बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

जा" or "ककुभ्यंशजा"?
Wait! Look at the first letter of L6:
Is it 'म'? Yes.
Second letter: 'जु'? Look at the loop: it is 'जु' or 'ञ्ज' or 'धु'?
Wait, look at 'मधुकरी' in L2: 'धु' has a small top loop and a curve down.
In L6: the second letter has a loop... wait, look at 'जु':
Wait, is it 'कु'? No.
Could it be 'ककुभ्यंशजा'?
First letter is 'म'! Definitely 'म'.
Second letter: look at the top horizontal, then a vertical, then... wait, look at 'ज' in 'षड्ज': 'ज' has three prongs/curves.
Here, it has a horizontal to the left, curve down... wait, is it 'धु'?
Compare with 'धु' in 'मधुकरी' (L2):
In L2: 'म' then 'धु'.
In L6: 'म' then ... wait, it looks like 'कु'? No, 'कु' has a loop to the left.
Wait! Could it be 'ककुभ्यंशजा'? But the first letter is clearly 'म'!
Wait, look at: "म जु व त्यं श जा"?
Wait, look at the letter between 'म' and 'व':
Wait, is it TWO letters?
Letter 1: म
Letter

१२० बृहद्देशीयां
उदाहरणं — सासागासासनिपानि । माधामागास-
मासासासा । समगासपमरिगासानिनिमासागासासा । धानि-
पापापनिसागा ।
गान्धारस्य प्रयोगेण भाषेयं तस्य वैसरी ।
पञ्चमांशा ऋपभहीना षड्जान्ता पाण्डवा भवेत् ॥
षड्जपञ्चमसञ्चारो द्विश्रुतीनां तथैव च ।
भाषा भिन्दोलके ह्येषा कथिता प्रथममञ्जरी ॥
उदाहरणं — पापापापाधमपानीसापञ्चमपाधनि धा-
सासापापानिसासासागासापागामानिसनिषापानिसापानिसा-
गानिसानिसासा । प्रथममञ्जरी ।
षड्जांशन्याससंयुक्ता संपूर्णा धेन दुर्बला ।
संवादश्चैव कर्तव्यः षड्जमध्यमयोस्तथा ॥
षड्जगान्धारयोर्नित्यं छेवाटी संप्रकीर्त्तिता ।
उदाहरण—सापासा । मागासासागामनिमापामासा-
सामामानीमामानीगामानीमामापापागामासासासागासनी ।
सागासानीसनिधामधामापापापाधामामाघमपमगरिसासानी -
नीनीसागारीमामारीनीसासा । छेवादी
घड्जांशा मध्यमान्ता च निषादर्षभदुर्बला ।
षड्जमध्यमसंवादस्तथा गान्धारपञ्चमे ॥
⸴

भाषालक्षणम् । १२१
षाड्बौङ्घिता ज्ञेया प्रकृत्या षड्जमध्यमा ।
एषा भाषा तु कथिता किन्नरैरपि गीयते ॥
उदाहरणं — सापापाधामामापागामगापधाधापाग-
मागापापापाधापासासापाधापनगामामागामसासासागागामा-
गामामा । षड्ज + + + ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता दुर्बला पञ्चमेन तु ।
धैवतनिषाद्बाहुल्यं षड्जधैवतयोस्तथा ॥
भाषेयं षाडवा ज्ञेया प्रेक्षके मधुकरी भवेत् ।
उदाहरणं — मापापाधाधामाधानिनिपासानिधसासा-
मापाधनीसननिसासामापानिसासाररीगमगारीसासानिधापापा-
पाधनिधा सासाररीगमागरिसासा । मधु(क)री ॥
इति हिन्दोलके भाषा समाप्ता ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि पञ्चमषाडवे भाषाः ।
पञ्चमांशा तदन्ता च निषाद्बहुला सदा ॥
परस्परं तु दृश्येत षड्जधैवतसङ्गतिः ।
पूर्णपञ्चमजा ह्येषा आभीरीदेशसम्भवा ।
एषा भाषा तु विज्ञेया प्रथमा पञ्चमोद्भवा ॥
उदाहरणं — पाधामाधनिधापापापापधनिधामामा-
धानिसासासनिनिधानिसधानिसानिधासाधरिमामाधानिनिधापा-
पापममधनिसासासनिनिनिसासासनिगरिमसमागरिसमसाधनि-
पाधामाभासरिमाधारिमपापा । आभीरी ।
१६

१२२ बृहद्देश्यां
भाविनी पञ्चमन्यासा गान्धारांशाल्पधैवता ।
मध्यमपञ्चमयोरत्र गमनं दृश्यते घनम् ॥
भाषा तु भाविनी ज्ञेया पूर्णा गान्धर्ववेदिभिः ।
उदाहरणं — गामापागमपानिधा । गमपामागागारी-
रीगानीधापापापापा । मामागामापापाभापापामाधारीसगग-
मापामागारीरीपापा । भाविनी ।
माङ्गली पञ्चमान्ता च धैवतांशा प्रकीर्तिता ।
षड्जधैवतसंवादो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
सङ्कीर्णा च मता नित्यं ज्ञेया वैदेशसम्भवा ।
एषा भाषा च गीतज्ञैरुक्ता पञ्चमसम्भवा ॥
उदाहरणं — सासासासधासारिरिधासारिरिधासाधा-
साधासासारिमारिमामामघमधपापापाघामपापमसासानिधता-
रिरिभागरिसासासारिमारिमाममधमपपापापामापापमसासानिघ -
ससारिरिगारिमारीसाधासासाधमासासा(सासाम। पमामापापा।
माङ्गली ।
पञ्चमांशा तदन्ता च संपूर्णा पञ्चमोज्ज्वला ।
सैन्धवी षड्जसंभूतां विभाषां सैन्धवीं विदुः ॥
षड्जपञ्चमसंवादो दृश्यते च मुहुर्मुहुः ।
उदाहरणं — पापाधसारिगागागरिमरि। ससानिधा-
धासनिधाधामसरिगागागरिसाधाधपांपाधापाधसारिगारिपा -
रिगागारीरीसाधासाधापामापापाधापाधापामामामापाधाधांसा-
रीरिसाधापामापापा । सैन्धवी ।

भाषालक्षणम् । १२३
गूर्जरी पञ्चमान्ता च गान्धारांशालपमध्यमा ।
षड्जमध्यमसंवादः संपूर्णा नित्यमेव हि ॥
विभाषेयं समाख्याता संपूर्णा पञ्चमोद्भवा ।
उदाहरणं — गरीमामामधानिधापापाधाधानीधामा-
मामाधागारीरीसरिगरिमाधामापाधपधनिधाधाधधपरीरीसारि -
मागारीमामामाधानीधरिपधानीवापापानीधामामानधमधम-
गारिरीमामारीसासागारीभामापाधानीसनीमनीधामपापा । गू-
र्जरी ।
पञ्चमाद्यन्तसंयुक्ता दाक्षिणात्या मनोरमा ।
संपूर्णा + + ज्ञेया जाता गान्धारप(ञ्च)मे ॥
विभाषेयं सदा ज्ञेया देशाख्या पञ्चमोद्भवा ।
उदाहरणं -- पापानीरी । निरिगारिगरिमामरिरिनि-
निरि । धापापापपनिगिरिगिरिगरिमगरिशिरि । धनिधवनिधा-
धनिधापापानिरिरिग।रिगाधामागार

१२४ बृहद्देश्यां
पपाप । मामाधपपापममरिंरिमपाप। धपापापधपधसासारिगिरि-
धपापापा । अन्धाली ।
मध्यमांशाल्पऋषभा पञ्चमन्याससंयुता ।
मध्यमधैवतसंवादस्तुल्यं स्यात् पञ्चमस्य तु ॥
संपूर्णषाड(बा) चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।
उदाहरणं — मामामगसारिरिनिसागरि । सानिनि-
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधधिनिनिसागरि-
सासासानिनिसाधानिपापाधानिनिगगसासासासागासानीधा -
मापापा ।
त्रापणी पञ्चमन्यासा पञ्चमर्षभदुर्बला ।
द्विश्रुतीनां तु रूपेण गमनं तत्प्रयोक्तृभिः ॥
षड्जमध्यमबाहुल्यं पञ्चमर्षभयोस्तथा ।
साधारणकृता ह्येषा त्रापणीदेशसम्भवा ॥
उदाहरणं -- सासासापापापाधाधाधाधानीनीनीसा-
सानिधानिधाधारिसासानीधानीधासाममरिमारिमागागारिसा-
सनिपापापानिधानिसासनिसनिमधधसनिधामागामाधानीसा-
सधानीसामधामागाभाधानीसास । सससनिसासानिगासानि-
धामामागाधारीसासासधानीधापा । त्रापणी ।
कैशिकी पञ्चमन्यासा मध्यमांशा निदुर्बला ।
मध्यमधैवतमात्रं बाहुल्यं पञ्चमस्य तु ॥
एषा भाषा तु सङ्कीर्णा नित्यं पञ्चमसम्भवा ।

भाषालक्षणम् । १२५

उदाहरणं — पामाधानिधापापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाघाघानीसासारिरीपापामाधामाधममधममामाधा ।
निरपापा । कैशिकी ।
एषा वाष्टिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ? ज्ञ)षड्जके ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्षभवर्जिता ।
षड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृभिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया षड्जहीनौडुवा भवेत् ।
उदाहरणं — धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि-
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधसाग।सासामा-
धामा(म्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनितनिधाधाधा-
निधाममधमधमसागामधामामामास।निधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता षड्जधैवतसङ्गता ।
षड्जधैवतयोस्तु + ऋषभमध्यमयोगतः ॥
विभाषा षाडवा चेयं देशारूपा षड्जसम्भवा ॥
उदाहरणं ---- धाधासासागधरिगारिसागनिरीमासा-
धासानीनीनीनी । धाधाघानिधापापामाधामाधानिनिधाधा-
पागागाधारिद्यमामाधानिनिधाधा । दाक्षिणात्या ।
धैवतार्थन्तसंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारौ धैवतश्चात्र गमनं दृश्यते घनम् ॥

' with 'ा': 'षा'!
Wait, let me double check if it's 'पा':
In षाडव (hexatonic), it's definitely षा!
And in parentheses: "(वा)".
Then: "चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।"

Line 7:
उदाहरणं -- मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-
Wait, let's look at the dash after उदाहरणं:
It's a long dash: "उदाहरणं —" or "उदाहरणं --"
Then: "मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-"
Wait, is there a hyphen after सानिनि?
Yes, a hyphen at the end of the line: "-"

Line 8:
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधिनिनिसागरि-
Wait, let's look at that spot again:
"गागागसानिपापापासानिसासासा" (gā gā ga sā ni pā pā pā sā ni sā sā sā)
Then: "निसानिनि" (ni sā ni ni)
Then: look at the characters:
ध
ध
नि
नि
सा
ग
रि

Wait, is there an 'ि' on the second ध, or is it:
ध ध नि नि?
Wait, look at:
Is it ध ध नि नि?

भाषालक्षणम् । १२५
उदाहरणं — पामाधानिधापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाधाधानीसासारिरीपापामाधामाधमधमधमामाधा ।
निरिपापा । कैशिकी ।
एषा वार्त्तिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ? ज्ञ)पड्जके ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्षभवर्जिता ।
पड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृभिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया पड्जहीनौंडुवा भवेत् ।
उदाहरणं — धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि -
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधधसाग(सासामा -
धामा(न्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनिसनिधाधाधा-
निधाममधमधमस(गामधामामासासानिधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता पड्जधैवतसङ्गता ।
पड्जधैवतयोस्तु + ऋषभमध्यमयोस्तथा ॥
विभाषा षाडवा ज्ञेयं देश्याख्या पड्जसम्भवा ॥
उदाहरणं — धाधासासागधरिंगारिसागनिरीगासा-
धासानीनीनीनी । धाधाधानिधापापामाधासाधानिनिधाधा-
पागागाधारिगामामाधानिनिधाना । दाक्षिणात्या ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारो धैवतश्चात्र गमनं दृश्यते घनम् ॥

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

१२६ बृहद्देश्यां
• भाषाङ्गा + तु सङ्कीर्णा गान्धारी समुदाहृता ।
उदाहरणं— धाधागागागारिरिगमगामाधारिरिरि रि-
गामापामा । मापामापामापासगारिरिगागाधापाधागागारी-
सासासा । निसासानिग।मापासासानीगारीमागमागामामामा-
मानिनीनीनि । मधाधाधाधा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता पाडवा पञ्चमा हिता ।
मध्यमर्षभसंवादो द्विश्रुतीनां च गीयते ॥
विभाषा चैव श्रीकण्ठे प्रयोगे ललितास्तुते ।
उदाहरणं — धानिमागाग(धारिमाग(गाधारिमाग-
रिगारिरिगा(रिगाभागारिगाधारिरिरीनिसानिनिधाधा । श्री-
कण्ठी ।
मध्यमांशा धैवतान्ता ऋषभेण (तु) दुर्बला ।
मध्यमर्षभपञ्चमगमनं दृश्यतेन्धनन् (?)॥
[L1

भाषालक्षणम् । १२७
बङ्गालदेशसम्भूता वङ्गाली दिव्यरूपिणी ।
एषा भाषा रसा च + धैवतस्यापि वल्लभा ॥
प्रयोगे श्लक्ष्णसूक्ष्मश्च गायकैः स्वरशोभितैः ।
उदाहरणं — धारीसारीगागाधारीसारीमानीसानीनी-
सांसासं। रिधामापाधाधारिसामाध। निधाधा । वङ्गाली ।
मध्यमांशा धैवतान्ता पञ्चमर्षभदुर्बला ।
षड्जमध्यमसंवादः षड्जगान्धारयोस्तथा ॥
सिन्धुविषयसंभूता देशाख्यां सैन्धवीं विदुः ।
उदाहरणं — नी। माधानीधानीसागासामासासागा-
मागामागासानिसानिधामापासामामासामाधा मानिसासासा -
सागारीधानिधापामाधानीथामाधाधाधा । सैन्धवी । (सै-
न्धर्वी ?)।
गान्धारांशा तु कालिन्दी धैवतान्ता चतुःस्वरा ।
पञ्चमर्षभहीना च निषादेन च दुर्बला ॥

• एषा ह्यन्तरभाषा वै कालिङ्गे सा तु गीयते ।
• हृद्या मनोहरा ह्येषा पञ्चमाद्वानुगीयते ॥
  उदाहरणं — गासामागामागासासासासाधामासा-
  साधामांनीमामासासासासामाधामामाधासासाधानीगाधा ।
  कालिन्दी ।
  षड्जान्ता धैवतान्न्यासा हीनौ गान्धारपञ्चमौ ।
  षड्ज + + + + + + + , धैवतयोस्तथा ॥
  एषा ह्यन्तरभाषा वै पुलिन्देन तु गीयते ।
  पुलिन्दके तु विख्याता षड्जऔडुवितारतधा ॥

उदाहरणं— धाधानिधासासानिधाधानिधाधाधापामा-
गारिरि रिगमपापाधापगारिरिधमाधापापाधापामरिगामानीधा-
वाधाधाधामपाधापानिरिगरिसारिधारिधारिधारिपाधाधाधाधा-
नि । सासारिगागामसामपमाधाधाधापाधासानिधैवतधाधा ।
धैवतभूषिता ।
विशाला पञ्चमांशा तु धैवतान्ता मनोहरा ।
सुसंपूर्णस्वरा ह्येषा सञ्चारो धैवतस्ततः ॥
एषा भाषा तु विज्ञेया किन्नरैर्गीयते सदा ।
उदाहरणं — पाधासासाधानीगासानिधाधा । पा-
धाधा । निसासानीधापामागानिनिनिरिगामामागाममधानी-
धानिसारिगारिसासानिधारिगसासनिसानिधानिनीधापधधध-
पापामागारिरिधारिरिममध्यमगमपापापापानिधधधधपामाधा-
निसासासारिरिरिममपमपापाधानीसानीधापाधाधापानिनि-
नि । सासामधापाधानिधा । विशाला । एता याष्टिकप्रोक्ता
भिन्नप(ञ्च)मभाषा(ः) ।
अथ पोट्टरागे —
पञ्चमांशा मध्यमान्ता संपूर्णा मध्यमोज्ज्वला ।
धैवतनिषादःसञ्चारो दृश्यते बहुलः सदा ॥
एषा वङ्गालभाषा (तु) पोट्टरागे प्रगीयते ।
सर्वेषां मङ्गलानां च गायकैर्गीयते सदा ॥
मङ्गल्या च प्रशस्ता च तेनासौ मङ्गला स्मृता ।
उदाहरणं— पाधापाधा । भाधापामागारिरि रिगमपा-
धासागासानिधापापामा । माङ्गली ।

भाषालक्षणम् । १३१
अथ टक्ककैशिके —
धैवताद्यन्तसंयुक्ता ज्ञेया मालवपञ्चमी ।
षड्जऋषभसंवादो बहुधैव तयोस्तथा ॥
संपूर्णा सुस्वरा ह्येषा देशभाषा मनोहरा ।
उदाहरणं — धैवत । धापाधैवतधाधाधारिमामाधा ।
पामधाधापामागरिमाधापाधा । मालवा ।
षड्जांशा धैवतन्यासा विज्ञेया भिन्नलालिका ।
धैवतनिषादबाहुल्या दृश्यते च परस्परम् ॥
किञ्चिद् दृष्टं न दृष्टं च भिन्नपञ्चमसंज्ञिता ।
एषा तु कथिता लोके भाषा सङ्कीर्णशोभना ॥
उदाहरणं — सासासागासाधानीसासाधानीमधनि-
धाधाधानिधामाधानिमधापाधाधाधा । भिन्नलालिता ।
गान्धारांशा धैवतान्ता द्राविडी संप्रकीर्तिता ।
द्विश्रुतीनां च गमनं षड्जधैवतयोस्तथा ॥
द्राविडविषये ह्येषा देशाख्या सुमनोहरा ।
उदाहरणं— धानिमधानिंधाधाधानिधामधापाधाधा-
धापामाधाधागामाधाधासागासानिधाधापामागाममनि । द्रा-
विडी । एताष्टक्कैशिकभाषास्तिस्रः ।
अथ वेसरषाडवे—
मध्यमाद्यन्तसंयुक्ता विज्ञेया ब्राह्मषाड(वे ? वा) ।
(वि ? द्वि)श्रुतिभ्यां च संवादो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
सुसंपूर्णस्वरा ह्येषा क्रिया चै गीयते जनैः ।
ब्राह्मषाडविका तत्र भाषा वेसरषाडवे ॥

? Wait, after रि रि, is that पिorविorधि? Wait, look at धरिin line 3:ग ग ध रि मा. In line 17: ऋ ष भाthenरि रिthenपिorयि? Wait, if svaras are being sung: रि रिthenप(पञ्चम)?रि रि पि? No, maybe पिकां? Wait, could it be ऋषभारिरिपिका ।orऋषभारिरिपिकां? Let's look at the character before कां: It has िand the letter isप? Yes, पि. Wait, why भा? If it's ऋषभ, why is it ऋषभा? Ah, because of sandhi or a-kara: ऋषभ+आ... or ऋषभारिरिपिकां! Wait, could it be ऋषभारिरिपिकां? Let's look at the image very carefully: रि रि सा गा रिThenऋwith a vertical stroke below? No, it'sऋ! Then ष भा रि रि पि कां । रेवगुप्ता ।`
Wait, look

भाषालक्षणम् । १३३
इत्येताः प्रकटा लोके भाषा बहुमताः स्मृताः ।
यथा यथा प्रयुञ्जीत तस्य सा तु विवर्तिता ॥
तथा सर्वप्रयत्नेन गीयते लक्षणान्विता ।
श्रोतव्या गायकैर्नित्यं परिहासार्थकौशिलि(?) ॥
यत्किञ्चिदाह्वये + + समस्तं नाशयेत् + तत् ।
सर्व+न्त्रामरागेषु भाषाणामुपलभ्यते ॥
सर्वागमसंहितायां याष्टिकप्रमुखभाषा(ख्या ? )लक्षणा-
ध्यायः चतुर्थः ॥
अतःपरं प्रवक्ष्यामि शार्दूलमते भाषालक्षणं —
पञ्चमांशा तु षड्जा(ता ?न्ता) भाषाभाषे प्रयोजयेत् ।
देवालवर्धनी पूर्णा भाषा चैषामनुक्रमात् ॥
उदाहरणं — पापानीसासा। नीसारीरीधापापामामा
मामाधासासासानिसारिरीनिधमागाप/धासासानीधानीधा
देवालवर्धनी ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता पौराली देशसम्भवा ।
संपूर्णा गीयते नित्यं भाषा वै टक्करागजा ॥
उदाहरणं — मामामामागारीरीरीसारिमरिगागारिग-
रिगसासानिधामाधामामाधाधनिसानिगागागागानिधानिसा-
सामानीगमापधानीनिधपधानि धापाममामामागामागारि-
रि । गासानिसा । पौराली ।
(वैध?धैव)तांशा तु षड्जान्ता पञ्चमर्षभवर्जिता ।
शकभाषा त्वौडुविता त्रावणी कामिनीषु च ॥

१३४ बृहद्देश्यां
उदाहरणं — धामगाधामागमामागधानिसासा । गा-
गामधामागसासा । मागा । सागा । धामामाधमागसासासा ।
त्रावणी ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता मानवलितिका विभा ।
विभाषा टक्करागस्यैषा गीयते मूढलालिता(?) ॥
उदाहरणं — मापाधापामासापधानीधापापा । मामा-
गरिसा धामाधाधामाधाधामाधानी । सासा । रिरिधारिरिमा-
गामारीसासा । साधाधनिसासा । तानललितिका ।
साधारणा तु षड्जांशान्ता दोद्धा पञ्चमस्वरा शुभा ।
पञ्चमर्षभहीनं तु ञ्व(?)देशाख्या टक्करागजा ॥
उदाहरणं — गासानीधधानीसानीसाधाधा । मामा-
धानि । सामागामाधाधामागामानीसासा । दोद्धा ।
निषादांशा तु षड्जेन वि(ही)ना पञ्चमस्वरा ।
टक्करागे (तु) शार्दूली ++ ऋषभ दुर्बला (ज्ञेया) ॥
उदाहरणं — नोंनिनि । सारीरीमारीरीपानिधापानि-
सारिरिमधामारिधानिरिसा । शार्दूली ।
षड्जायन्तममायुक्ता अलघ्वी देशसम्भवा ।
संपूर्णा टक्करागजाया स्वपाणिनि गीयते(?) ॥
उदाहरणं — सासासासा । धसासासासारीगामासानि-
धामामानीधापासामामा । मापाधामासाधागाग्सारिमानिधा-
निसासा । अलघ्वी ।
टक्करागे शार्दूलमते भाषा समाप्ता ।
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी पिञ्जरी पार्वती
(द्वे ? च)हिन्दोलके भाषाः ।

भाषालक्षणम् । १३५
गान्धारांशा तु षड्जान्ता षाडवा धैवतवर्जिता ।
हिन्दोले भिन्नवलिता गीयते विद्रुमैर्जनैः ॥
उदाहरणं—गागारीसनिनिध्रासनीपापापनीसासागा-
सानि । सासापानीसागामापापानीपामासारीसानिनिनिनी-
नीमागागासानीनीनीनीसामागासानिसामा । भिन्नवलितका ।
निषादांशा तु + + + षट्स्वरा धैवतान्विता ।
रविचन्द्रा तु + + + + + + + + क्रमात् ॥
उदाहरणं—निनिपासामागारी । सागारीसामासामामा-
गानिनिनिसासानिसासानिपापापनीसनिसासानिगागा । पम-
ममारीमापाधापापापममपारीमपानिसारिनिसासा । रविचन्द्रा ।
मध्यमांशां तु षड्जान्ता संपूर्णा श्रोत्रकैः स्मृता ।
भाषा सा भिन्नपौराली गीयते सुस्वरा सदा ॥
उदाहरणं — मामामध्यमामामामायामापानिसासाग-
मगानिसाधाधागामामपरिसानिनिसामागरिसामागरिसानिसा ।
भिन्नपौराली ।
पञ्चमांशा तु षड्जान्ता पूर्णा द्राविडडे(शा ? शजा) ।
गीयते नित्यमेवैषा परिटस्य + गीयते(?) ॥
उदाहरणं — पानिनिधासासागारिमागारिसासानिरि-
निपापानिसागरिमामरि । सासासानि रिमधापापानिनिनि-
धासासा । द्राविडी ।
गान्धारांशा तु षड्जान्ता पूर्णा द्राविडदेशजा ।
गीयते नित्यमेवैषा विभाषा(बिजरा ? पिञ्जरी) शुभा ॥

१३६ बृहद्देशी

षड्स्वरा निपादद्दीना उमादेव्या च गीयते ।
उदाहरणं — गागागारिसाधासासारिगागामागारी-
सा । धासापाधापगापाधासररिगापा । भागारिसामानिसाध-
रीसासारी । धासारिगागामामाग रिसारिरिगारिरिसारीसापा ।
धासपा । सारीमापा । धापासारीगामारिरिसा । पिञ्जरी ।
षड्जांशन्याससंयुक्ता पूर्णा पर्वतदेशजा ।
गीयते ऋपवीराणां भाषा हिन्दोलके शुभा ॥
उदाहरणं — सासानिम् । पामापानिधानिधापामा-
पा ' रीसापानिनिमारिमागनि सानिनिसागापानिसासानिनि-
पामापानिमा । धानिधापामामारिमामापानिसामागा । रिसा-
मागारीसानीसासासा । पार्वती ।
इति शार्दूलमते हिन्दोलिकभाषाः समाप्ताः ।
विभाविनी तु *पौ पापा वेगवन्ती तु पञ्चमा ।
आन्ध्री गान्धारिका चैव षट् स्युर्माळवपञ्चमे ॥
पञ्चमाद्यन्तसम्पूर्णा + देशं भा(?)विभाविनी ।
गीयते केशरचनाकामिनीभिति(?)सङ्गमे ॥
† [उदाहरणं — सासासासा धसासासासारीमामासा-
नीधासासानीधापसामामाभापाधा । सासा । धागारिसारिसा-
निधानि । सासा । अलघ्वी ।
टक्कराग शार्दूलमते भाषाः समाप्ताः ।

• पौराली इति स्यात् । † वलयान्तर्गतं वाक्यजातं लेखकप्रमादात्
  प्रक्षिप्तमिति भाति ।

भाषालक्षणम् । - १३७
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी ।
पिञ्जरी पार्वती चैव हिन्दोलके ?]
*पनिनिमागारिसानिरिनिसारिगामापापामागारिमानिनिधा-
नीनीधामापापा । पौराली ।
पञ्चमांशा तु संपूर्णा + + + + + + + ।
+भाषाकरणे चैवमुद्धारे चैव गीयते ॥
उदाहरणं — पापानिधाधानिधागासासासानिधाधा-
निनिपाधमा । गागाधामामापापाधानीसासारीगारी । सनि-
धापापा । वेगवती ।
पञ्चमार्षे तु संपूर्णा मूलभाषा तु पञ्चमा ।
प्रगल्भमनसे गीते भाषा मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—पापापामामारिरिगारिनिधाधा । धाधारि-
निगारिमागरिनीधापापापाधापामामापामाधानिरिमागामागा-
रीसासानिसानिधापापा । पञ्चमा ।
मध्यमांशा पञ्चमान्ता भावनास्था ध्रुवेशजा ।
अन्ध्री तु विश्रुता लोके व्याधा दुष्टेषु (?) गीयते ॥
उदाहरणं — सामपामापापानिधाधानिपापानिपमा-
रिसानिधापामा । सामाधानिधापापापासापानिगारिसानिनी-
सानिसानिधामामानिधापापा । अन्ध्री ।
गान्धारांशा तु गान्धारी संपूर्णा पञ्चमानुगा ।
विभाषा च सानुना गीयते(?) मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—गागानिनिधाधाधानिरिरिगापमागारीरि-
सनीसासा । धाधासाधानी । सागासानिधापापा । गान्धारी ।
इति शार्दूलमते पञ्चमभाषाः समाप्ताः ॥

• विभावन्त्या उदाहरणं पौराल्या लक्षणं च न दृश्यते ।
  T

१३८ बृहद्देश्यां
त्रावणी षड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दित॥
ललिता निषाद्वत्या च स्वरगान्धारवर्जिता ।
देशाख्या त्रावणी चैव नीपोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं — रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिर्ध,
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निर्रिधाधामधाधानिरिरि,
निगामागाधामारी(सानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा ।
धैवतान्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता षड्जभाषा तु षट्स्वरा ॥
उदाहरणं — पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा ।
मागागामा । निधाधा । गामागामा । गमाधाधा । गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । षड्जभाषा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋषभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडवा ॥
उदाहरणं—माधा । मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा ।
बाह्यपाडवा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडवा षड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भूता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं — निनिधा । पामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली ।

• मालवीगुर्जयोर्लक्षणमुदाहरणं च न दृश्यते ।