भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ३७० -
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
  यम उवाच
  नागान्तक खगाधीश कथं क्रुद्धोऽसि मत्कृते ।
  महाकालानलज्वालाभिर्व्याप्तो हि समंततः ॥ १ ॥
  संवेष्टिता संयमिनी ह्यकस्मात्केन हेतुना ।
  तव पक्षानिलोद्भूता उड्डीयन्ते गृहा मम ॥ २ ॥
  पृथिव्यां शेरते दूतास्तव तुण्डनखक्षताः ।
  पीडिताङ्गा वमन्तस्ते शोणितानि भुवि स्थिताः ॥ ३ ॥
  निःश्वसन्तो ह्यतीवार्ताः कदर्थीकृतविग्रहाः ।
  केचित्पलायिता दिक्षु वेपमाना भयातुराः ॥ ४ ॥
  कृतं संयमनीपुर्याः कदनं केन हेतुना ।
  भवान् हि सर्वदेवानामतीव प्रियकारकः ॥ ५ ॥
  अहं च स्थापितो दण्डाधिकारित्वेन विष्णुना ।
  त्वं च तद्वाहनो नित्यं किमित्येवं चकार ह ॥ ६ ॥
  एतत्तेऽनुचितं तार्क्ष्य यद्विष्णोरधिकारिणाम् ।
  उज्जासनं बलवता त्वया यत् कृतमेव तत् ॥
  एतस्य करणं ब्रूहि प्रच्छामि त्वां खगाधिप ॥ ७ ॥
  तार्क्ष्य उवाच
  शृणु वैवस्वत यतो हेतोस्ते कदनं मया ।
  कृतं च तव दूतानमत्यर्थं परिपीडिनम् ॥ ८ ॥
  पृथिव्यां भारते खण्डे भारते नामनिध्रुवम् ।
  आर्यावर्त्ते पुण्यभूमौ नानातीर्थगुणाश्रये ॥ ९ ॥
  अस्त्ययोध्यानाम पुरी विस्तीर्णा रवियोजनैः ।
  सर्वर्तुगुणशोभाढ्या नानाकल्पद्रुमाकुला ॥ १० ॥
  स्वर्णचिन्तामणिमयी यत्र भूमिविराजते ।
  सुवर्णरत्नसोपानमण्डिता यत्र वापिकाः ॥ ११ ॥
  शोभिताः परितः फुल्लसुवर्णसरसीरुहैः ।
  मकरन्दरसस्त्रावाः स्वच्छशीतामृतोदकाः ॥ १२ ॥
  गुञ्जद्भ्रमरपुञ्जाढ्याः कलहंसकलस्वनाः ।
  सरस्यो यत्र राजन्ते रत्नसोपानशोभिताः ॥ १३ ॥

• ३७१ -

कोककारणडवध्वानमिश्रसारसनादिताः ।
राजहंसकलक्वाणमुखरीकृतदिङ्मुखाः ॥ १४ ॥

फुल्लत्कमलकह्लारहल्लका¹मोदमेदुराः ।
उपकूलमहीरुढकुञ्जद्रुममनोहराः ॥ १५ ॥

मुक्ताशुक्तिपुटोद्भूतनानारत्नगणोद्भवाः ।
यत्र रत्नाचलो नाम सीतारामविहारभूः ॥ १६ ॥

महारत्नमयानेकशेखरद्युतिदीपितः ।
नाशिताशेषदिक्कूलतमःपटलरात्रिकः ॥ १७ ॥

यत्र सा सरयू र्नाम सरित्पानीयनिर्मला ।
मणिबद्धो भय तटी दधती हेमवालुकाः ॥ १८ ॥

परमानन्ददा नित्यं निजकूलजुषां नृणाम्।
तपस्विनां मुनीन्द्राणां विरक्तानां भवेत् पुनः ॥ १९ ॥

रिगत्तरङ्गरुचिरा क्षालयन्ती तटावनीम्।
पूज्यमाना सुरव्रातैः पारिजातभवैः सुमैः ॥ २० ॥

पुराणपुरुषप्रेमसमुद्भूताश्रुसम्भवा ।
क्वचिच्छनैः क्वचिद्वेगाद्गच्छन्ती मधुरस्वना ॥ २१ ॥

जनाश्चतुर्भुजा यत्र रामप्रेमावघूर्णिताः ।
जनकेन्द्रसुताकीर्त्तिगाननिर्धूतकल्मषाः ॥ २२ ॥

चतुराश्रमसंशुद्धाश्चतुर्वर्णक्रियाजुषः ।
प्रेमानन्दपरीपाकसुस्थिरीकृतमानसाः ॥ २३ ॥

अनादृतज्ञानकर्मोपासनासाधनान्तराः ।
श्रीरामचरणाम्भोजे सुविश्वस्ताः समंततः ॥ २४ ॥

प्रपत्तिमार्गशरणाः सर्वे विमलबुद्धयः ।
देवतायतनैर्यंत्र सस्वर्णघटमस्तकैः ॥ २५ ॥

पताकाध्वजवस्त्राढ्यै स्तोेरणाद्यैरलङ्कृतैः ।
स्थूलैः स्थूलैः कृता शोभा गगनस्पर्शमूर्द्धभिः ॥ २६ ॥

प्रासादैर्भूभुजां यत्र शोभा चमत्कृतीकृता ।
विततश्चापणे यत्र विकीर्णमणिधोरणिः ॥ २७ ॥

नवभिर्निधिभिर्युक्ता मोदन्ते यत्र नैगमाः ।
उत्सवांश्च प्रतिगृहं प्रत्यहं यत्र बिभ्रति ॥ २८ ॥

१. ‘हल्लकं रक्तसन्ध्यकम्’ टि०-बड़ौ० ।

• ३७२ -
  तूर्यंत्रिक्समाघोषो यत्रास्ते प्रतिमन्दिरम् ।
  ईदृग्विधगुणैर्युक्ता ह्ययोध्यानगरी भुवि ॥ २९ ॥
  यस्यां दशरथो राजा नित्यमेव विराजते ।
  महाराजकुमारश्च यत्र श्रीरामसंज्ञकः ॥ ३० ॥
  चतुर्द्धामूर्त्तिसंयुको नित्यं खलु विराजते ।
  परब्रह्म परं धाम परमात्मा परात्परः ॥ ३१ ॥
  नित्यलीलारसानन्दी प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
  सहजानन्दिनीनामनित्यशक्तिविभूषितः ॥ ३२ ॥
  वनैर्यंत्र द्वादशभिः प्रमोदवनमेधते ।
  श्रिया परमया युक्तं परब्रह्मसुखालयम् ॥ ३३ ॥
  गवेन्द्रसुखिताख्यस्य यत्र गोष्ठं विभाति तत् ।
  ऊधोभारविनम्राभिर्धेनुभिः समुपासितम् ॥ ३४ ॥
  कूर्दमानकुरङ्गाभवत्सवत्सतरीयुतम् ।
  रामप्रेमवशीभूतगोपगोपीजनावृतम् ॥ ३५ ॥
  प्रत्यूषे दधिनिर्मन्थघोषमङ्गलपूरितम् ।
  श्रीमद्रामगुणोद्गानपूर्वकं निर्वृतात्मना ॥ ३६ ॥
  मथनन्त्या दधिपाथोधिं श्रीमन्माङ्गल्यया युतम् ।
  इति भव्यगुणोदीर्णमयोध्यामण्डलं महत् ।
  साक्षात्परमधामैव श्रीरामस्थानमद्भुतम् ॥ ३७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
  ✤
  त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
  गरुड उवाच
  अयोध्यामण्डले कश्चिद्दुष्पीतिर्नाम पातकी ।
  जात्यापि खलु चाण्डालो वर्णानामधमोऽन्त्यजः ॥ १ ॥
  समृBack खलु पूर्वेद्युः सरयूपुलिनाऽङ्गणे ।
  तत्तोयवातसंस्पृष्टं शरीरं तस्य जम्बुकैः ॥ २ ॥

• ३७३ -
  लुञ्चितं लुण्ठितं तावत्खण्डशः कृन्तितं मुहुः ।
  तटान्ते प्रापितं चापि तरङ्गैर्लोलितं मुहुः ॥ ३ ॥
  तं दण्डधर दूतास्ते निन्युः संयमिनीमिमाम् ।
  तदानयनकार्यार्थमहंमत्रागतो रुषा ॥ ४ ॥
  कृतं प्रत्युत दूतैस्तै महद्युद्धं मया सह ।
  दुष्पीतिर्नाम चाण्डालो न तु तैरुपढौकितः ॥ ५ ॥
  इह आनेतुमर्होऽयमयोध्यामण्डले मृतः ।
  अहं हि प्रभुणा पूर्वमुक्तोऽस्मि बहुधा यमः ॥ ६ ॥
  य एतस्मिन् महापुर्या मण्डले म्रियते जनः ।
  तस्य त्वं वाहनो भूत्वा प्रापयेथा मदन्तिके ॥ ७ ॥
  प्रमोदविपिने तार्क्ष्य नित्यमेव वसाम्यहम् ।
  महा'वैकुण्ठात्परमिदं विज्ञेयं धाम मामकम् ॥ ८ ॥
  न यत्रकालः प्रभवत्यनन्तो मायाथवा तद्गुणसम्प्रवाहः ।
  न चापि कर्म व्यभिचारिरूपं न चापि दैवं न मनःप्रवृत्तिः ॥ ९ ॥
  अथैतन्मण्डलं नित्यं योजनद्वादशात्मकम् ।
  अक्षरं ब्रह्मानन्दमप्रेमानन्दमयोजितम् ॥ १० ॥
  न कालकर्ममर्यादाप्यत्र सम्बाधते नृणाम् ।
  नानेन सदृशं तीर्थं नानेन सदृशं तपः ॥ ११ ॥
  नानेन सदृशं क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
  नानेन सदृशी गङ्गा नानेन सदृशी गया ॥ १२ ॥
  गङ्गाद्वारादितीर्थानि गङ्गासागरसङ्गमः ।
  मुक्तिक्षेत्रं तथा काशी तथा चामरकण्टकम् ॥ १३ ॥
  गोदावरी नर्मदा च व्यासगङ्गा सरस्वती ।
  कृष्णा च यमुना चापि कावेरी भीमशाङ्करी ॥ १४ ॥
  चन्द्रभागा शतद्रुश्च तद्वच्चान्ये सुपावनाः ।
  पुष्करादीनि तीर्थानि तीर्थराजस्तथैव च ॥ १५ ॥
  पुरुषोत्तमार्ख्यं क्षेत्रं क्षेत्राण्येतानि षोडशी ।
  तीर्थानि च पवित्राणि यावन्ति धरणीतले ॥ १६ ॥
  तानि सर्वाण्ययोध्यायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
  प्रकटाश्चैव गुप्ताश्च यावन्तस्तीर्थराशयः ॥ १७ ॥
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• ३७४ -
  तावन्तः सर्व एवैतन्मण्डलं समुपासते ।
  जले चैव स्थले चैव नास्ति भेदोऽत्र कश्चन ॥ १८ ॥
  स्नानाद्दानाद्विधानाच्च वपनात्पिण्डदानतः ।
  होमाज्जपाद्दीक्षणाच्च यत्ननाद्देवतार्चनात् ॥ १९ ॥
  विवाहाद्व्रतबन्धाच्च यात्रया च प्रदक्षिणात् ।
  निवासाद्दर्शनाच्चैव स्मरणाच्चाभिवन्दनात् ॥ २० ॥
  कथनात्स्तवनाच्चैव मरणाद्दाहनात्तथा ।
  इत्येवं द्वाविंशतिधा ह्यायोध्यामण्डलं नृणाम् ॥ २१ ॥
  मोचयत्युग्रपापेभ्यो मुक्तिं चापि प्रयच्छति ।
  यदद्यद्वाञ्छति तत्सर्वं ददात्यत्र न संशयः ॥ २२ ॥
  प्रतितीर्थमयोध्यायां धनुर्मात्रमिते स्थले ।
  विद्यन्ते कोटितीर्थानि पुष्कराद्यानि संततम् ॥ २३ ॥
  वक्त्रकोटिशतेनापि जिह्वाकोटिशतेन च ।
  अयोध्यायास्तु माहात्म्यं क्षमो वक्तुं नरः कथम् ॥ २४ ॥
  तस्मादत्र प्रजातानामागन्तूनां तथान्यतः ।
  मृतानां चापि गरुड सद्यस्त्वं वाहनो भव ॥ २५ ॥
  इत्येवं भगवान् रामो मा प्रबोधितवान् पुरा ।
  ततश्च मामनादृत्य दूतास्ते रविनन्दन ॥ २६ ॥
  आनिन्युस्तं किमिति च मृतं दुष्पीतिमन्त्यजम् ।
  अपि चेत्पातकी दुष्टो यावज्जन्मविहिंसकः ॥ २७ ॥
  दुराचारः क्रूरकर्मा रोऽप्योध्यापुरे मृतः ।
  सद्यो मत्पृष्ठमारुह्य रामधाम व्रजेन्नरः ॥ २८ ॥
  तस्मादेनं विमुञ्च त्वं नाम्ना दुष्पीतिमन्त्यजम् ।
  स्मरन् प्रतिज्ञां रामस्य स्वाधिकारं यदीच्छसि ॥ २९ ॥
  न रामो द्विवचो ब्रूते नाभयं द्विर्ददाति च ।
  द्विशरं नाभिसंधत्ते न द्विरङ्गीकरोति च ॥ ३० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥

• ३७५ -
  चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
  यम उवाच
  नागान्तक खगाधीश सुपर्ण हरिवाहन ।
  अजानद्भिः प्रमादेन कृतं कार्यमिदं खलु ॥ १ ॥
  मम दूतैस्तस्य फलं प्राप्तमेतावदाततम् ।
  अतः परं क्षमस्वेनमपराधं मम प्रभो ॥ २ ॥
  अयोध्यामण्डलस्थोऽयं यदानीतो विजानता ।
  अतः परं पुनरपि न कार्यं कृत्यमीदृशम् ॥ ३ ॥
  गृह्यतामेष भगवन् साकेतं नियतां पुनः ।
  अयोध्यामण्डले तस्मिन् रवियोजनसम्मिते ॥ ४ ॥
  यः कश्चिन्म्रियतां नाम पशुपक्ष्यन्त्यजोऽपि वा ।
  स दूतैर्मम नानेयः प्रतिजानेऽस्मि सत्यतः ॥ ५ ॥
  इत्युक्त्वा सन्निवेदयोच्चैर्गरुडाय तमान्त्यजम् ।
  कृताञ्जलिर्नमस्कृत्य गरुत्मन्तं व्यसर्जयत् ॥ ६ ॥
  गरुडः पृष्ठमारोप्य मम धाम निनाय तम् ॥ ७ ॥
  श्रीरामचन्द्र उवाच
  एवमेतन्मया प्रोक्तमयोध्यावैभवंजनाः ।
  इह संवसता नॄणां सर्वथा मत्फलं भवेत् ॥ ८ ॥
  किं पुनः शुद्धचित्तानां शास्त्रमार्गानुयायिनाम् ।
  वर्णाश्रमाचारवतां मद्भक्तिकलितात्मनाम् ॥ ९ ॥
  तस्मादत्रय विमुक्ताः स्थ नात्र कार्या विचारणा ॥ १० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥
  ✤
  पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  अथान्यदपि वक्ष्यामि महात्म्यमिह सम्भवम् ।
  चैत्रे जन्मोत्सवं कुर्याद्विधिना मम यः सदा ॥ १ ॥

• ३७६ -
  नित्यं प्राप्नोति मत्पित्रोः प्रेमानन्दं स मानुषः ।
  वैशाखे मासि यः कुर्याच्चन्दनैश्चार्चनं मम ॥ २ ॥
  स लभेदूद्भवसंतापशान्तिं नैवात्र संशयः ।
  ज्येष्ठे मासि च यः कुर्याच्चन्दनागुरुमिश्रितैः ॥ ३ ॥
  जलयन्त्रोद्भवैस्तोयैर्ज्योत्स्नाभिर्मम तोषणम् ।
  विषयेषु वितृष्णत्वं स लभेन्नियतं नरः ॥ ४ ॥
  आषाढे मांसि यः कुर्याच्छीतलान् व्यजनानिलान् ।
  भवतायोद्भवा बाधा तस्य नो जायते क्वचित् ॥ ५ ॥
  श्रावणे मासि कुर्वीत हिन्दोलैः परिदोलनम् ।
  वामे श्रीसहजानन्दायुक्तस्य मम सर्वदा ॥ ६ ॥
  विचित्रवस्त्राभरणैः पवित्रारोपणैस्तथा ।
  शाद्वलैर्हरिते कुञ्जे हरिद्रूरुहमञ्जुले ॥ ७ ॥
  इन्द्रगोपौघयुक्तायां भुवि वर्षति वारिदे ।
  तस्याहं सर्वदा तुष्टः प्रयच्छामि परां मुदम् ॥ ८ ॥
  भाद्रे मासि च यः कुर्यात्प्रमोदविपिनस्य मे ।
  वनैर्द्वादशभिः साकं यात्रां चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ९ ॥
  तस्य किं नु फलं वाच्यमश्वमेधसहस्रकैः ।
  वाजपेयमखैर्लक्षैः सोमकोटिभिरेव च ॥ १० ॥
  न पुण्यं समतां याति जलस्थानावगाहनात् ।
  आश्विने शुक्लपक्षे तु दशम्यां विजयोत्सवम् ॥ ११ ॥
  यः कुर्यात्तु विधानेन स लभेग्विजयं भुवि ।
  शमीपूजनवेलायां रथारूढं तु मां स्मरेत् ॥ १२ ॥
  स्वस्तिवाचनमन्त्राद्यैर्जयघोषैश्च भूरिशः ।
  प्रस्थापयेन्मां महत्या वेष्टितं कपिसैनया ॥ १३ ॥
  भक्तैः प्रतिकृतिं कुर्यात् सर्वामन्यूनभावतः ।
  कृत्वा च गोमयैलंङ्कां ध्वंसयेद्गजवाजिभिः ॥ १४ ॥
  संस्कुर्याच्च ध्वजपटानुत्तुङ्गास्तरणादिभिः ।
  इदं कृत्यं महीपानामावश्यकमुदाहृतम् ॥ १५ ॥
  कार्तिके दीपमालाभिरन्नकूतोत्सवेन वा ।
  कृत्वा मत्तोषणं मर्त्यः कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ १६ ॥
  नित्यं रासविलासाद्यै रमयेच्चन्द्रिकामये ।
  देवोत्थानविधानेन तत उत्थापयेच्च माम् ॥ १७ ॥

• ३७७ -
  कृत्वैवं शारदीं पूजां मत्प्रेम लभते नरः ।
  हेमन्ते शिशिरे चैव तूलवस्त्रैर्विशेषतः ॥ १८ ॥
  गर्भालियसमावेशैर्हसन्तीभिश्च भूरिशः ।
  उष्णोदकैरूष्णभोज्यैर्नानाभोगविधानतः ॥ १९ ॥
  कालागुरुप्रधूपैश्च ताम्बूलीवीटिकार्पणैः ।
  सेवते मां सदा भक्त्या तस्य पुण्यं न गण्यते ॥ २० ॥
  अथ प्राप्ते वसन्ते च वसन्तोत्सवरीतिभिः ।
  सेवयेन्मां सदाभक्त्या दोलादिपरिदोलनैः ॥ २१ ॥
  एष वो विधिरुद्दिष्ट ऋतुसेवनपूर्वकम् ।
  अनेन विधिना नित्यं तोषयेन्मां समाहितः ॥ २२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसम्वादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥
  ✤
  षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  अथ यूथमोध्यास्थाः सर्वे वै मामका जनाः ।
  मम लीलायां नित्यायां 'यूयं प्राप्ताः सदैव हि' ॥ १ ॥
  प्रारब्धध्वंसमागत्य नेष्ये वः स्वान् स्वधामनि ।
  तस्मिन् काले परिप्राप्ते आगमिष्यन्ति मद्गिरा ॥ २ ॥
  दिव्यानि चैव भास्वन्ति विमानानि सहस्रशः ।
  लक्षशः कोटिशश्चैव ह्यनेकानि समंततः ॥ ३ ॥
  तेष्वास्थाय प्रयास्यन्ति मदीये नित्यधामनि ।
  पशवः पक्षिणश्चापि तथान्ये नीचजातयः ॥ ४ ॥
  कुविन्दकुम्भकाराद्या आचाण्डालमथान्त्यजाः ।
  किं पुनर्यूयमात्मस्था वर्णाश्रमसुसंस्थिताः ॥ ५ ॥
  ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्त्रीयोनिसम्भवाः ।
  सर्वथैव परिप्राप्ताः परमे मम धामनि ॥ ६ ॥
  १. नास्ति - बडौ० ।
  ४८

• ३७८ -
  यूयं रंस्यथ केलिभिः सुखरूपाभिरुच्चकैः ॥ ७ ॥
  जना ऊचुः
  अयोध्यापि परं धाम तव चेत्यनुशुश्रुम ।
  किमर्थमेनां संत्यज्य भवान् यास्यसि तत्पदम् ॥ ८ ॥
  श्रीराम उवाच
  अहो जना अत्र सदा मम स्थितौ युगप्रवृत्तिर्न भवेदितोऽन्यथा ।
  सर्वेऽपि जीवा भुवि मुक्तिभाजो भवेयुरुत्सीदति¹ चैव लोकः ॥ ९ ॥
  ततोऽहमव्यक्तमशेषलोकैः स्वं नित्यधामाद्यचित्सुखैकम् ।
  अविद्या सर्वजनानुभूतेरगोचरं सम्प्रति सम्प्रयास्ये ॥ १० ॥
  चतुष्पथस्थितं वस्तु यथा गृह्णन्ति पामराः ।
  अपामराश्च सर्वेऽपि प्रतिबन्धो भवेत् कथम् ॥ ११ ॥
  तेन तद्गोपनीयं चेत्सज्जनैरधिकारिभिः ।
  केवलं खलु गृह्येत नेतरैः पामरैरपि ॥ १२ ॥
  एवं ममाविर्भावस्य काले सर्वजगद्दृशाम् ।
  गोचरत्वं भवत्येवेत्यन्तर्धानं करोम्यहम् ॥ १३ ॥
  'अनायासाद्विमुच्येत य एवोपव्रजेत माम् ।
  प्रकटं हि मदैश्वर्यं कस्य नो भाति दृग्वतः ॥ १४ ॥
  तस्मात्सर्वेषु कालेषु यूयं सर्वमपि स्थिताः।
  सदा मया सह परं धाम रमण मज्जनाः ॥ १५ ॥
  निर्गुणं निष्क्रियं शान्तं निर्विकारं निरञ्जनम् ।
  मायासम्बन्धरहितं निर्मलं निष्कलं तथा ॥ १६ ॥
  आत्मानन्दाकारयुक्तं सर्वतः पादपाणिकम् ।
  सर्वतोऽक्षिश्रुतिघ्राणं सर्वतोमङ्गलालयम् ॥ १७ ॥
  सर्वतो भासमानंतद्विरजाया परे तटे ।
  त्रिपाद्ब्रह्मासनी कृत्य संस्थितं मत्परं पदम् ॥ १८ ॥
  तस्यापि सारभूतं यद् बृहतोऽपि बृहत्तमम् ।
  गणितागणितानन्दभेदेन सुनिरूपितम् ॥ १९ ॥
  अवशा मे परा लीला तथा क्रीडामि नित्यशः ।
  भवन्तोऽपि मया साकं क्रीडिष्यन्ति तदन्तरे ॥ २० ॥
  इति नैश्चिन्त्यमालम्ब्य तिष्ठध्वं मामका जनाः ।
  तावत्पूर्वोक्तविधिना मम सेवां करिष्यथ ॥ २१ ॥
  १. 'रिक्तोभवेत्' टि०-बड़ौ० ।

इत्युक्तास्ते जनाः सर्वे पादावस्थाभिवाद्य च।
नमस्कृत्य च संतुष्टास्तद्विसृष्टा गृहान् ययुः॥ २२॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोध
षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच
गतेषु तेषु लोकेषु प्रमोदवनवासिनः।
कांश्चिज्जनान् स्वपार्श्वस्थानब्रवीद्गोपरूपिणः॥ १॥

श्रीराम उवाच
हंहो गोपाः सर्वमहं स्मरामि यत् पुरा कृतम्।
यत् प्रमोदवने जातं दिव्यं मे केलिकौतुकम्॥ २॥
को विस्मरेत्तादृशमद्भुतं सुखं माङ्गल्यकायाः सदनेऽनुभूतम्।
तद्वात्सल्यं सुखितगवेन्द्रश्रीमन्माङ्गल्यनिरुपमसौख्यदापि॥ ३॥
कथं गोपाः प्राप्य गृहं दाशरथ्यं साम्राज्यलक्ष्मीमपि विस्मरेयम्।
त्रैलोक्यराज्यं यत्र निर्मञ्छनं स्यात् साम्राज्यलक्ष्मीर्नतदर्हापि स्यात्॥ ४॥
कथं गोपास्तादृशीं प्रेमवृद्धिं तदानन्दं वाप्यहं विस्मरेयम्।
तेते विलासा वनवीथीषु शश्वत् केलीकुञ्जाभ्यन्तरेषु प्रसंगाः॥ ५॥
तत्तत्पयोदधिहैयंगवीनैर्मिष्ठं स्वेष्टं प्राशनं काननेषु।
स्वैरं स्वैर ताश्चकेलीविलासान् भ्रामं भ्रामं तानि चौद्धत्यकानि।
गायं गायं ते च रसौघास्वादाः स्मारं स्मारं यानह मूर्छितोऽस्मि ॥ ६॥
अहो अत्यद्भुतं तत्तत्प्रमोदवनवीथिषु।
खेलनं वेल्लनं नृत्यं चलनं वलनं तथा॥ ७॥
तद्वै प्रमोदविपिनं ता रम्याः कुञ्जभूमयः।
गुंफनं गुञ्जाहाराणां सा पुष्पाभरणक्रिया॥ ८॥
संगे गोपालबालानां तत्तत्क्रीडनमद्भुतम्।
क्रीडने च रसोल्लासे मधुरं वेणुवादनम्॥ ९॥
नर्तनं तन्मयूराणां मदङ्गमुदितात्मनाम्।
प्रमोदवटमूले तद्गानं वापि कलैः स्वरैः॥ १०॥

• ३८० -
  इत्येवमनिशं गोपाश्चित्ते भावयतो मम ।
  दृशोरायाति तत्साक्षात् सर्वं विहरशां मम ॥ ११ ॥
  तत्रापि कांचित्वरमां सहजानन्दिनीश्रियम् ।
  स्मारं स्मारं केवलं मे हृदयं न विदीर्यते ॥ १२ ॥
  १तत्कारणं प्रायशोमन्ये एकमेव सुनिश्चितम् ।
  अद्य श्वस्तत्र यास्यामीत्याशाबन्धेन रक्षणम् ॥ १३ ॥
  तावद्गोपालबाला वः समाश्वास्य समागतः ।
  पणं कृत्वा झटित्येव यास्यामि प्रमुदाटवीम् ॥ १४ ॥
  अधुना खलु जानीत सैष कालः समागतः ।
  सर्वशः कृतमत्रैत्यावतारार्थप्रयोजनम् ॥ १५ ॥
  तथा हि रक्षिता देवा यज्ञाश्चापि सुरक्षिताः ।
  त्रयी च रक्षिता नूनं पापेभ्यो धर्मरक्षणात् ॥ १६ ॥
  साधवो रक्षिता नूनं भक्ताः स्वानन्यरक्षणाः ।
  ब्राह्मणानां परो धर्मश्चालितश्चैव पालितः ॥ १७ ॥
  हंता देवद्रुहोऽशेषा भूमिर्निष्कण्टका कृता ।
  पित्रोर्भक्तिमतोश्चित्ते बहुजन्मावधिस्फुटः ॥ १८ ॥
  अभिलाषः सफलतां नीतः संगमताचिरम् ।
  अयोध्यास्थः परिकरः सकलश्च प्रमोदितः ॥ १९ ॥
  एतावदेव सकलमत्रागमनकारणम् ।
  जातप्रायं तु तत्सर्वमयोध्यास्थजनान् प्रति ॥ २० ॥
  अतः परं प्रयास्यामि प्रमोदवनमेवतत् ।
  असंशयं स सफलो भवत्सु मामकः पणः ॥ २१ ॥
  भवद्भिरपि दृष्टेयमोध्या नाम मे पुरी ।
  अनन्तकौतुकं दृष्टं तत्र यास्याम्यतः परम् ।
  धैर्यमालम्ब्य तिष्ठध्वं सत्यवाग् जनितोऽस्म्यहम् ॥ २२ ॥
  अव्यक्तां गतिमापन्नो गत्वा प्रमुदकानने ।
  भवद्भिः सह क्रीडिष्येऽव्यक्तां च गतिमागतैः ॥ २३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥
  ✤
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• ३८१ -
  अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  एवं समाधाय मनः सतां प्रियः १श्रीमत्प्रमोदाटविवासिनां नृणाम्।
  शुश्राव दूरात्स्तुतिमातुरस्य खिंगस्य नाम्नाघट्ट जनस्य ॥ १ ॥
  ततो विसृज्य भक्तास्तान् प्रमोदवनवासिनः।
  करुणादग्धहृदयस्तमुद्धर्तुमधावत ॥ २॥
  स वै ऋजीषाख्य ऋषिस्तपस्वी भक्तापराधादन्त्यजत्वं प्रयातः।
  तत्रापि चान्धो विषयानुसेवया प्रमत्तचित्तैर्वितथं नीतकालः॥ ३॥
  अन्यां गतिमदृष्ट्वा स विना श्रीरामसंश्रयम्।
  प्रपन्नः शरणं तं वै प्रभुं कारुण्यसागरम् ॥ ४॥
  भुशुण्ड उवाच
  कोऽयं विप्र ऋजीषाख्यः कथं वै चान्त्यजोऽभवत्।
  कथं च शरणं यातो रामं करुणयाप्लुतम् ॥ ५ ॥
  ब्रह्मोवाच
  प्रमोदवनपार्श्वस्थ ऋजीषो नाम वै मुनिः।
  निन्दया व्रजभक्तानामन्तकत्वमुपेयिवान् ॥ ६॥
  ततो ब्रजसरःस्नानाद्विहाय शौकरं वपुः।
  अन्त्यजत्वमवाप्यैष स्तुतवान् राघवोत्तमम् ॥ ७॥
  नारदस्योपदेशेन ज्ञात्वैनं पुरुषं परम्।
  अपि नाम तपस्वी वा ज्ञानी वा सुकृती च वा ॥ ८॥
  अहंकारं यः कुरुते स प्राप्नोत्यधमां गतिम्।
  पूर्वं चेदुत्तमः कश्चित्संस्कारो यदि वर्तते ॥ ९ ॥
  तदा लभेत् पुनरपि ज्ञानं नो चेद्गतो हि सः।
  ततोऽस्य प्राग्भवं ज्ञानं संस्कारेण स्मृतिं गतम् ॥ १० ॥
  त्यक्त्वा यच्छौकरं कार्यं मनाग् यातः कृतार्थताम्।
  तस्मादेवं नरः कुर्याद्यथा संस्कारवान् भवेत् ॥ ११ ॥
  ऋजीषः स्खलितो योगाद्भुक्त्वा पशुमयीं गतिम्।
  अन्त्यजानां कुले भाग्यान्मानवी योनिमाप सः ॥ १२ ॥
  भुञ्जानो भूरिविषयान् कुटुम्बासक्तमानसः।
  उत्तरोत्तरभोगेऽपि वैतृष्ण्यं नाप दुर्मतिः ॥ १३ ॥
  १. नास्ति-बड़ौ०।

[Header]

• ३८२ -

जायारतः पुत्ररतो धनसंचयतत्परः ।
ततः कालेन महता जाया तस्य मृतिं गता ॥ १४ ॥
कुटुम्बं सकलं चास्य पुत्रपौत्रादिकं महत् ।
विनष्टं चोरितं स्तेनैर्वसुधान्यगवादिकम् ॥ १५ ॥
ततोऽसौ वसुभिर्हीनो मृतपुत्रवधूसुहृत् ।
तत एष स्वतोजातविषयाभावहेतुना ॥ १६ ॥
भूत्वा वितृष्णहृदयो विवेश विपुलं वनम् ।
तत्र द्वित्रैर्द्दिनैरेष क्वचित्प्राश्य वनस्पतिम् ॥ १७ ॥
अन्धत्वं प्राप झटिति ततोऽभूद्बहुदुःखितः ।
स तस्मिन्निर्जनेऽरण्ये विलपन् करुणागिरा ॥ १८ ॥
किमप्यशक्नुवन् कर्तुं देहकृत्येऽपि चाक्षमः ।
सस्मार प्रभुमेकं तं भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १९ ॥
करुणासागरं देवं दीनानां बन्धुमीश्वरम् ।
श्रद्धयावन

– ३८३ –
भीता भवाब्धितवितोर्मिभिरत्यनल्पैर्नान्यत्र सुस्थमनसो मनुजा भवन्ति ।
एकं विहाय भगवन्तमृते भवन्तं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ २९ ॥
कालोऽयमग्रकलनः कलयत्यनल्पां शक्तिं जगत्सु खलु भूरिभयातुरेषु ।
न त्वाश्रितेषु भवतश्चिरमङ्घ्रिपद्मं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३०॥
त्वामाश्रिता गतभयाः शरणागतैक श्रीवज्रपंजरविभो करुणैककन्द ।
खेलन्ति कालशिरसि स्वपदं निधाय मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३१॥
मुग्धा भवन्ति बहुजल्पितमागमं ये संलब्धये तव मुहुर्मृगयन्ति विप्राः ।
न त्वां स्पृशन्ति निजभक्ति कलैकलाभम्मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३२॥
दीनं तथातुरमनेकभवोर्मिनष्टप्रज्ञं व्यतीतकुशलं बहुदुःखमग्नम् ।
मूढं विशालविषयावलिकृष्टचित्तं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ ३३ ॥
स्तब्धंकदाप्यकृतसत्परिचर्यमुग्रबुद्धिं निजात्महतिजातकदर्थनं च ।
व्यर्थव्यतीतजनुरायुषमात्रदोषं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ ३४ ॥
उच्चैरबद्धबहु जल्पनशीलमन्तः कामावसन्नमनुदीरितनामजाप्यम् ।
पापं समस्तविपरीतकरं कुशीलं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ ३५ ॥
नामोद्धृताखिलजगज्जनसौख्यदायी स्वानन्दसिन्धुलहरीपरियोजितस्वः ।
अत्युन्नतस्वविभवोचित भव्यकारी मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३६॥
आयुः प्रयाति विफलं सकलेष्टदायि स्तत्ते स्मृतिं विदधतो मनुजस्य नित्यम् ।
साफल्यमेति जगतीति विचिन्त्य सन्तं मां पाहि सम्प्रपि गतं चरणाब्जमूले ॥३७॥
ब्रह्मोवाच
एव कृत्वा स्तुतिं भूयः खिंगो नामान्त्यजः प्रभोः ।
तस्थौ कृताञ्जलिर्दीनो विफलीभूतलोचनः ॥ ३८ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डेऽन्त्यजस्तुतिर्नामाष्ट-
चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
✤
एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
ब्रह्मोवाच
ततः स लोचनं लेभे रामभक्तिप्रभावतः ।
संजातलोचनोऽथाग्रे ददर्श पुरुषं परम् ॥ १ ॥

• ३८४ -
  निविडाम्बुधरं श्यामं श्रीमद्राजीवलोचनम् ।
  आकाशनीलवपुषं तुङ्कनासाविराजितम् ॥ २ ॥
  केयूरिणं प्रविलसत्कटकं मणिमालिनम् ।
  माणिक्यरत्नमुकुटं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥
  करुणाचपलापाङ्गं पीताम्बरविराजितम् ।
  श्रीवत्सवक्षसं भूरिगम्भीरावर्तनाभिकम् ॥ ४ ॥
  सुन्दरं . सिंह विक्रान्तं मृगराजोदरद्युतिम् ।
  रत्नकाञ्चीसमाबद्धपीताम्बरसुवासिनम् ॥ ५ ॥
  श्रीरत्नपादुकांन्यस्तचरणाम्बुरुहद्वयम् ।
  चरणाब्जनखद्योतिविजितादित्यवर्चसम् ॥ ६ ॥
  मन्दस्मितामितरुचिरञ्जिताधरबिम्बकम् ।
  चन्द्राननं चमत्कारिमाधुर्यरसवारिधिम् ॥ ७ ॥
  खिंगो नामान्त्यजो दृष्ट्वा मुहुरुचे कृताञ्जलिः ॥ ८ ॥
  खिँग उवाच
  अहो अत्यद्भुतं रूपं रामस्य करुणानिधेः ।
  विषयासक्तचित्तेन मया नीताश्च वासराः ॥ ९ ॥
  नैतावद्यातमतुलं रूपमेतन्मनोहरम् ।
  प्रायो लक्ष्मीरिदं दृष्ट्वा रूपमत्यद्भुतं प्रभोः ॥
  अभूच्चरणदासीति वयं समनुशुश्रुम ॥ १० ॥
  व्रजाङ्गनाश्च प्रमुदाटवीस्था माधुर्यमत्यद्भुतमेतदेव ।
  दृष्ट्वा वशीभूतहृदो निपेतुः पदाब्जयोरस्य सुपूरुषस्य ॥ ११ ॥
  विहायलोकं त्रपितं गुरूणां कुटुम्बभीतिं प्रणयावकृष्टाः ।
  भेजुर्भवन्तं भगवन्त मद्धा प्रत्यर्प्यचित्तं विषयांस्तनूश्च ॥ १२ ॥
  एतावदासीन्मम भाग्यमेव स्फुटं यदन्तर्विषयावसन्तम् ।
  सम्मूढधीः को विषमत्ति जानन् विहाय पीयूषनदीमनर्घ्याम् ॥ १३ ॥
  इत्युक्त्वा प्रसभं खिंगः पपात पदयोः प्रभोः ।
  स्रवल्लोचनधाराभिः सेचयानो मुहुर्मुहुः ॥ १४ ॥
  श्रीराम उवाच
  उत्तिष्ठ खिंग जातोऽसि मम सेवकसत्तमः ।
  निर्भयः कालमायादेर्विमुक्तोस्त्यधुना भवान् ॥ १५ ॥
  ये मामुपगता दीना जना निष्किचना अपि ।
  तेषामहमभीत्यर्थं भवामि प्रकटः स्वयम् ॥ १६ ॥

• ३८५ -
  लिंग उवाच
  जन्मान्तरे परं पुण्यं जनैर्यैर्वा सुसत्कृतम् ।
  तेषां त्वं गोचरो भूत्वा हरसे भवसंततिम् ॥ १७ ॥
  अहं तु जनुरारभ्य पापाचारः सुनिन्दितः ।
  विषयाकृष्टहृदयो भ्रष्टो ज्ञानविवर्जितः ॥ १८ ॥
  न कर्म कृतवान् किंचिन्न ज्ञानेन च निर्मलः ।
  नोपासनापरः शश्वच्चरणाब्जबहिर्मुखः ॥ १९ ॥
  तत्केन सुकृतेनाह लब्धवाञ्शुभमीदृशम् ।
  साक्षात्तव रमेशस्य यदेतत् खलु दर्शनम् ॥ २० ॥
  अवितर्क्याथ वा राम करुणेव तव प्रभो ।
  मुनीनां योगनिष्ठाना नित्यं निर्मलचेतसाम् ॥ २१ ॥
  ज्ञानिनां तत्त्वनिष्ठानां सततोपासनावताम् ।
  जन्मान्तरसहस्रेष्व निभृतं साधितात्मनाम् ॥ २२ ॥
  अलभ्यं मङ्गलमिदं यत्स्वरूपप्रकाशनम् ।
  [L

• ३८६ -
  ततस्त्वं शूकरो जातः प्रमोदवनसन्निधौ ।
  क्रूरो विपिनसंचारी तामसीं योनिमागतः ॥ ३१ ॥
  प्रमोदवनमध्ये तु कासारः कोऽपि निर्मलः ।
  तत्र दैववशादेत्य मज्जनं कृतवांस्तुवै ॥ ३२ ॥
  तत्र व्रजजना केचित्स्नाताः पूर्वं मम प्रियाः ।
  तेषां पादरजो लग्नं तवाङ्गे मज्जतो मुहुः ॥ ३३ ॥
  अङ्गसंगि च तत्तोयं लग्नं तेषां तवाङ्गके ।
  मुक्तस्तेन प्रभावेण महाशूकरयोनितः ॥ ३४ ॥
  तत्क्षणं स्मृतिमापन्नः स्मृतवान् पूर्वजन्म च ।
  अहो अहं तपस्वी स ऋजीषो नाम वै मुनिः ॥ ३५ ॥
  केन दुष्कृतयोगेन प्राप्तवाञ्छौकरीं गतिम् ।
  अनर्हं ईदृशी योनिं तपस्विकुलजो मुनिः ॥ ३६ ॥
  इति चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिरागतः ॥ ३७ ॥
  नारद उवाच
  अये मुनिकुलोत्पन्न मुने तापससत्तम ।
  दिष्ट्या निर्मुक्तवानद्य भवाञ्छूकरयोनितः ।
  महतां खलु पापानामिदं फलमभूत्तव ॥ ३८ ॥
  ऋजीष उवाच
  किं मया दुष्कृतं पूर्वं कृतं देवर्षिसत्तम ।
  तपस्यता योगनिष्ठमानसेन सुचेतसा ॥ ३९ ॥
  नारद उवाच
  भवान् निन्दितवान् पूर्वं गोपीः श्रीरामवल्लभाः ।
  कृतोऽसह्यापराधोऽयं रामस्य त्रिजगत्पतेः ॥ ४० ॥
  स्वस्यापराधं भगवान् कदाचित्क्षमते प्रभुः ।
  न तु स्वीयापराधस्य क्षान्तिर्भगवतः क्वचित् ॥ ४१ ॥
  तेन दोषेण हि भवाञ्छौंकरीं योनिमागतः ।
  तासां चरणपद्मोत्थधूलिधोरणिसंगमात् ॥ ४२ ॥
  व्रजकासारसंस्नानान्मुक्तवान् योनिमेतकाम् ।
  अतः परं पुनरपि नैव कर्तव्यमीदृशम् ॥ ४३ ॥
  असह्यं रामदेवस्य नितरामपराधनम् ।
  एता हि भगवद्रूपा भगवत्प्रियकारिकाः ॥ ४४ ॥

• ३८७ -
  न ह्यासां सदृशो ब्रह्मा न शेषो नापि चेन्दिरा ।
  अतः परं भजस्व त्वं ता गोपारेव भक्तितः ॥ ४५ ॥
  तासां चरणपद्मोत्थधूलिधूसरविग्रहः ।
  प्राप्स्यसे त्वं पुनरपि रामसायुज्यमद्भुतम् ॥ ४६ ॥
  एकं तु जन्म भविता तदसह्यापराधतः ।
  अन्त्यजेषु जनुः प्राप्य पुनर्मुक्को भविष्यसि ॥ ४७ ॥
  इत्युक्त्वा नारदो नाम देवर्षिरगमद्दिवि ।
  भवांश्चैव पुनर्जातः साकेतनगरेऽत्र च ॥ ४८ ॥
  विषयानन्दसम्मग्नः पूर्वजन्मापराधतः ।
  नारदस्य मुनेः संगात्कासारस्नानतोऽपि च ॥ ४९ ॥
  रामाङ्गनापदाम्भोजरजोमाहात्म्यतोऽपि च।
  पुनर्मद्भक्तियोगेन स्तुत्वा मां भक्तवत्सलम् ॥ ५० ॥
  अन्धत्वं समतिक्रम्य प्राप्तवान् मम दर्शनम् ।
  अतः परं पुनर्जन्म न भविष्यति संसृतौ ॥ ५१ ॥
  सम्प्राप्तो मत्पदाम्भोजे निर्भयोऽद्य निराकुलः ।
  तपसां कर्मणां चैव ज्ञानानां चापि सर्वशः ।
  फलं प्राप्तोऽस्येकदैव कृतार्थोऽसि विशेषतः ॥ ५२ ॥
  मन्नामसंस्मरणकृन्मम भक्तियुक्तो मल्लोकसंगतिपरो मदुपासनस्थः ।
  मत्स्थानमेष्यसि विमुक्तसमस्तमोहो भूयोऽप्युजीषमुनिरेव भविष्यसि त्वम् ॥५३॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे
  एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥
  पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  पुत्रौ कुशलवौ नाम रामो रघुकुलेश्वरः ।
  कुशावत्यामवन्त्यां च स्थापयामास पार्थिवौ ॥ १ ॥
  उर्मिलाकुक्षिसम्भूतो तनयौ शुभलक्षणौ ।
  कारापथनृपौ चक्रे लक्ष्मणो रामशासनात् ॥ २ ॥

• ३८८ -
  तथा पुष्करनामानौ माण्डवीकुक्षिसम्भवौ ।
  तनयौ भरतश्चक्रे तदाख्यविषयेश्वरौ ॥ ३ ॥
  श्रुतकीर्तेः समुद्भूतः सुबाहुश्चबहुश्रुतः ।
  उभो चकार शत्रुघ्नो मथुराविदिशेश्वरौ ॥ ४ ॥
  रामलक्ष्मणशत्रुघ्नभरतैः सह वासिभिः ।
  चिरं सम्प्रीणिताः कृत्स्नाः साकेतनगरीप्रजाः ॥ ५ ॥
  दिने दिने गवां पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ।
  दानानि यज्ञाः स्वाध्याया व्रतानि विविधानि च ॥ ६ ॥
  सम्बभूवुरयोध्यायां रामे शासति मेदिनीम् ।
  श्रुतिगोद्विजधर्माणां स्वयं संरक्षके प्रभौ ॥ ७ ॥
  अतिथीन् पूजयानस्य रामस्य करपङ्कजात् ।
  पाद्यार्घजलवाहिन्यः सरय्वा सह संगताः ॥ ८ ॥
  यज्ञहोमभवो धूमः श्रीरामस्य निकेतनात् ।
  उद्भूव विमानस्थानन्धीकुर्वन् सुपर्वणः ॥ ९ ॥
  शुभाशिषः प्रयुञ्जानाद्विजन्मानो मुदान्विताः ।
  पूजिता रघुनाथेन स्वानि स्वानि गृहाण्यगुः ॥ १० ॥
  प्रावर्त्तततरां धर्मश्चतुष्पादिव मूर्त्तिमान् ।
  चतुर्भ्यस्तत्र भ्रातृभ्यो लब्धसम्पद्दिवानिशम् ॥ ११ ॥
  अश्वमेधाः कृतास्तेन महाधार्मिकमौलिना ।
  प्राग्वंशवर्त्तिना हैम्या जनकाङ्गजया समम् ॥ १२ ॥
  अजस्रं वासितः शक्रस्त्याजयित्वा सुरालयम् ।
  इन्द्राणीविरहोत्तापान्तन्नन्दनभूरुहम् ॥ १३ ॥
  अर्चिते प्रतिभूपालमौलिरत्नमरीचिभिः ।
  रामस्य चरणाम्भोजे वाञ्छाधिकफलप्रदे ॥ १४ ॥
  केषांचिद्दर्शयन् स्वस्य मैथिल्या सह संततम् ।
  संयोगं सर्वकालीनं सुखभोगसमन्वितम् ॥ १५ ॥
  केषांचिद्दर्शयन् दृष्ट्या बहिरङ्गदृशां पुनः ।
  वियोगं सर्वकालीनयोगसेवनतत्परः ॥ १६ ॥
  केषांचिद्दर्शयन् देव एकपत्नीमहाव्रतम् ।
  आनुकूल्यं दृढं नाम यत्रनान्यवधूरतिः ॥ १७ ॥
  केषांचिद्दर्शयन् पद्मां विशालाक्षीं रतिं पराम् ।
  सहजानन्दिनीं रामां निर्भरंसक्तिमेव च ॥ १८ ॥

• ३८९ -
  वनेष्वन्यां पुरे चान्यां लीलां सम्भावयन् मुहुः ।
  यया कया च रीत्या वै भक्तानानन्दयन् विभुः ॥ १९ ॥
  लीलाधिष्ठानमितरं सर्वलोकविलक्षणम् ।
  देशं कालं तथा द्रव्यं कृत्स्नं परिकरं तथा ॥ २० ॥
  अन्तरङ्गदृशां लोके केषांचिद्विदितात्मनाम् ।
  नित्यं संदर्शयन् मोहसमुच्छित्त्यै कृपावशात् ॥ २१ ॥
  आसुराणां पुनर्न्नित्यमधोगतिनिनीषया ।
  लोकानुगतमात्मानं दर्शयन् विश्वमोहनः ॥ २२ ॥
  चिरं तस्थौ रघुपतिर्योगमायामुपाश्रितः ।
  रञ्जयन् प्रकृतीः सर्वा नृत्यन् नट इवाद्भुतः ॥ २३ ॥
  भुवो भारं हरन् कृत्स्नं धर्मं संस्थापयन् विभुः ।
  भक्तिं प्रवर्त्तयंल्लोके द्विधाभावविभावनीम् ॥ २४ ॥
  स्वरूपं च प्रकटयंश्चिदानन्दाद्वयात्मकम् ।
  लीलां च तादृशीं कृत्स्नां लोके संदर्शयन् विभुः ॥ २५ ॥
  रेमे चिराय भगवान् प्रवरो रघूणामक्लिष्टकर्मकरणैकपटुर्महात्मा ।
  लोकेषु मौलिमुकुटाग्रमणीन्द्ररोचिर्नीराज्यमानचरणाम्बुजदिव्यपीठः ॥ २६ ॥
  ऐश्वर्यमद्भुतमखण्डमजस्रमेव वीर्यंयशः श्रियमनन्तगुणप्रतिष्ठः ।
  ज्ञानं विरक्तिमपि विश्वविलक्षणात्मा संदर्शयंश्चिरमरञ्जयदात्मभृत्यान् ॥ २७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे
  पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥
  ✤
  एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  अथ स्वशक्त्या रममाण एवं स्वांशैः स्वभक्तैरपि सेव्यमानः ।
  प्राकट्यकार्यं निखिलं विधाय रामोऽखिलाव्यक्तपदं जगाम ॥ १ ॥
  भुशुण्ड उवाच
  कथमव्यक्ततां यातः प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
  एतन्मे ब्रूहि सर्वज्ञ तस्य लीलान्तरं महत् ॥ २ ॥