भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ५४ -
  रासलीलापरौ नित्यं परं ब्रह्म सनातनम् ।
  सहजानन्दिनीं रामं कामं वन्देतरामहम् ॥ २ ॥
  नमो लीलारसानन्दरूपिण्यै नित्यरूपिण्यै ।
  माधुर्य्यरसमाधुर्य्यरूपायै पररूपायै ॥ ३ ॥
  लीला रूपं गुणाः स्थानं चरित्र नाम धाम च ।
  मायासंयोगराहित्यात् सर्वमप्राकृतं तव ॥ ४ ॥
  औत्पतिकः स्वभावोऽयं वस्तुतः खलु वास्तव. ।
  यत्स्वयं निर्गुणं नाम तादृग्लीलारसात्मकम् ॥ ५ ॥
  विभावैरनुभावैश्च तथा संचारिभिः सह ।
  रसो वै स इति प्राह सर्वशास्त्रप्रमा श्रुतिः ॥ ६ ॥
  अद्यापि विधि शर्वाद्यास्त्वद्रूपंदैवतोत्तमाः ।
  केदं कुतः क केनेति सगुणा नैव जानते ॥ ७ ॥
  अनुभूतिः स्मृतिश्चैव त्वमेव सकलोत्तमे ।
  प्रमाविपर्ययश्चैव विकल्पो निद्रया सह ॥ ८ ॥
  विश्वसर्गविसर्गादौ त्वमेवाखिलरूपिणी ।
  वैषम्यं चापि नैर्घृण्यं त्वयि तन्नोपपद्यते ॥ ९ ॥
  सामरस्यमानन्दरसो युवयोः समुपास्यते ।
  सामन्तैर्ब्रह्मशक्राद्यैर्विष्टपाधारभूतये ॥ १० ॥
  ज्ञानं यत्तद्विशुद्धात्मविषयं प्राकृतेतरम् ।
  उपचारक्रमेणैव त्वद्रूपमवलम्बते ॥ ११ ॥
  माध्व्यास्ताः शुभा वाचो विस्मयं किमु तन्वते ।
  तवैव प्रेरणामात्रान्मनसि प्रकटीकृताः ॥ १२ ॥
  स्तुतिश्चेदन्यविषया गुणानामवलम्बिनी ।
  तदप्यसौ त्वद्विषया निर्गुणैव भवेत्तमाम् ॥ १३ ॥
  गुणातीते नित्यपदे सच्चिदानन्दरूपिणी ।
  रमसे त्वं नित्याकारे स्वेनैव सहजाभिधा ॥ १४ ॥
  निजलीलारसानन्दानुभवार्थं विरहिणौ(विहारिणो:?)।
  द्वन्द्वो वां नित्यकैवल्यं सहजेति त्वमीश्यतः ॥ १५ ॥
  प्रपञ्चोऽपि भवन्निष्ठो नित्यनिष्केवलात्मकः ।
  न संसार इवाभाति जीवनिष्ठो हि संस्मृतः ॥ १६ ॥
  कदाचिदात्मनिरतौ युवयोः सहजात्मनोः ।
  लीयते स प्रपञ्चोऽपि नामरूपचिदात्मकः ॥ १७ ॥

• ५५ -
  सत्कारणमसत्कार्यमेक एके विपर्ययम् ।
  कार्यकारणकर्त्रेक आहुर्नित्यं भवद्वपुः ॥ १८ ॥
  गुणातीततयास्तव्य प्राकृतप्रतियोगि यत् ।
  गुणानां प्राकृतत्वं तु न स्यादप्रतियोगिनाम् ॥ १९ ॥
  जातमात्रोऽहमैश्वर्यं न किंचिद्वेद कस्यचित् ।
  न हि जीवस्य मे मानं स्वाश्रयं खलु युज्यते ॥ २० ॥
  अथ मुक्तिरपि प्रायः स्वाश्रया नैव युज्यते ।
  न ह्यणोरस्य महिमा स्वेमहिम्न्यमहीयत ॥ २१ ॥
  अतः श्रुतिर्विप्रतिषिध्य सर्वं यद्दृश्यजातं वरिवर्ति लोके।
  दृङ्मात्रशेषं परमं स्वरूपमापादयन्ती फलगोचराभूत् ॥ २२ ॥
  स्वरूप एव भ्रमसंशयादिवृत्याकुलैः परतन्त्रैश्च जीवैः।
  न हीश्वरे त्वय्युपपन्नमन्य दृते कर्तुं न मनाच्चैव लापात् ॥ २३ ॥
  अतो नतोऽस्मि प्रयतोभूय भक्त्या श्रद्धासम्पत्संजनिताखिलार्थः।
  त्वां च त्वदीशं च रसात्मकं तल्लीलावपुर्नित्यनितान्तकान्तम् ॥ २४ ॥
  इत्यभिष्टूय पुरुषी सहजानन्दरूपिणीम् ।
  अवाङ्मनोगोचरत्वाद्विरंचिर्विरराम ह ॥ २५ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
  ✤
  अष्टादशोऽध्यायः
  श्रीनारायण उवाच
  नतोऽस्मि नित्यं जगदीश्वरेश्वरि त्वदङ्घ्रिसंतानकपुष्पयुग्मकम् ।
  चिरं यदाखाद्य रसोऽप्यहं सदा भवामि नित्योदयि दिव्यचेष्टितः ॥ १ ॥
  असौ विधिः सर्गविसर्गयोः क्षमस्तथाहमेतत्परिपालनप्रभुः ।
  हरस्तथा संहरणेऽस्य कोविदस्तदेतदाराधनमीशि तावकम् ॥ २ ॥
  अथ तत्रैत्य भगवान् नारायण उदारधीः ।
  निजांशिनीं श्रीसहजां तुष्टाव परमेश्वरीम् ॥ ३ ॥
  विभासि नित्यैव च चरित्रधोरणीविचिन्वतां वेदपथेषु वास्तवीम् ।
  वितन्वती ब्रह्मशिवादिचिन्तनप्रमोददां नित्यमुदारमानसे ॥ ४ ॥

ु-ते त्रि-व-र्ग-ल-भ्या-धि-क-म-र्थ-मु-ज्ज्व-ल-म् ॥ ६ ॥
Wait, जनोऽश्नुते: is it श्नु? Yes, श्नु.

Line :
आदिस्त्वमेवासि च मध्यमस्थ वै त्वमेव चान्तस्त्रिदशाधिपाधिये ।
Wait, look at मध्यमस्थ वै:
मध्यमस्था वै or मध्यमस्थ वै?
Look at स्थ: no ा? Wait, look at स्थ: there is no ा. It's मध्यमस्थ वै.
Wait, look at त्रिदशाधिपाधिये:
Is it त्रिदशाधिपाधिये or त्रिदशाधिपार्थिये or त्रिदशाधिपाधिपे?
Look at धि ये: the last two letters: धि ये or पि ते?
Let's zoom in on line 6 end:
चान्तस्त्रिदशाधिपाधिये ।
Wait, look at धि: circle at top, loop? No, it's ध with ि: धि. Then ये!
Wait, could it be त्रिदशाधिपार्थये? No, no repha. It is त्रिदशाधिपाधिये ।

Line :
`

भीरनाभीह्रदमाधुरीरसप्रमग्नरामेन्दुरसीन्द्रमानसम् ।
Wait, let's look at:
"गम्भीरनाभीह्रदमाधुरीरसप्रमग्नरामेन्दुरसीन्द्रमानसम् ।"
Wait, let's read the characters in line 22 carefully:
गम्भीरनाभीह्रद (7)
माधुरीरस (4) -> 11?
Let's count:
गम्-भी-र-ना-भी-ह्र-द-मा-धु-री-र-स- (12 syllables):
गम् (1) भी (2) र (3) ना (4) भी (5) ह्र (6) द (7) मा (8) धु (9) री (10) र (11) स (12)!
Second half:
प्र-म-ग्न-रा-मे-न्दु-र-सी-न्द्र-मा-न-सम् (12 syllables):
प्र (1) म (2) ग्न (3) रा (4) मे (5) न्दु (6) र (7) सी (8) न्द्र (9) मा (10) न (11) सम् (12)!
Wait, is it "रामेन्दुरसीन्द्रमानसम्" or "रामेन्दुमतीन्द्रमानसम्" or "रामेन्दुरसीन्द्र"?
Look at the characters:
"रा", "मे

्यै" -> "श्रीराजिन्यै" (रा-जि-न्यै, there is an i-matra on ज: राजिन्यै). Wait, Yashoda is sometimes called Radhaji? No, "राजिन्यै"? Or "राज्ञ्यै"?
Wait, look at the letter:
र + ा = रा
ज + ि = जि
न + य + ै = न्यै
"श्रीराजिन्यै"! Wait, look at line 25:
"नमस्तथा श्रीराजिन्यै याभ्यां त्वं नित्यलालिता ॥ ४६ ॥"
Wait, "त्वं नित्यलालिता"? Wait, त्वं नित्यलालितः or लालिता? It says "नित्यलालिता" (or लालितः? No, it has an aa-matra: लालिता, wait, let's look:
ल, ा, ल, ि, त, ा -> लालिता! Wait, is it addressed to Radha or Krishna/Rama?
Wait, if addressed to Radha, Rama/Sita? Wait, "नन्दनाथाय गोपराजाय धीमते" - Nanda, Yashoda? Yashoda is often called "राज्ञी" / "राजिनी"?

Now verse 47:
नमस्तदावेशयुग्भ्यां वात्सल्यरसपुष्टाभ्याम् ।
Wait, look at line 26:
नमस्तदावेशयुग्भ्यां वात्

• ५९ -
  मुहुर्मुहुः स्तुतिं कृत्वा नतिं कृत्वा मुहुर्मुहुः ।
  कृतार्थीकृत्य चात्मानं स्वधाम समगात्ततः ॥ ५१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
  ✼
  एकोनविंशोऽध्यायः
  महादेव उवाच
  अहं हरिः पद्मभवस्तथान्ये देवा पदङ्घ्रिद्वितयं प्रपन्नाः ।
  भवन्ति लोके महतामपीशास्तां रामरामां प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ १ ॥
  गुह्यं च ते नाम यदास्ति नित्यं गृह्णन्ति यद्वै सहजेति वेदाः ।
  मातः स्फुटं तत्प्रतिपाद्यरूपां त्वां देवतां कामपि संश्रयामि ॥ २ ॥
  वनं प्रमोदाख्यमनन्तकोटिश्रीजुष्टमानन्दमयं समंतात् ।
  त्वद्वल्लभो यत्र च रामचन्द्रो विभाति कन्दर्पवरार्घ्यवेषः ॥ ३ ॥
  भक्त्या प्र

• ६० -
  अचिन्त्यरूपा करुणा भवत्याः शक्ता समुद्धर्तुमुदेतिजीवान् ।
  नो चेत्कथं दुस्तरमोहजालं विभिद्य पारं परमं प्रयान्ति ॥ १२ ॥
  पितामहो यद्वितनोतिविश्वं रक्षन् हरिर्द्वावयते च दैत्यान् ।
  अहं तथा संहरणं करोमि तदेतदाभाति भवत्प्रसाद ॥ १३ ॥
  यतोऽभवद्वाङ्मनसं निवृत्तं यदाप्यनावाप्यमिहास्ति किंचित् ।
  यदेव सर्वैर्मुनिभिर्गृहीतं तदेव रूपं परमं भवत्याः ॥ १४ ॥
  अनन्तशक्तिप्रभवप्रभावमनन्तसंख्याकापुमर्थमूलम् ।
  अनन्तकालक्षपणाक्षयं ते विचेष्टितं मे हृदये चकास्तु ॥ १५ ॥
  तडिल्लतावच्च सुवर्णवर्णं रामाभ्रसम्पर्कसदामनोज्ञम् ।
  ध्यातं न यैस्ते जनर्न स्वरूपं तेषां भवेऽस्मिन् जनुरेव मोघम् ॥ १६ ॥
  तावन्मुखे जाड्यमुदेति भूयस्तावद्दरिद्रो भवतीह लोकः ।
  तवन्न कान्तिप्रसरोऽस्मिन् देहे यावन्न तेऽजायत दृष्टिपातः ॥ १७ ॥
  अधिप्रमोदाटविकुञ्ज मध्ये श्रीरामयोगेन सदा स्फुरन्ती ।
  इन्दीवरश्याममलोचनां त्वां सम्पत्तिसंवित्तिकृते भजामि ॥ १८ ॥
  यद्वाग्भवं नाम निरूढबीजं परात्मकं वेदसमूलमूलम् ।
  तत्तद्वपुः संनिहितं समस्ततन्त्रेषु मन्त्रात्मतया भजामि ॥ १९ ॥
  कदाचिदुन्मीलितमानभावोन्नते भ्रुवौ मन्मथचापचारू ।
  श्रीरामचन्द्रेकरसीन्द्रभाव्ये भजामि ते मुक्तकृपाकटाक्षे ॥ २० ॥
  वेदान्तवाक्येषु निगूढमुच्चैर्यत्तत्परं ब्रह्म चिदेकमात्रम् ।
  तस्यापि चेत्थं परमाप्रतिष्ठा तदा कथं वाग्विषयत्वमेषि ॥ २१ ॥
  नित्ये महिम्नि प्रथितप्रतिष्ठा त्वेके महागाथगुणैकजुष्टा ।
  अगोचरा ब्रह्मशिवादिभिस्त्वमधिप्रमोदाटवि दृश्यसे वै ॥ २२ ॥
  कदापि पञ्चत्वमियाद्विरंचिस्तथा विरामं भजते रमेशः ।
  भजाम्यहं चैव विनाशभाव तदा त्वमीशः स्वयमेव चासि ॥ २३ ॥
  त्वदङ्घ्रिपङ्केरुहगर्भधूली त्रिवेदमल्लीसुमनोमधूलीम् ।
  विचिन्वतां ज्ञानयथेष्वगम्यामधिप्रमोदाटवि किं न लप्स्ये ॥ २४ ॥
  वेदान्तविज्ञानविनिश्चिताथैर्योगेन कष्टेन गृहीतमन्यैः ।
  तत्त्वस्वरूपं प्रमुदाटवीनामाभीरकन्याभिरहो सुखापम् ॥ २५ ॥
  यथाकथंचिद्विषयैर्विमुक्ता नृणां मनोवृत्तिरुदीर्णरूपा ।
  त्वामप्रमेयामविलभ्य सीते कदर्थनीया किमु मुक्तिमार्गे ॥ २६ ॥
  ये स्वाश्रयां च प्रवदन्ति मुक्तिं तेषामहंभाविनष्टमात्रा ।
  ब्रह्मास्तिरूपाखलु चित्तवृत्तिरत्यर्थमेवप्रतिभाति मोघा ॥ २७ ॥

• ६१ -
  ये त्वत्पदाब्ज प्रभजन्ति सन्तस्तेषां परानुग्रहमात्रवश्या ।
  स्वं ब्रह्मधामं प्रविहाय मातः करोषि साश्चर्यचरित्रचर्याम् ॥ २८ ॥
  रजांसि भूमेः प्रमिमातु कश्चित्तथा तरङ्गान् जलधेर्बिभर्तु ।
  तथापि मातस्तव दिव्यकेलीगुणान् न संख्यातुमसौ समर्थः ॥ २९ ॥
  नमस्त्रिवेदीशिरसि स्थितायै ततोऽपि दौर्लभ्यतमान्वितायै ।
  स्वभक्तिमात्रैकसुलभात्मने ते श्रीसच्चिदानन्दपदोन्नतायै ॥ ३० ॥
  प्रमोदवनवीथीषु सहजानन्दिनी तु या ।
  सा त्वं जनकभूपस्य गृहे मातः समागता ॥ ३१ ॥
  भक्तानुग्रहकारिण्याः को जानाति तव क्रियाम् ।
  फलानुमेयमात्रत्वात्तथापि खलु गीयते ॥ ३२ ॥
  इत्युच्चार्यं शिवः स्तोत्रं सीतायाः परमश्रियः ।
  सानन्दाश्रुमिलन्नेत्रं दण्डवन्न्यपतद्भुवि ॥ ३३ ॥

• ६२ -
  पूर्णैव सर्वविषयेषु वितीर्णदृष्टिर्नित्यं तथापि रमसे रसिकेन्द्रयुक्ता।
  श्रीमत्प्रमोदवनवीथिषु नित्यमग्ना स्वानन्दसिन्धुलहरीगणसंगमेषु ॥ ७॥
  साकेतधाम्नि सुभगे सरयूतटान्तरिगन्तरंगशिशिरोपवनाभिरामे।
  नत्यं स्थितैव जगतोऽन्तकरणाय मातर्भूयोऽपि सम्प्रकटितासि निजांशुभासा ॥ ८॥
  कल्याणिनी सुखदकल्पलता जनानां स्वाङ्घ्रिप्रसादभवभव्यसमूहभाजाम्।
  भक्तिं तनोषि कृपया खलु रामचन्द्रहस्तग्रहं विदधती भवसिन्धुमध्ये ॥ ९॥
  न स्यास्त्वमेशि यदि दत्तकराव लम्बा भक्तावलेर्विदधतीकुशलानि नित्यम्।
  श्रीमन्महारसिकराजवरोऽपि किं तु कुर्वीत तेषु करुणामरुणाङ्घ्रिपद्मे ॥ १०॥
  स्वरूपभूता तव या प्रकाशशक्तिः परं सा सुविशुद्धसत्त्वा।
  उदीर्णबोधा विरजस्तमस्का न यत्र मायागुणसम्भूतओघः ॥ ११॥
  अज्ञानिनां ये गमकास्ते न सन्ति लोभादयस्तव देहानुबन्धाः।
  तथापि दर्पं शमयस्यासुराणां धर्मावगुप्तिं कुरुषे च स्वभावात् ॥ १२॥
  त्वं कालरूपा त्वमसि श्रीः सुधा त्वं माता पिताजगतस्त्वं हि तेषु।
  लीलावतारैर्जयसि क्रीडसि त्वं नानास्वरूपैः सह पत्या रमेत ॥ १३॥
  त्वं भक्तिरूपाखिलजीवजुष्टा प्रवर्तयस्यार्यपथं कृपादये।
  वेदार्थसारज्ञबुधावलीभिः प्रायः प्रपन्ना निजरूपलब्धये ॥ १४॥
  ब्रह्माण्डवर्गे मद्दिधाः कोटिशस्ते गायन्ति कीर्ति विपुलप्रणादम्।
  दृष्ट्वा विभूतिं तव भूरिभाग्ये न कस्य जायेत हि मानभङ्गः ॥ १५॥
  आविर्भवन्ती भुवने भ्राजसे त्वं शमाय दैतेयजभूभरस्य।
  तथैव पादाम्बुजमाधुरोजुषां भवापवर्गाय सता मुनीनाम् ॥ १६॥
  तुभ्यं नमो भगवत्यै पुरुष्यै श्रीजानक्यै श्रीसहजाधिकायै।
  अप्राकृतं सत्वमुपाददाना या क्षेममेतस्य करोषि तस्यै ॥ १७॥
  यः कृष्णनामा भगवान् यशोदागर्भरत्नं भविता द्वापरान्ते।
  सोऽपि त्वदंशेन समृद्धकामो भवायवर्गं स्वजुषां संविधाता ॥ १८॥
  श्रीरामचन्द्रोऽजनि राजमौलैरघुपवीराद्दशवक्रादिहन्ता।
  सो वै त्वदीयाधरपीयूषधारा।वशीकृतः क्रीत एव त्वयाम्ब ॥ १९॥
  स्वच्छन्दलोलावपुषे विशुद्धविज्ञानमूर्त्यै करुणात्मिकायै।
  सर्वात्मिकायै सर्वबीजप्रदायै नमो नमः सर्वभूतात्मने ते ॥ २०॥
  न ज्ञायते ते जननि स्वरूपमस्मादृशैस्तव भाव्यानुबद्धैः।
  तेषां कृपाहेतव एतदेव प्रकाशितं निजरूपं भवत्या ॥ २१॥
  त्वयानिजानुग्रहभाजनीकृताः सुरेश्वरा मादृशाः कोटिशोऽद्य।
  न चेत्कथ दृश्यरूपास्यमीभिर्निरञ्जना निर्गुणा त्वं निरीहा ॥ २२॥

• ६३ -
  त्वं जानकी जनकस्यालयेऽद्य त्वं श्रीः परा सहजा त्व कलेश्वरी ।
  स्वयोगशक्त्या बहुधा त्वं विभासि त्वया सनाथा वयमद्धा समस्ताः ॥ २३ ॥
  त्वमीश्वरीदेवि चराचरस्य त्वं नः पतीनां पतिरप्रमेया ।
  धराधर्मश्रुतिकोविप्रदेवरक्षाकरी जयतात्केवलैव ॥ २४ ॥
  लक्ष्मण उवाच
  इत्युक्त्वा देवराजस्तां सुरभीस्तननिर्गतैः ।
  अभ्यषिञ्चत्सुरभसं पयोभिरमृतोपमैः ॥ २५ ॥
  ऐरावतकरानीतव्योमगङ्गापयोभरैः ।
  मन्दारकुसुमस्तोममकरन्दसुगन्धिभिः ॥ २६ ॥
  सौराज्यं चैव साम्राज्यं सर्वैश्वर्यमहापदम् ।
  आधिराज्यं महाराज्यं दत्त्वा तस्यैपरश्रियै ॥ २७ ॥
  तदीयचरणाम्भोजमकरन्दसुनिर्वृतः ।
  कृतार्थं मन्यमानं स्वं निजलोकमुपाव्रजत् ॥ २८ ॥
  [L1

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

– ६४ –
प्रमुदविपिनक्रोडक्रीडापरा परपूरुषप्रणयपदवीसीमा सामानुग्रहभाजनम् ।
कलयकलयप्रेम्णा श्रीमत्पदाम्बुजयोः परं विधिहरिहरश्रीशोपेन्द्राद्युपासितमात्रयोः ॥६॥
परमपुरुषार्थस्ते लीलारसात्मकविग्रहेप्रमुदविपिनान्तश्रीः संयोगविप्रयुजात्मिका ।
विधिहरिहराद्यन्तर्निष्ठैः सुरैः समुपासिता प्रकृतिमधुराकारा धारामृतद्रवरूपिणी ॥७॥
रसिकमणिना युक्ता रामेन्दुनाप्रमुदाटवी प्रकटविलसद्रूपा गोपालिकापट्टवोशिनी ।
उदयसिकलाकोटिज्योत्स्नामयीमधुराकृतिर्निजरसमहामग्नानन्दोदधेःस्वसखीगणैः ॥८॥
तव हि रमणः प्रोक्तः श्रीरामचन्द्र इति श्रुतौ तदुदयपदंश्रीमर्याख्या श्रुताभवतीपुनः ।
त्वपि सतिभवेत्सद्बुद्धिश्चेज्जनो न विमुच्यतेनियतमथ तज्जायेतज्ञानंयदीश्वर

समासतो व्यास एव चापित्त्वमेव धर्मः श्रुतिलक्षणो यः ।
सर्गाय विश्वस्य तनोषि रूप मर्यादाख्यं यत एवास्य बन्धः ॥ ३ ॥
प्रवाहमार्गोऽप्यखिलस्त्वयीशि प्रतिष्ठितो यत्र भवः पुनः पुनः ।
निजेच्छया रामरमे कदाचिदनुग्रहं चेत्कुरुषे विमुक्त्यै ॥ ४ ॥
कर्त्ता क्रिया कर्मगणः समस्तस्त्वयीशि सर्वं करणप्रतिष्ठितम् ।
सर्वस्याधिष्ठानमयैकशक्त्या विचिन्त्य भोगेच्छतयास्त्वधोजुषे ॥ ५ ॥
कुतर्कमोहोपहतस्वभावाः कुतः क वा नेति वदन्ति विश्वम् ।
अध्यात्मविद्याकुशलाः पुनस्त्वा सर्वस्य मूल परमामनन्ति ॥ ६ ॥
दण्डं भवे धारयाम्युग्रमद्धा पापात्मसु त्वत्स्वरूपद्रुहेषु ।
सोऽहं यदा स्यां परमोशमानी तदा मयि त्व विदधासिदण्डम् ॥ ७ ॥
लिखाम्यहं सदसच्चेतरेषां भवप्रवाहोपगतात्मनां नृणाम् ।
न तु त्वदीयोन्नतपादपद्मपराय

's in the text:
ये (1) षॉ (2) प्र (3) मो (4) द (5) व (6) न (7) वी (8) थि (9) षु (10)
का (11) क (12) को (13) ल (14) - 14 syllables!
Wait! "येषां प्रमोदवनवीथिषु काककोलाः" is 14 syllables!
Then:
फे (15) र्वा (16) द्य (17) यः (18) क (19) व (20) ल (21) य (22) न्ति (23) व (24) पुः (25) क (26) दा (27) चित् (28) = 14 syllables!!
Wait! "फेर्वाद्ययः" or "फेर्वादयः"?
Look at the text:
फे - र्वा - द - यः is 4 syllables: फे-र्वा-द-यः (4) + कवलयन्ति (5) + वपुः (2) + कदाचित् (3) = 14 syllables!!
Wait:
फेर् ( _ ) वा ( _ ) द ( . ) यः ( _ ) = _ _ . _
क-व-ल-य-न्ति = . . . _ .
व-पुः क-दा-चित् = . _ . _ _

-के-न्द्र-न-न्दि-नी (7) -> 12 syllables?
Wait:
नमो नमस्ते जनकेन्द्रनन्दिनी (12)
प्रमोदकुन्दावनकुञ्जवासिनि (12)
Line b:
नमो नमस्ते रसिकेन्द्रसंगते (12)
स्फुरन्महाभोगसमूहभोगिनि ॥ ४ ॥ (12)
Metre: 12 syllables (Drutavilambita or Totaka or Vamshastha or Bhujangaprayata or Dodhaka?)
न-मो न-म-स्ते (u - u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u -) -> Drutavilambita: द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ (u u u - u u - u u - u -).
Wait:
न-मो न-म-स्ते (u - u - -) is NOT Drutavilambita.
What metre is this?
न-मो (u -)
न-म-स्ते (u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u u)
It's an anustubh or a paddhati/mishra metre?
Wait, let's check syllables:
न-मो न-म-स्ते ज-

• ६८ -
  यज्ञैर्दानैस्तपसाचातिमात्रैर्वृतः सुपुण्यातिशयेन कश्चित् ।
  त्वत्पादाब्जं भजते देवि सीते तस्य क्षणात्सुलभो रामचन्द्रः ॥ १० ॥
  शेषो रविर्वायु पुत्रोऽथ रुद्रः साक्षात्स्वयंभूर्भगवान् विरञ्चिः ।
  इन्द्रश्चन्द्रः सनकाद्याश्च सर्वे जानन्ति त्वामीशि भजन्ति भक्त्या ॥ ११ ॥
  ज्ञानात्मको भगवान् श्रीहयास्यस्त्वद्भक्तिमात्रादुतुलकः सदैव ।
  गृणाति त्वां कुम्भजाप प्रसादाद्यत्कुम्भजस्त्वां भजते नित्यमेव ॥ १२ ॥
  स्वायंभुवो मनुराख्यातधर्मः सर्वं ते चाब्रूत राद्धान्तमेकम् ।
  त्वद्भक्त्याख्ययेनेरामः प्रसन्नो नित्यानन्दं स्वपदं संददाति ॥ १३ ॥
  नान्यः पन्था विद्यते स्वात्मलब्धयै नान्यो भावो विद्यते चापि लोके ।
  नान्यज्ञानं विद्यते सर्ववेदेष्वेकं सीतानाममात्रं विहाय ॥ १४ ॥
  ज्ञानं सीतानामतुल्यं न किंचिच्छास्त्रं सीतानामतुल्यं न किंचित् ।
  कृत्यं सीतानामतुल्यं न किंचिद्ध्येयं सीतानामतुल्यं न किंचित् ॥ १५ ॥
  एकं शास्त्रं गीयते यत्र सीता एका लोके देवता चापि सीता ।
  एको मन्त्रश्चापि सीतेति नाम कर्माप्येकं पूज्यते यत्र सीता ॥ १६ ॥
  सर्वॆ देवा यत्पराः सम्बभूवुः सर्वॆ यज्ञा यत्पराः सम्बभूवुः ।
  सर्वॆ मार्गा यत्पराः सम्बभूवुः सा त्वं सीतानाम लोके प्रसिद्धा ॥ १७ ॥
  सीता नित्या जानकी मोदिनोति प्रेमा क्षेमा सहजानन्दिनीति ।
  ध्यायञ्छृण्वन् सगिरन् कीर्तयंश्च जन्तुर्नित्यं मुच्यते सर्वबन्धात् ॥ १८ ॥
  पाहि त्राहि त्रिभुवनमिदं स्वाश्रयं नित्यसिद्धे
  पाहि त्राहि त्रिभुवनजनान् स्वाश्रयान् देवि सीते ।
  पाहि त्राहि स्वरमणकरं रामचन्द्रस्थ लोकं
  भूयो भूयो जगति भवती भ्राजतां नित्यमेव ॥ १९ ॥
  जगत्स्वामिनी भामिनी कामिनी त्वं जगत्तोषिणी पोषिणी रामयो वा ।
  जगद्वन्दिता नन्दिता नन्दिनीत्वं चिरं देवि दीप्यत्स्वभक्तानवन्ती ॥ २० ॥
  अये रामचन्द्रप्रिये पूर्वरूपे परा चेन्दिरा

अहो भाग्यं नरेन्द्रस्य जनकस्य यदालये ।
प्रमोदवनतोऽभ्येत्य परा लक्ष्मीर्विराजते ॥ २५ ॥
किं भाग्यं मिथिलापुरीगृहजुषां भावोद्धुराणां नृणां
येषां दृष्टिपथं प्रयाति सुषमा लोकोत्तरं तावकी ।
ब्रह्माद्यैरपि वा स्मृता क्षणमपि स्वाराज्यलक्ष्मीमदं
दूरीकृत्य तनौ तनोति पुलकान् प्रेमाङ्कुरं चेतसि ॥ २६ ॥
अद्यापि त्वं प्रमुदविपिने क्रीडसि स्वैर्विलासै
स्तेनैवाविर्भवसि वपुषा दृश्यसेऽत्रापि चैवम् ।
कुन्दारण्ये कलयसितरां चैव लीलां विशालां
तेनैवासि श्रुतिषु गदिता व्यापिका ब्रह्मरूपा ॥ २७ ॥
अहो ईदृशी श्रीरिहाभून्नपूर्वं स्फुटं याजनि व्यक्तमेवावतारे ।
पुरे चापि देशे वने वीथिकासु प्रभाते यथा सूर्यरोचिःप्रसंगात् ॥ २८ ॥
तमो विनष्टं सकलभवेऽस्मिन् प्रफुल्लतां मानसपङ्कजानि ।
सातामगुः संप्रति तद्द्रुहां च शिरोऽवतंसान्यपतन् पृथिव्याम् ॥ २९ ॥
आब्रह्मलोकं जगदेतदद्धा प्रसन्नतां यन्नितरां जगाम ।
तेनैव भावानि सुमङ्गलानि महानुभावैर्विदितानि लोके ॥ ३० ॥
जय जय जाह्नवीविमलकीर्तिकदम्बरी जय जय सज्जनावलिमनोज्ञशुभाचरिता ।
जय जय भावनामयसुमङ्गलादिव्यतनो जय जय जानकीत्वममिताद्भुतमाङ्गलिके ॥३१॥
पाहि पाहि जगत्सवं रमय स्वामिकं निजम् ।
श्रीरामं चिद्घनानन्दं लीला विस्तारयामुना ॥ ३२ ॥
यथा पूर्वं रमयसि प्रमोदविपिनान्तरे ।
तथाधुनापि रमय रामचन्द्रं रमापतिम् ॥ ३३ ॥
प्रमोदविपिने यस्ते लीलापरिकरोऽखिलः ।
अधुनापि स एवात्र जायतां मनसो मुदे ॥ ३४ ॥
एवं स्तुत्वा निष्कृतिर्देवतात्मा तस्या अग्रेन्यपतद्दण्डवत्सः ।
भूयो भूयस्तनुसंजातरोमा नत्वानत्वाहृदि हर्षं चकार ॥ ३५ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे निष्कृतिंकृतस्तुतिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

– ७० –
चतुर्विंशोऽध्यायः
वरुण उवाच
कूप्याः सरस्याः सरितां यथायः समुद्रमेव प्रविशन्ति सर्वाः ।
उच्चावचास्त्वयि सर्वेऽपि भावाः प्रविश्यास्तं यान्ति नित्यस्वरूपे ॥ १ ॥
यथा जलोत्थं मलमातृणोति जलस्वरूपं सर्वतः सम्प्लुतं यत् ।
त्वदुद्भवा देवि तथैव माया त्वामावृणीते व्यापिका ब्रह्मरूपाम् ॥ २ ॥
क्षारांस्तथा मधुराः सत्य आपो न माधुर्यं क्वचन व्यभिचरन्ति ।
एवं भावाः सदसद्रूपिणोऽपि न ते सत्तां व्यभिचरन्ति कुत्रचित् ॥ ३ ॥
स्वतन्त्रंच ते धाम नित्याव्ययं यत् सत्त्वान्तःस्थं भाति सर्वावतारे ।
तदेवेदं भासते शुद्धसत्त्वमन्तर्हितं तावकं शुद्धरूपम् ॥ ४ ॥
त्वमात्मभूता जगतामन्तरङ्गा माया गुणैर्लक्ष्यसे नो पृथक्त्वम् ।
एकत्वे सद्विदुषां ज्ञानगम्या प्रकाशसे बहिरङ्गेऽपि चार्थे ॥ ५ ॥
विशन्नयोगोलकमन्तरानलः स्वरूपशक्तिं वितरति लोहपिण्डे ।
तथा त्वमन्तः प्रविशन्ती जनानां स्वावेशेन स्फुरमाणं करोषि ॥ ६ ॥
त्वदाविष्टं मानसं सज्जनानां कल्याणैस्त्वद्गुणावर्गैरुपैति ।
त्वया विवर्ज्यं हृदयं दुर्जनानां मायागुणैराक्रमितं भवेच्च ॥ ७ ॥
कारुण्यं ते प्रकृतिः सर्वजीवेष्टाभद्रहृद्धार्ति सामान्यतोऽपि ।
तथाप्यमी दुःखस्था भजन्ते स्वकर्मभिः सदविद्याविलासाः ॥ ८ ॥
निर्गुणा सगुणा च त्वं निष्क्रिया चापि सक्रिया ।
असौम्या चापि सौम्या त्वमेकैवानेकरूपिणी ॥ ९ ॥
परा त्वं च पश्यन्तिका मध्यमा त्वं त्वं वैखरी सृष्टिरनन्तरूपा ।
त्वं वर्णरूपा पदवाक्यार्थरूपा त्वं तद्वृत्तिः स्फोटरूपा त्वमेका ॥ १०॥
यथा नभो दूरतौ नीलवर्णं शुद्धादर्शे प्रतिबिम्बत्वमेति ।
तथैव त्वं प्रविकर्षेण दृष्टेर्मायागुणेषु प्रतिरूपं करोषि ॥ ११ ॥
त्वद्बोधकं वाक्यमेकं वदन्ति ओंतत्सद्दित्युच्चकैः सम्प्रयुक्तम् ।
तेनाशेषा वेदज्ञाः क्रियाद्याः सद्वस्तुवर्गा. प्रभवन्त्यर्थदाने ॥ १२ ॥
जपं तपश्चापि यज्ञादिकाः क्रियाः प्रकुर्वतां फलवाञ्छापराणाम् ।
श्रद्धारूपा त्वं मनस्यभ्युपैषि यथा शेषः सिध्यति कार्यवर्गः ॥ १३ ॥
जीवन्नैवासौ परेतो मनुष्यो यस्त्वद्रूपं कापि जानाति नैव ।
यज्ञैर्दानैस्तपोभिरनाशकाद्यैर्यस्यां भक्ति स्पृहयन्ति प्रवीणाः ॥ १४ ॥
निन्दावादस्तावको यत्र मातः संजायेताज्ञानिनामासुराणाम् ।
ततो गच्छेद्देवि कर्णौ पिधाय तिष्ठेद्वापि स्वामिनं यस्त्वदीयः ॥ १५ ॥

्रादिदेवास्त्वत्सेवकानां नितरामिन्द्रियाणि ।Line 15:प्रविश्य नित्यं निभृतं पिबामस्त्वदीयलीलाश्रवणादिकाः सुधाः ॥ २२ ॥`

Let's check Verse 23:
Line 16:
अहो इयं मिथिलानामभूमेरनन्यशोभाकरणी बभूव ।
Line 17:
आविर्भूता यत्र रामस्य रामा त्वं वै साक्षात्प्रकृतेः पूरुषात्परा ॥ २३ ॥

Let's check Verse 24:
Line 18:
कीर्तिस्त्वदीया जनकेन्द्रसम्भवे गङ्गादितीर्थावलिपावनोचिता ।
Line 19:
येषामन्तः सम्प्रविष्टा जनानां त आवलीपावनपावनास्युः ॥ २४ ॥
Wait, "त आवलीपावनपावनास्युः":
Is it "त आवलीपावनपावनास्युः" or "त आवलीपावनपावनाः स्युः"?
There is no visarga before स्य, it is fused: "पावनास्युः".

Let's check Verse 25:
Line 20:
यस्याः कटाक्षस्पृशिमात्रेण लक्ष्मीर्नारायणस्याङ्गगा सम्भूवः ।

(2) सम्(3) प्र(4) ति(5) चि(6) त्र(7) कू(8) ट(9) शि(10) ख(11) रि(12) श्रे(13) ष्ठ(14) प्र(15) रू(16) ढान्(17) व(18) यम्(19) -> wait, 19? Shardulavikridita!)
Let's check Shardulavikridita:
मातः सम्प्रति (--- - U U) चित्रकूटशिखरि (- U - U U U -) श्रेष्ठप्ररूढान् वयं (--U - - U -)?
Shardulavikridita has 19 syllables:

• • • U U - U - U U U - - - U - - U -

1. मा (-)
2. तः (-)
3. सम् (-)
4. प्र (U)
5. ति (U)
6. चि (-)
7. त्र (U)
8. कू (-)
9. ट (U)
10. शि (U)
11. ख (U)
12. रि (-)
13. श्रे (-)
14. ष्ठ (-)
15. प्र (U)
16. रू (-)
17. ढान् (-)
18. व (U)
19. यम् (-)
    YES! Exactly 19 syllables, Shardulavikridita!

Now let'

त्वद्भक्तिवर्जितहृदां भववेदनाभिः सतससर्ववपुषा सुमहोष्मरूपैः ।
अन्तः प्रविश्य निभृतं वयमाश्वसन्तः प्रज्वालयाम भवदुःखहुताशराशिम् ॥ ९ ॥
वयमेकोनपञ्चाशन्मातस्त्वच्चरणाम्बुजयोः ।
रजांस्यादायशिरसा लोकेषु विकिरामहे ॥ १० ॥
भक्त्यर्थं भविकार्थं च भूत्यर्थं भूपमानिनाम् ।
भक्तानामभ्युदयार्थं दाहार्थं चाप्यघैधसाम् ॥ ११ ॥
त्वत्कीर्तिपुण्डरीकेभ्यो वयमादाय सौरभम् ।
प्रसाद्यामः सर्वत्र पूतं येन जगद्भवेत् ॥ १२ ॥
त्वद्विलासाटवीमम्ब वयं तेऽनन्यसेवकाः ।
शोभाविशेषसम्पत्त्यै मन्दमान्दोलयामहे ॥ १३ ॥
सम्प्रेरयामः सरयूतीरभूमीतलस्पृशौ ।
परस्परादत्तहस्तौ युवां वैयत्र तिष्ठथः ॥ १४ ॥
कदा मातस्तीरत्रिदशतरुपुष्पप्रकारिणी
सरय्वभोवेणीं मधुरमकरन्दद्रववतीम् ।
ददामः पाद्यार्घ्याचमनमधुपर्कैस्तपनधीः ।
युताः शुद्धात्माने वयमिह युवाभ्यां सविनयम् ॥ १५ ॥
अयोध्याप्रासादोपरि विहरतोरम्ब युवयोः
प्रकामं दम्पत्योर्विहृतिभवसस्वेदवपुषोः ।
वहन्तः सौरभ्यं त्रिभुवनजनोन्मादनकरं
कृतार्था यास्यामः क्व नु परित्यज्य सविधम् ॥ १६ ॥
वयं वै तिष्ठामः प्रगुणवति तत्रैव सविधे
वने वा हर्म्ये वा यदि यदि युवां यत्र भवथः ।
नमस्यन्तो नित्यं कृतमति युवाभ्यां फलभरै
र्नमद्भिः श्रीखण्डप्रभृतितरुभिर्मूर्द्धवपुषा ॥ १७ ॥
इति निगद्य समीरणपुङ्गवा जनकभूपसुताचरणाम्बुजयोः ।
जगृहुरुद्गतभक्तिविशेषजप्रणयवन्मनसो विनयोन्मुखाः ॥ १८ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे वायुकृतस्तुतौ पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥