॥
Slokas 11-16.—The height of a temple should be
double its width and the flight of steps (over which the
edifice is built) equal to a third of this height. The
Sanctum sanctorum should be half the above width.
All rund this there are walls. Its door is one fourth of the
sanctum sanctorum in width and twice as high. The
side-frame of the door has a breadth of a quarter of its
height ; similarly the threshold and the upper block. The

Adh. LVI. Sl. 11-16.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 495
thickness of the frames is equal to a fourth of their
breadth. A door consisting of three, five, seven or nine
frames is highly commended. Lower down, upto a height
of 1/4th of the doorpost, two images of door-keepers
must be kept ; the remaining space being ornamented
with the carvings of auspicious birds, Bilwa trees,
Swasthika figures, pitchers, couples, foliage, creepers and
Siva's hosts. The idol with its pedestal ought to be as-
high as the door diminished by an eighth, of these, the
idol being of two parts and the pedestal one.
There are many varieties of temples, of which Meru is one,
whose dimensions are : Breadth = 32 cubits, height = 64 cubits ;
the height of the flight of steps = 6 1/3 cubits ; the Sanctum sanct-
orum = 16 cubits ; all round there are walls of 3 cubits' thickness.
The door is 4 cubits in breadth; its height is cubits; the width
of the frame and threshold = 2 cubits ; its thickness = 12 digits ;
the height of the idol = 4 cubits and 16 digits; the height of the
pedestal = 2 cubits and 8 digits.
तथा च काश्यपः
पुरानुसारप्रासादाः कर्तव्याः शुभलक्षणाः ।
नात्युच्चा नातिनीचाश्च समदिक्सूत्रसूत्रिताः ॥
चतुःषष्टि कोष्ठकानां मध्ये च तत्र विन्यसेत् ।
द्वारं च मध्यमं श्रेष्ठं समदिक्स्थं प्रशस्यते ॥
विस्तारद्विगुणोत्सेधः कटीरंशे तृतीयके ।
विस्तारार्धेन तद्गर्भो भित्तयोऽन्यास्तथान्तरे ॥
गर्भाच्चतुर्थभागे च द्वार तद्द्विगुणोच्छ्रितम् ।
द्वारोच्छ्रायचतुर्भागो विस्तारः शाखयोः स्मृतः ॥
उदुम्बरस्तथैवोक्तः शाखामानेन नित्यशः ।
घनत्वं पादमानेन शाखयोश्च प्रकीर्त्तितम् ॥
एकशाखास्त्रिशाखा वा पञ्च सप्त नवापि वा ।
द्वारिकास्तत्र शस्यन्ते द्वारिभिर्या अकुण्टिकाः ॥
शाखा चतुर्थभागेऽत्र प्रतीहारौ तु कारयेत् ।
प्रमथैर्विहगैश्चैव जीवैर्ज (वज्रेण)ाङ्गवैः ॥

496 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 17-20.
श्रीवृक्षखस्तिकैः पद्मर्हंसैश्चैव मनोरमैः ।
पक्षान्तरे कताशुङ्गैर्गहैर्वैनायकादिभिः ॥
देवं सपिण्डिकं स्थाप्य द्वारार्धं शोभितं शुभम् ।
द्वौ भागौ प्रतिमा कार्या तृतीयश्चैव पिण्डिका ॥
स्रवणद्रोणिकाभागो वामे पार्श्वे विधीयते ।
निर्माल्यं च निवेद्यं च बलिपूजापमार्जनम् ॥
मेरुमन्दरकैलासविमानच्छन्दनन्दनाः ।
समुद्गपद्मगरुडनन्दिवर्धनकुञ्जराः ॥१७॥
गुहराजो वृषौ हंसः सर्वतोभद्रको घटः ।
सिंहो वृत्तश्चतुष्कोणः षोडशाश्राश्रयस्तथा ॥१८॥
इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादाः सञ्ज्ञया मया ।
यथोक्तानुक्रमेणैव लक्षणानि वदाम्यतः ॥१९॥
Slokas 17-19.—There are twenty types of temples
enumerated here by me : viz : (1) Meru (2) Mandara
(3) Kailasa (4) Vimana chchanda (5) Nandana (6) Samu-
dga (7) Padma (8) Garuda (9) Nandivardhana (10)
Kunjara (11) Guharaja (12)Vrisha (13) Hamsa (14)
Sarvatobhadraka (15) Ghata (16) Simha (17) Vritta (18)
Chatushkona (19) Shodasasri and (20) Ashtasri. I shall
now begin to define them in regular order.
तत्र षडश्रिर्मेरुर्द्वादशभौमो विचित्रकुहरश्च ।
द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः ॥२०॥
Sloka 20.—Among these, the temple known as
Meru is hexangular, has twelve storeys and internal win-
dows of various types. It has four doors in the quarters
and is 32 cubits in width.
तथा च काश्यपः
द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णं चतुर्द्वारं षडंश्रिकम् ।
भूमिकाद्वादश कर्तव्या विचित्रकुहरान्विताः ॥

Adh. LVI. Sl. 21-23.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 497
द्वादशोपर्युपरिगा वर्त्तुलाण्डैः समायुताः ।
प्रासादो मेरुसञ्ज्ञः स्यान्निर्दिष्टो विश्वकर्मणा ॥
त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः ।
कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोऽष्टभौमश्च ॥२१॥
Sloka 21. —The Mandara temple is hexangular, 30
cubits in width and has ten storeys and domes. Kailasa
is similar to this, but has eight floors and is 28 cubits in
width.
तथा च काश्यपः
त्रिंशद्धस्तस्तु विस्तीर्णः प्रासादोऽयं द्वितीयकः ।
अष्टभौमश्च कैलासो हस्ताष्टाविंशतिः स्मृतः ।
षडश्रिः शिखरोपेतः प्रासादस्तु तृतीयकः ॥
जालगवाक्षकयुक्तो विमानसञ्ज्ञस्त्रिसप्तकायामः ।
नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिंशः षोडशाण्डयुतः ॥२२॥
Sloka 22.—The Vimana Cchanda temple is 21 cubits
in breadth and has latticed windows. The Nandana too
has six storeys and 16 cupolas and measures 32 cubits.
तथा च काश्यपः
गवाक्षजालसंयुक्तो विमानश्चैकविंशतिः ।
षडश्रिरष्टभौमश्च प्रासादः स्याच्चतुर्थकः ॥
नन्दनस्तु षडश्रिः स्याद्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तृतः ।
षड्भौमः षोडशाण्डस्तु प्रासादः पञ्चमो मतः ॥
वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्माकृतिः शया अष्टौ ।
शृङ्गेणैकेन भवेदेकैव च भूमिका तस्य ॥२३॥
Sloka 23.—The Samudga is circular in shape, and
Padma is like a lotus in appearance; both these measure
8 cubits, have only one storey and one dome: [The
round one is shaped like a green gram and the other has
eight petals].
बृ. सं. 63

498 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Adh. 24-26.
तथा च काश्यपः ।
वर्त्तुलस्तु समुद्गः स्यात्पद्मः पद्माकृतिस्तथा ।
हस्ताष्टकं तु विस्तीर्णो भूमिषा शृङ्गभूषिता ॥
गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दीति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः ।
कार्यस्तु सप्तभौमो विभूषितोऽण्डैस्तु विंशत्या ॥२४॥
Sloka 24.—The Garuda is shaped like an eagle with
wings and tail. The Nandin is like the former but with-
out the wings and tail. Both these are 24 cubits in
width. They have seven storeys and are adorned with
20 cupolas.
तथा च काश्यपः ।
गरुडो गरुडाकारः पक्षपुच्छविभूषितः ।
नन्दी तथाकृतिर्ज्ञेयः पक्षादिरहितः पुनः ॥
कराणां षट्चतुष्कास्तु विस्तीर्णौ सप्तभूमिकौ ।
दशभिर्द्विगुणैरण्डैर्भूषितौ कारयेत्तु तौ ॥
कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् ।
गुहराजः षोडशकस्त्रिचन्द्रशाला भवेद्वलभी ॥२५॥
Sloka 25.—The Kunjara is shaped like the back of an
elephant (like a standing etc.) and measures 16 cubits all
round from the bottom. It has only one storey. The
Guharaja measures 16 cubits and is single-storeyed.
Both have a roof with three dormer-windows.
तथा च काश्यपः ।
कुञ्जरो गजपृष्ठाभो हस्ताः षोडश विस्तृतः
गुहराजो गुहाकारो विष्कम्भात् षोडश स्मृतः ॥
त्रिचन्द्रशाला वलभी तयोः कार्या सुलक्षणा ।
दशमैकादशावैतौ प्रासादौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ ॥
वृष एकभूमिशृङ्गो द्वादशहस्तः समन्ततो वृत्तः ।
हंसो हंसाकारो घटोऽष्टहस्तः कलशरूपः ॥२६॥

Adh. LVI. Sl. 27-28.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 499
Sloka 26.— The Vrisha has only one storey and
dome, measures 12 cubits and is circular all round. The
Hamsa is shaped like a swan (with beak, wings and tail)
and measures 12 cubits. The Ghata is shaped like a
pot and measures 8 cubits.
तथा च कश्यपः ।
वृषो द्वादशहस्तस्तु समवृत्तैकभूमिकः ।
शृङ्गेणैकेन संयुक्तः प्रासादः परिकीर्तितः ॥
हंसो हंसाकृतिर्ज्ञेयो हस्तो द्वादशविस्तृतः ।
एकभूमिकयायुक्तः पक्षपुच्छाद्यलङ्कृतः ॥
घटः कलशरूपस्तु विस्तीर्णोऽष्टकरः स्मृतः ।
द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः ।
बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विंशः पञ्चभौमश्च ॥२७॥
Sloka 27.---The Sarvtobhadra has four doors, many
domes, many beautiful dormer-windows and five storeys,
its breadth being 26 cubits.
तथा च काश्यपः ।
शिखरैर्बहुभिर्युक्तश्चतुर्द्वारविभूषितः ।
रुचिरैश्चन्द्रशालैश्च बहुभिः परिवारितः ॥
चतुरस्रः पञ्चभौमः षड्विंशद्धस्तविस्तृतः ।
सर्वतोभद्र इत्युक्तः प्रासादो दशपञ्चमः ॥
सिंहः सिंहाक्रान्तो द्वादशकोणोऽष्टहस्तविस्तीर्णः ।
चत्वारोऽञ्जनरूपाः पञ्चाण्डयुतस्तु चतुरस्रः ॥२८॥
Sloka 28.—The Simha has 12 angles, is adorned
with images of lions. Its width is 8 cubits. The re-
maining four, viz., Vritta-round, Chatushkona-quadrangu-
lar, Shodasasri-one with 16 angles, and Ashtasri-with 8
angles have significant names and are dark inside. All
these have only one storey and one cupola, except the
Chaturasra which has five domes.

500 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 29-30.
These dark ones do not have external light entering the in-
terior. There should be walls close by all round the temple and
the entrance is to be on the western side. The walls are so con-
structed that they look part and parcel of the temple structure
and not apart from it. The outer gate being on the north, the
door of the temple should be made in the east (front) The idol in
the temple should be made of gems, by whose lustre, there will be
ample light inside.
तथा च काश्यपः
सिंहः सिंहसमाक्रान्तः कोणैर्द्वादशभिर्युतः ।
विष्कम्भादष्टहस्तः स्यादेका तस्य च भूमिका ॥
वृत्तो वृत्ताकृतिः कार्याः कुब्जायुतुल्यास्तथापरे ।
सान्धकारास्तु सर्वे ते भूमिकैकाः समावृताः ।
एकाण्डरूपिताः सर्वे पञ्चमिश्रस्तुत्सकः ।
भूमिकाङ्गुलमानेन मयस्याष्टोत्तरं शतम् ।
सार्द्धं हस्तत्रयं चैव कथितं विश्वकर्मणा ॥२९॥
Sloka 29.—According to Maya, the height of a storey
should be 108 digits, while according to Viswakarman it
is 3½ cubits or 84 digits.
तथा च मयः ।
प्रासादभूमिकामानं शतमष्टोत्तरं स्मृतम् ।
तथा च विश्वकर्मा ।
चतुर्भिरधिकाशीतिरङ्गुलानां तु भूमिका ।
प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतमेकं विपश्चितः ।
कपोतपालिसंयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ॥३०॥
Sloka 30.— Learned sculptors (carpenters) reconcile
the above two opinions on the subject. If you add the
height of the crown-work (dove ridge or cornice), the
smaller number will equal the greater.
By Kapotapali is meant lion-faces made of wood jutting out.

LVI. 31, LVII. 1-3.] सप्तपञ्चाशोऽध्यायः 501
त थाचोक्तम् ।
कपोतपालिं ब्रुवते विटङ्कं च बहुश्रुताः ।
तथा च तन्त्रान्तरे पठ्यते ।
कपोतपालिरहितं मानं चतुरशीतिकम् ।
भूमकानां सह तया शतमष्टोत्तरं स्मृतम् ॥
अङ्गुलानामतः साम्यं भूमिकासु प्रकीर्तितम् ।
प्रासादलक्षणमिदं कथितं समासा-
दर्गेण यद्विरचितं तदिहास्ति सर्वम् ।
मन्वादिभिर्विरचितानि पृथूनि यानि
तत्संस्पृशन् प्रति मयात्र कृतोऽधिकारः ॥३१॥
Sloka 31.—Thus have I succinctly treated of the
characteristics of temples. All that has been expounded
by sage Garga is found in this Chapter. I have derived
authority for my statements by following closely the
texts of great length composed by Sages Manu and others.
Thus ends the 56th Adhyaya on the "Description of Temples".
वज्रलेपलक्षणाध्यायः ॥५७॥ On the Adamantine Glue.
आमं तिन्दुकमामं कपित्थकं पुष्पमपि च शाल्मल्याः ।
बीजानि शल्लकीनां धन्वनवल्को वचा चेति ॥१॥
एतैः सलिलद्रोणः क्वाथयितव्योऽष्टभागशेषश्च ।
अवतार्योऽस्य च कल्को द्रव्यैरेतैः समनुयोज्यः ॥२॥
श्रीवासकरसगुग्गुलुभल्लातककुन्दुरुकसर्जरसैः ।
अतसीबिल्वैश्च युतः कल्कोऽयं वज्रलेपाख्यः ॥३॥
Slokas 1-3.—Take unripe 'Tinduka fruits, unripe
wood-apples, flowers of silk cotton, seeds of Sallaki,