भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ३२२ -
  चरित्राणि च भूरिणि नित्यं संकीर्तयेन्नरः ।
  जनानां च समक्षं वै शैवशास्त्रपरेष्वपि ॥ ३५ ॥
  निर्भयः स्वेन भावेन गृणन्मामेव मत्परः ।
  न कस्यापि स्पृहां कुर्यात् सर्वभूमिपतेरपि ॥ ३६ ॥
  रामेति जनसर्वस्व मम नाम सदा वदेत् ।
  स्वीयं करोमि चैकेन द्वितीयेन सदा ऋणी ॥ ३७ ॥
  यावन्तो ब्रह्मणोवक्त्रान्निर्गता वेदराशयः ।
  ते च सर्वेऽप्यधीताः स्युर्नाम्नि नारायणात्मके ॥ ३८ ॥
  नारायणस्य यावन्ति पुराणेष्व्वागमेषु च ।
  दिव्यनाम्नां सहस्राणि कीर्त्तयन् यत्फलं भवेत् ॥ ३९ ॥
  ततः कोटिगुणं पुण्यं फलं दिव्यं मदात्मकम् ।
  लभते सहसा ब्रह्मन् सकृद् रामेति कीर्तनात् ॥ ४० ॥
  ममातिवल्लभतमं मम नाम मदात्मकम् ।
  ततोऽपि वल्लभतमं सहजेति प्रियं वचः ॥ ४१ ॥
  सहजानन्दिनी सीता सीता श्रीर्मोदिनी रमा ।
  स्वयंलक्ष्मीर्जानकीति नामाष्टकमुदीरयेत् ॥ ४२ ॥
  मन्नामतोऽप्यतिफलं नरः प्राप्नोति वै मुने ।
  आविर्भावे चावतारे मयैव सह जन्मतः ॥ ४३ ॥
  सहजानन्दिनीत्याख्यां गता सीता प्रिया मम ।
  सीता नाम्ना ततो व्याप्ता मयि मद्धर्मरूपिणी ॥ ४४ ॥
  यथा हलस्यपद्धतिस्ततः सीतेति कीर्तिता ।
  सीता सुधारसमयीधारारूपरसात्मिका ॥ ४५ ॥
  आनन्दयति विश्लेषात् सन्तसं भावरूपिणी ।
  श्रीः समाश्रीयतेसैव श्रुतिभिः स्मृतिभिस्तथा ॥ ४६ ॥
  आगमैर्निगमैर्देवैर्मया च ब्रह्मणापि च ।
  सनातनेन धर्मेण छन्दोभिः प्रणवेन च ॥ ४७ ॥
  तेन सा श्रीरिति प्रोक्ता सहजानन्दिनी प्रिया ।
  आविर्भावे स्फुटं नित्यं तिरोभावेऽपि चास्फुटम् ॥ ४८ ॥
  कैशोरादिषु रूपेषु नित्यं मोदयते हि माम् ।
  ततः सा मोदिनी शक्तिः सहजैव प्रकीर्तिता ॥ ४९ ॥
  आनन्दरूपिणी नित्यं रमते ब्रह्मणि स्थिता ।
  तथा रमयते तं च सा रमा कीर्त्तिता बुधैः ॥ ५० ॥

लक्ष्यॊऽहं सर्वशाखानां स्वयं सा लक्ष्मणं मम ।
तेन चोक्ता स्वयं लक्ष्मीर्महालक्ष्मीश्च मे प्रिया ॥ ५१ ॥
जानाति सैव मे रूपमक्षरात्परतः स्थितम् ।
तेन सा जानकी नाम प्रोच्यते ब्रह्मकोविदैः ॥ ५२ ॥
इति नामाष्टकं दिव्यं निरुक्तं तुभ्यमत्रिज ।
य एतद्धारयेद् भक्त्या स मे श्रीरसिको मतः ॥ ५३ ॥
मन्नाम कीर्त्तयेन्नित्यमेतैर्नामभिरङ्कितम् ।
रामेति रामचन्द्रेति माङ्गल्यातनयेति च ॥ ५४ ॥
प्रमोदवनचन्द्रेति रामेति रमणेति च।
तथा कुञ्जविहारीति रत्नाद्रिरसिकेति च ॥ ५५ ॥
एतान्यपि च नामानि नित्यमष्टौ प्रकीर्तयेत् ।
किं तस्य बहुभिश्चान्यैः साधनैः फलदायकैः ॥ ५६ ॥
एतन्मुख्यतमं लोके साधनं नामकीर्तनम् ।
अवृत्तिदर्परहितो विश्वस्तो भक्तिसंयुतः ॥ ५७ ॥
आलस्यरहितो नित्यं नामकीर्तनमाचरेत् ।
धनुर्बाणाङ्कितो भूत्वा पूजां नित्यं समाचरेत् ॥ ५८ ॥
पद्माक्षतुलसीमालां ऊर्ध्वपुण्ड्रं सदा वहेत् ।
एतद्धि विप्रलिङ्गं यदुपवीतादिधारणम् ॥ ५९ ॥
एतद्वैष्णवलिङ्गं यदूर्ध्वपुण्ड्रादिधारणम् ।
एकादशोव्रतं चैव तथा जन्माष्टमीव्रतम् ॥ ६० ॥
श्रीगुरोरुत्सवं चैव रामस्य नवमीं च मे ।
जयन्तीं नरसिंहस्थ तथा श्रीवामनव्रतम् ॥ ६१ ॥
वर्जयेत्पूर्वसंयुक्तं मम संतोषसिद्धये ।
अन्येऽपि चोत्सवा नित्यं कर्त्तव्या मम तुष्टिदाः ।
एवं धर्मेर्गृहस्थानां प्रसीदामि द्रुतं मुने ॥ ६२ ॥
वर्णाश्रमानामन्येषां नैष्ठिकब्रह्मचारिणाम् ।
एष मुख्यतमो धर्मो नित्यं मत्प्रीतिकारकः ॥ ६३ ॥
सिद्धः सर्वेषु वेदेषु तन्त्रेषु च शुभाध्वसु ।
आचार्याणां सद्गुरूणामृषिवमृतसूक्तिषु ॥ ६४ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे •
आत्रेयबोधितश्रीरामगीतायामेकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

• ३२४ -
  द्वाविंशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  यतिश्च श्रद्धया युक्त एवमुक्तं समाश्रयेत् ।
  धर्माणां परमो धर्मो यस्ते पूर्वं निरूपितः ॥ १ ॥
  तस्य तीर्थविशेषेषु भवेत् पर्यटनं वरम् ।
  एकस्थानाश्रयादेव विक्षेपो मनसो भवेत् ॥ २ ॥
  भजने प्रतिबन्धश्च जनानामाग्रहस्तथा ।
  परपीडादिकं चापि तेन पर्यटनं शुभम् ॥ ३ ॥
  यथा यज्ञास्तथा तीर्थान्युपक्लृप्तानि विष्णुना ।
  तदन्नान्नाधिकं भैक्षं प्रतिगृह्णीत सद्यतिः ॥ ४ ॥
  नामानि च चरित्राणि पठेन्नित्यं गतत्रपः ।
  एकाकी निःस्पृहः सन्तो मोहाहंकारवर्जितः ॥ ५ ॥
  कुर्यात्पर्यटनं नित्यं मत्परो वीतकल्मषः ।
  देहपातनपर्यन्तमव्यग्रं पर्यटेत्सदा ॥ ६ ॥
  उत्तमोत्तमधर्मोऽसौ पूर्वमुक्तम ईरितः ।
  गृहं सर्वात्मना त्याज्यं संसृतिं निस्तितीर्षुभिः ॥ ७ ॥
  न शक्यते चेत् संत्यक्तुं तन्मदर्थं निवेदयेत् ।
  अहं हि घोरसंसारमोचको गृहमेधिनाम् ॥ ८ ॥
  त्यजेत्सर्वात्मना चार्थं स चेत्त्यक्तुं न शक्यते ।
  मदर्थं संप्रयुञ्जीत सर्वानर्थनिवारणात् ॥ ९ ॥
  न्यासिनां कठिनो धर्मः प्रतिकूलस्तथा क्वचित् ।
  अतश्च सर्वदा भाव्यं भक्तेन गृहमेधिना ॥ १० ॥
  इन्द्रियाणि हरन्त्येनं घनौघमिव वायवः ।
  अतश्च सर्वदा भाव्यं वैष्णवैर्गृहमेधिभिः ॥ ११ ॥
  पत्नीपुत्रास्तथापत्यं बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
  यत्र सर्वेऽपि मद्भक्ता ईदृशं दुर्लभं गृहम् ॥ १२ ॥
  गृहमेध्याश्रमेतत्र तिष्ठन् मद्भक्तितत्परः ।
  कर्माण्यपि प्रकुर्वाणो ह्यञ्जसा तरते नरः ॥ १३ ॥
  सात्त्विकादिप्रभेदेन तेषां कर्माणि च त्रिधा ।
  सात्त्विकं कर्मकुर्वाणे यथाश्रुतफलोत्सुकः ॥ १४ ॥

• ३२५ -
  साधयेत्स्वर्गलोकं वा विमानस्त्रीसुखात्मकम् ।
  पुण्ये क्षीणे पुण्यशेषं समादाय धरातले ॥ १५ ॥
  समीचीनेषु लोकेषु जायते स्वेन कर्मणा ।
  राजसं कर्मकुर्वाणो मेर्वादिषु सुखं लभेत् ॥ १६ ॥
  तामसं कर्म कुर्वाणः पातालेषु सुखी भवेत् ।
  राजसं सात्त्विकं कुर्वन् दैत्यस्वर्गानवाप्नुयात् ॥ १७ ॥
  राजसं कर्म कुर्वाणश्चन्द्रलोके महीयते ।
  पुण्यशेषे ततो वृष्टिद्वारा भूत्वात्र रूपभाक् ॥ १८ ॥
  रेतोरूपं समास्थाय रेतोजन्मसु जायते ।
  तामसं कर्म कुर्वाणो गन्धर्वेषु प्रजायते ॥ १९ ॥
  तामसं सात्त्विकं कुर्वन् गन्धर्वप्रवरोभवेत् ।
  क्षीणे पुण्ये पुनर्भूत्वा वृष्टिद्वारा स जन्मभाक् ॥ २० ॥
  तामसं कर्म कुर्वाणः सर्पादिषु सुखी भवेत् ।
  एवं त्रयी धर्मपराः पुनरावृत्तिमाप्नुयुः ॥ २१ ॥
  देवताश्चेदुपासीत आजन्म नियतव्रतः ।
  तत्तत्सायुज्यमात्रं तु तस्य स्यात्परमं फलम् ॥ २२ ॥
  एव कर्मगतिर्ब्रह्मन् ब्रह्मणोऽपि दुरत्यया ।
  दुर्बोधा चैव सर्वेषां फले चाल्पत्वकारिणी ॥ २३ ॥
  मदर्पितं पुनः तत् स्यान्मद्भक्त्यङ्गं न संशयः ।
  ज्ञानस्य कर्मणश्चापि तथोपास्तेरवद्यताम् ॥ २४ ॥
  भक्तिर्हरतिमन्निष्ठा सद्य एव न संशयः ।
  तत्तत्सर्वं प्रकुर्वाणोऽप्याश्रयेन्मामनन्यधीः ॥ २५ ॥
  केवलं कर्मनिष्ठानां प्रवाहपतनं भवेत् ।
  तस्मादुद्धर्तुमात्मानं मत्प्रेमपरमो भवेत् ॥ २६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे-
  आत्रेयबोधितश्रीरामगीतायां द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

• ३२६ -
  त्रयोविंशोऽध्यायः
  आत्रेय उवाच
  त्वमेव परं ब्रह्म सदसत्परमव्ययम् ।
  प्रकृतेः परमो दिव्यः पुरुषश्च ततः परम् ॥ १ ॥
  अक्षरं ब्रह्म यत्पूर्णं तत्ते धाम परं पदम् ।
  ततोऽपि परमः पूर्णस्त्वमेव पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥
  त्वत्तः परतरो नान्यः पूर्णानन्दैकविग्रहात् ।
  रसात्मकं त्वत्स्वरूपं रस आनन्द ईरितः ॥ ३ ॥
  परन्तु मानुषं रूपं राजलीलां च पालयन् ।
  न ज्ञायते परं ब्रह्म पुरुषैः प्राकृतैरिह ॥ ४ ॥
  केचिद्विषन्ति कलयन्ति परं सखाय-
  मन्ये यितेति च विदन्ति परे सुतेति ।
  कान्तेति केऽपि कलयन्त्यबला जनास्त्वा-
  मित्थं भवे रमसि मानुषभावमेत्य ॥ ५ ॥
  तस्य ते रूपमानन्दमात्रं सुन्दरविग्रहम् ।
  नेति नेति पुराविद्भिर्गदितं ब्रह्मणः परम् ॥ ६ ॥
  कथं ज्ञेयं रामचन्द्र दृष्टाद्धानुभवात्मकम् ।
  न हि प्राकृतजीवैस्त्वं याथातथ्येन दृश्यसे ॥ ७ ॥
  श्रीराम उवाच
  अहं महद् ब्रह्मणि वीक्षणात्मकं बीजं निधायाद्यममोघरूपम् ।
  गर्भं दधाम्यस्य प्रभवस्ततोऽभूच्चराचरस्याखिलभौतिकस्य ॥ ८ ॥
  ममांशशक्त्या पुरुषः परोऽभून्नारायणः शङ्खगदादिपाणिः ।
  सहस्रमूर्द्धा पुरुषस्ततोऽभूत्तन्नाभिपद्मे भगवान् विरंचिः ॥ ९ ॥
  प्रादुरासीत्ततो मेधा वैदिकी ब्रह्मणो हृदि ।
  स जगाद ततो वेदांश्चतुरः प्रणवादिकान् ॥ १० ॥
  शब्दब्रह्ममयी सृष्टिः प्रादुरासीत्तदात्मिका ।
  नामरूपप्रपञ्चोऽभूत्ततोऽतिविपुलः स्फुटः ॥ ११ ॥
  अहं यज्ञः क्रतुरहमहं सूर्याग्निचन्द्रमाः ।
  अहं विद्युदहं वर्षमहं वायुर्घनाशनः ॥ १२ ॥
  अहं स्वाहा स्वधाकारश्चाहमेव दिवौकसः ।
  अहमेव पिण्तॄणां च गणो धूमाज्यपायिनाम् ॥ १३ ॥

• ३२७ -
  अहं विधिर्नामधेयान्यहं मन्त्रगणः पृथक् ।
  अर्थवादश्चाहमेव प्रयोगोऽहं क्रियात्मकः ॥ १४ ॥
  अहं विश्वमहं चैव विश्वेशो विश्वकारकः ।
  अहं विश्वस्य संहर्ता कल्पोऽहं प्रतिसर्गकः ॥ १५ ॥
  उपादानं निमित्तं वाप्यहमेव सदा मुने ।
  अक्षरात्मा ह्युपादानं निमित्तं पुरुषोत्तमः ॥ १६ ॥
  अक्षरेण ततां सृष्टिं क्रीडाम्यहमिच्छया ।
  मम देहे ततं विश्वं प्रकृतिः पुरुषस्तथा ॥ १७ ॥
  ब्रह्माद्याः पुरुषांशाश्चशब्दोऽर्थश्च विशेषतः ।
  आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाश्च देवताः ॥ १८ ॥
  एवं मम शरीरान्तः पश्यन्तो दिव्यचक्षुषा ।
  भीषणं मां प्रपश्यन्ति कलिकालं परात्परम् ॥ १९ ॥
  भीषया चैव वर्तन्ते ममैवाज्ञा वशानुगाः ।
  सामन्ता लोकसामन्तास्तथा कल्पायुषः सुराः ॥ २० ॥
  केचित्तु कालरूपं मां पश्यन्ति पुरुषं परे ।
  अमृतं मृत्युमेवापि बिभ्रच्छक्त्या स्वविग्रहे ॥ २१ ॥
  अपरे लीलया पूर्णं रसानन्दैकविग्रहम् ।
  पश्यन्ति रसकेलीनामाश्रयं पुरुषोत्तमम् ॥ २२ ॥
  एवं यथायथं स्वेच्छावशगो लोकलोचनः ।
  मद्भक्तांश्च विशेषेण रमयामि रमामि च ॥ २३ ॥
  मय्यात्माशमतां याते प्रपञ्चस्य लयो भवेत् ।
  अन्तरङ्गस्य शक्त्यैव तदा ब्रह्मन् रमाम्यहम् ॥ २४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे
  आत्रेयबोधितश्रीरामगीतायां त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
  ✤
  चतुर्विंशोऽध्यायः
  आत्रेय उवाच
  प्रयच्छमे परं चक्षुस्त्वत्स्वरूपैकदर्शकम् ।
  दिव्यं ज्ञानमयं राम कृपया पुरुषोत्तम ॥ १ ॥

• ३२८ -
  प्रपन्नं मां विजानीहि पादयोस्तव राघव ।
  यथा त्वां परिपश्येयं तथा कुरु रमापते ॥ २ ॥
  त्वत्तोऽन्यस्त्वत्स्वरूपस्य ज्ञापको नैव विद्यते ।
  तेन त्वां शरणं यातो भीतो घोरभवार्णवात् ॥ ३ ॥
  अयं हि कालो दुर्वेगो विना त्वच्छरणागतिम् ।
  प्रणाशयत्यतो मां त्वं त्रायस्व निजकिंकरम् ॥ ४ ॥
  पुरा वसिष्ठादिषु संगतेषु ब्रह्मर्षिवर्येषु विरंचिलोके ।
  अन्योन्यवादे खलु जायमाने रामेति सारं परमश्रौषमुच्चैः ॥ ५ ॥
  ततस्त्वमेवासि परावरेश्वरो विभुश्चिदानन्दमयैकविग्रहः ।
  पश्यामि येन परमं स्वरूपं तदेव मे दिव्यचक्षुः प्रदेहि ॥ ६ ॥
  ब्रह्मोवाच
  इत्थं विज्ञापितो रामो भुशुण्ड परमर्षिणा ।
  स्वरूपं दर्शयामास सर्वश्रुतिशिरोगतम् ॥ ७ ॥
  श्रीराम उवाच
  पश्य मे मुनिशार्दूल स्वरूपं दिव्यचक्षुषा ।
  मया तुभ्यं प्रपन्नाय दत्तेन ज्ञानरूपिणा ॥ ८ ॥
  पुरुषं च परं चैव पुरुषादपि पश्य माम् ।
  सर्वाश्चर्यमयं ब्रह्मन् प्रपञ्चं यत्र द्रक्ष्यसि ॥ ९ ॥
  ततोऽसौ रामचन्द्रस्य शरीरे सर्वमपश्यत् ।
  भूतधात्रीं साब्धिवर्षद्वीपपर्वतकाननाम् ॥ १० ॥
  वियच्च विस्तृतं लोकैर्ब्रह्मादिसुरसंश्रयैः ।
  ज्योतिश्चक्रं वसून् वायून्नग्नीन् वरुणमेव च ॥ ११ ॥
  स्वस्वलोकसमेतांश्च सर्वान् देवगणानपि ।
  शेषं पातालभागांश्च दैत्यस्वर्गान् पृथग्विधान् ॥ १२ ॥
  कालं दश दिशश्चैव प्रकृतिं पुरुष स्तथा ।
  एवं विधांश्च पुरुषाः शरीरे यस्यकोटिशः ॥ १३ ॥
  स तं पुरुषधौरेयं रामदेहे व्यपश्यत् ।
  सहस्रशिरसं देवं तपन्तं विश्वतोमुखम् ॥ १४ ॥
  किरीटिनं कुण्डलरत्नभासा सहस्रसूर्येन्दुगणं जयन्तम् ।
  पीताम्बरं शङ्खचक्रे गदाब्जे दधानमीशं कमलासखायम् ॥ १५ ॥

or णी? ण with ee matra: णी)
च्य (cya)
व (va)
र्णं (rṇaṃ)
Wait, could it be "सुरौघैरणीच्यवर्णं"?
Wait, what is "अणीच्य"?
Could it be "सुरौघैरनीच्यवर्णं"? It's ण, अणीच्यवर्णं. Let's keep सुरौघैरणीच्यवर्णं.

Line 4:
तथेन्दुवर्णं महसा विभक्तं कूटं परं ब्रह्मविदेकरूपम् ॥ १७ ॥

Line 5:
कूटस्थमुग्रं विपुलं च कालं करालकायं विलसत्कोटिदंष्ट्रम् ।

Line 6:
प्रभूततेजो विशदाकृतिं विभुं विभासितं ज्वालमालापरीतम् ॥ १८ ॥

Line 7:
विरजां च नदीं पूर्णां ब्रह्माण्डगणकोटिभिः ।
Wait, does पूर्णा have an anusvara in line 7?
Look at line 7:
"विरजां च नदीं पूर्णा ब्रह्माण्डगणकोटिभिः ।"
There is no anusvara on पूर्णा, it is printed as पूर्णा.

Line 8:
अपश्यत्तस्य देवस्य दण्डेन खलु कालितैः ॥ १९ ॥

Line 9:
`कालग्रस्तानि तत्रैव भुव

• ३३० -
  सहजां तत्सुतां रामां श्रीभूलीलादिरूपिणीम् ।
  समस्तगुणसम्पन्नां राधिकां रासकेलिनीम् ॥ ३२ ॥
  लीलापरिकरं सर्वं नित्यरूपे व्यवस्थितम् ।
  एकं रामं च वै पूर्णं दृष्ट्वास्तौषीन्महामुनिः ॥ ३३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे
  आत्रेयबोधितश्रीरामगीतायां चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
  🞶
  पञ्चविंशोऽध्यायः
  आत्रेय उवाच
  नूमो नमस्ते पुरुषात्मने विभो तस्यापि धौरेयमथो नमाम्यहम् ।
  तस्याश्रयं चापि भवन्तमीश्वरं स्तवैः सुकल्पैर्वचनैश्चपौरुषैः ॥ १ ॥
  धन्योऽस्म्यहं नाथ तवात्यनुग्रहाद्धन्या कृपा ते करुणार्णवस्य ।
  यया स्वरूपं तव रामचन्द्र द्रष्टास्म्यहं ब्रह्मशिवादयदृश्यम् ॥ २ ॥
  अहो विचित्रं भग

• ३३१ -
  किं रावणाद्यसुरकोटिजयेन राम त्वद्वीर्यवृद्धिममरा परितो गृणन्ति ।
  यस्याक्षरं परमधाम पदं चकास्ति यस्यांशभाज इतरे परपूरुषौघाः ॥ १० ॥
  परात्परस्त्वमसि राम परोपरेशो साकेतराज्यपदभासितपूर्णलीलः ।
  श्रीलोचनान्तसुखलालितवक्त्रपद्मलोलालकावलिविनिर्जितकोटिकामः ॥११॥
  त्वत्कोमलाङ्घ्रिकमलप्रभवैः परागैः पूर्णैर्विलिप्ततनुरङ्गुलिशोणभाभिः ।
  धन्यो जनो रसिकराजशिरोमणिःस यो वै सदैव तव रूपविलोककारी ॥१२॥
  यस्येदृशस्य तव राम रसालशीला लीलाललामललनाः पशुवृत्तयोऽपि ।
  नित्यं जयन्ति सर्वोपरि वर्तमाना नामैव ते भुवनभूषण मङ्गलाख्यम् ॥१३॥
  रूपं पुनर्नयनदुर्लभमप्सराणां धन्या इमे बत जनास्तव भक्तमुख्याः ।
  साकेतवासिमनुजाश्च मुहुर्गृणन्ति किं ते स्तुतिर्निगममानसराजहंस ॥१४॥
  किं तेऽर्चनं विविधभोगरसोत्सवाढ्य यद्दर्शनेन करुणासुलभेन राम ।
  स्वानन्द सिन्धुलहरीषु विशामितावद् राम प्रपन्नजनकामदपारिजात ॥१५॥
  लीलारसं तवनिभाल्य विमोहितोऽस्मि नातः परं प्रिय कदापि पुनः सहिष्ये ।
  श्रीमत्पदाम्बुजवियोगमसह्यदुःखं या कापि राम तव दिव्यसखी भवेयम् ॥१६॥
  इच्छामि ते विरहजं भय मद्य मोक्तुं नो चेदतीव विरहानलतापतेसः ।
  स्थास्यामि किं नु करुणारसवारिराशे............ ........॥ १७ ॥
  इत्थं स्तुत्वा पुनः स्तुत्वा पादयोश्च पुनः पुनः ।
  निपत्य च निपत्यासौ बाष्पधाराँभिषेचितः ॥ १८ ॥
  पुनः पुनः समुत्थाय ववन्दे दैवतोत्तमम् ।
  रूपसंहरणार्थाय प्रार्थयामास भीतवत् ॥ १९ ॥
  आत्रेय उवाच
  दृष्टं परं स्वरूपं ते श्रीराम करुणानिधे ।
  अतः परं चक्षुषी मे दृष्टुमेतन्न शक्नुतः ॥ २० ॥
  कोटिसूर्यप्रभाधारचाकचक्यप्रभासुरे ।
  चरणाङ्गुष्ठनखरे मीलतोमम चक्षुषी ॥ २१ ॥
  तस्मादिदं संहर नाथ पूर्ववत्तदेव मे दर्शय राम रूपम् ।
  शान्तं स्वसाकेतपुरीगृहस्थं प्रमोदलीलारसरञ्जितं च ॥ २२ ॥
  श्रीराम उवाच
  मा भेरिदं करुणया मम दृष्टवांस्त्वं रूपं व्यतीतगुणसंसृतिकालमायम् ।
  नातः परं तव मुने भविता प्रवाहो मन्नित्यधामनि पुनः सततं रमेथाः ॥२३॥

– ३३२ –
ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा देवदेवेशो रामस्त्रैलोक्यसुन्दरः ।
तथैवासीत् प्रथमवत् स्वर्णसिंहासनस्थितः ॥ २४ ॥
य एतां रामचन्द्रेण गीतामात्रेयसंनिधौ ।
संहितां पठते मर्त्यस्तं देव कृपयेत् स्वयम् ॥ २५ ॥
दुर्वाससश्च संवादं रामस्य च प्रभोरिमम् ।
योऽधीयीत द्विजः प्राज्ञः स ज्ञानी भवति ध्रुवम् ॥ २६ ॥
भक्तिमान् भक्तिवृद्धिं च लभते नात्र संशयः ।
तथा कर्मफलं दिव्यं सद्योः प्राप्नोति मानुषः ॥ २७ ॥
धर्मार्थकाममोक्षार्थी पुरुषार्थांस्तथा लभेत् ।
विस्तुतोऽष्टादशाध्यायैः प्रबन्धोऽयं महामखः ॥ २८ ॥
पेठनीयं प्रयत्नेन श्रीरामभक्तिमिच्छता ।
परब्रह्मणि सर्वेशे सर्वोपास्यशिरोमणौ ॥ ३० ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तर

साकेतपुरसंस्था ये ये च कोमलदेशगाः ।
प्रमोदवनसंस्था ये ये च रत्नाद्रिवासिनः ॥ ४ ॥
मल्लीलास्थानसंस्था ये ये च श्रीचित्रकूटगाः ।
ते सर्वे नरनार्यश्च पशुपक्ष्यन्त्यजाअपि ॥ ५ ॥
पिपिलिका मक्षिका या दंशाश्च मशकादयः ।
जन्तवः स्थूलसूक्ष्मादया योगिनो ब्राह्मणा अपि ॥ ६ ॥
सर्वे चतुर्भुजा भूत्वा व्याधव्याघ्रादिका अपि ।
अनुयास्यन्ति मामेव क्रीडन्तं निजधामनि ॥ ७ ॥
प्रमोदवनलीला च नित्यान्तर्हितमेष्यति ।
प्रमोदवनमेतच्च अन्तर्भाव्यपरां श्रियम् ॥ ८ ॥
स्थास्यति क्ष्मातले नित्यं मत्पदाङ्कैनृपावनम् ।
प्रमोदवनकेलीश्च तथा साकेतलीलितम् ॥ ९ ॥
तथा¹ सरयूतटे रम्ये नित्यं रासे च खेलितम् ।
अवतारचरित्राणि नित्यानि चरितानि नः ॥ १० ॥
श्रद्धया भक्तिभावाभ्यां कीर्तयिष्यन्ति ये जनाः ।
तेषां कालभयं नैव भविष्यति कदाचन ॥ ११ ॥
स्थानानि ये च द्रक्ष्यन्ति मल्लीलाभवनानि च ।
प्रमोदवनरत्नाद्रिप्रभृतीनि पदानि च ॥ १२ ॥
ते यास्यन्ति नराभक्तिं स्नानदानार्चनादिभिः ।
अयोध्यादर्शनेन्नॄणां पलायन्तेऽघकोटयः ॥ १३ ॥
रामकुण्डे नरः स्नात्वा तथा दशरथोदके ।
स्नात्वा दशरथस्थाने तस्य सायुज्यमाप्नुयात् ॥ १४ ॥
अश्वमेधस्थलीं दृष्ट्वा दृष्ट्वावेदिस्थलीं पुनः ।
कोटिजन्मकृतं पापं धुनुते नात्र संशयः ॥ १५ ॥
प्रमोदविपिनं दृष्ट्वा गत्वा कुञ्जरहस्यके ।
सहजाया वने स्नात्वा नरो मदयोगमाप्नुयात् ॥ १६ ॥
रत्नाद्रिं त्रिः परिक्रम्य कृतोत्सवमुदारधीः ।
वैशाखेभोजयेद्विप्रांस्तस्य पुण्यं न गण्यते ॥ १७ ॥
चतुर्विंशतिसंख्यानि वनानि मम यानि च ।
श्रावणे तानि पश्येत ह्यपुनर्जन्मसिद्धये ॥ १८ ॥
१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

– ३३४ –
एवमेतानि तीर्थानि शुभानि सुखदानि च ।
न गच्छेन्मम भक्तो यस्तं च नित्यं त्यजाम्यहम् ॥ १९ ॥
मम पादतलस्पर्शाज्जातानि धरणीतले ।
बहूनि खलु तीर्थानि पावनानि विशेषतः ॥ २० ॥
नामभिस्तारयिष्यामि जनान् मद्भक्तिसंयुतान् ।
कर्मभिर्मत्परैर्भावैः सेवया भजनेन च ॥ २१ ॥
नाहं च सुलभः कापि कदाचिल्लोकजन्मनाम् ।
इच्छयामद्भक्तिलाभात् कुर्वन्ति सुलभं च माम् ॥ २२ ॥
सोऽहमन्तर्हितोभूत्वा नित्यभाव्यां निजां तनुम् ।
स्थास्यामि तेषां चित्तेषु ये मे प्रियतमा जनाः ॥ २३ ॥
त्वं च मे दर्शितं नित्यं स्वरूपं सर्वदा स्मरन् ।
उन्मत्तवद्भावयुक्तो भवस्वात्रेय भूतले ॥ २४ ॥
मम स्थानेषु पुण्येषु प्रमोदविपिनादिषु ।
रत्नाद्रे रुपत्यकासु दिव्यश्रीव्रजभूमिषु ॥ २५ ॥
आभीरराजग्रामेषु दिव्येषु ममधामसु ।
पुण्यलीलावटस्थाने सरयूपुलिनेषु च ॥ २६ ॥
तिलोत्तमासरित्संगे सरयूपुण्यभूमिषु ।
पूर्वपश्चिमयोर्मध्ये दक्षिणोत्तरयोस्तथा ॥ २७ ॥
अयोध्याद्वयकोष्ठयोश्च मातृवात्सल्यभूमिषु ।
कौमारलीलास्थानेषु सरित्कुञ्जदरीषु च ॥ २८ ॥
कैशोरकेलिस्थानेषु मम नामगणं जपन् ।
मद्भावभक्तियुक्तात्मा सहजाभावतत्परः ॥ २९ ॥
सहजां नित्यमाराध्य मामेव फलमाप्नुवन् ।
आत्रेय सुमहायोगिन् न य कालं तपश्चरन् ॥ ३० ॥
तीव्रेण मम भावेन मामेव त्वमवाप्स्यसि ।
न ते बाधिष्यते ब्रह्मन् दुःसहो विरहो मम ॥ ३१ ॥
आगामिनि तु योगीन्द्र कल्पे सारस्वताभिधे ।
मन्नित्यलीलासम्बन्धमवाप्स्यसि ततः क्रमात् ॥ ३२ ॥
सहजायाः सखी काचिच्चन्द्रचूडा भविष्यसि ।
यस्याश्चूडागतश्चन्द्रः सुखमिष्यति मौरते ॥ ३३ ॥
१एवं न ते मद्विश्लेषो भविष्यति महामुने ।
वंशस्था ऋषयः सर्वे वेदरूपा न संशयः ॥ ३४ ॥
१. नास्ति-बड़ौ०।

• ३३५ -
  ते यूयं मत्प्रियतमाः सर्वैमुनिजना भुवि ।
  प्राप्तावतारास्तपसा मामेव समवाप्स्यथ ॥ ३५ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे
  षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
  ✤
  सप्तविंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  रामाज्ञां समनुप्राप्य मुनिरत्रेस्तनूजनिः ।
  कृताभिवन्दनस्तेन श्रीमता विश्वमूर्त्तिना ॥ १ ॥
  प्रणम्य तं चाथ मुहुराश्लिष्य च मुहुर्मुहुः ।
  व्यलप्य च मुहुर्योगी गलद्बाष्पनिषेचितम् ॥ २ ॥
  प्रयास्यन् स्वाश्रमपदमिदमुच्चैः समुज्जगौ ।
  चतुःश्लोकीं रामगीतामात्रेयमुनिवर्णिताम् ॥ ३ ॥
  जय जय रामचन्द्र तव भक्तिरन्तगुणा-
  परमफलात्मिका जयतु मे हृदि नित्यमसौ ।
  प्रमुदवनव्रजाधिपभवन्तमिहेन्दुमुखं
  द्विविदिविदृक्चकोरयुगलेनपिवामि सदा ॥ १ ॥ ४ ॥
  तव सहजाप्रियाचरणपद्मपरागभरैरह-
  मभिषिक्तदिव्यतनुरश्रुकलान्वितदृक् ।
  अनुसवमब्जलोचन भजे भवतोः सविधं-
  विधिशिवनारदादिपरिवाकमलभ्यतमम् ॥ २ ॥ ५ ॥
  अपि हृदयेशशेषविधिशक्रशिवादिषु-
  यत्किमपि कलांशमात्रमहसां विभवो जयति ।
  स इह तव प्रमोदविपिने पशुपालवधू-
  पदकमलैर्विमर्दितद्रवस्फुट्यावरसैः ॥ ३ ॥ ६ ॥
  जयतु सदैव भक्तमनुजेषु भवतकरुणा भवजल वीचिलोलितमनः ।
  सुविषैर्विषयै१र्भवति यथा प्रपत्तिरपि ते
  पदपङ्कजयोरसुलभनन्ततप सां प्रचयेन विभो ॥ ४ ॥ ७ ॥
  १. विषतुल्यैरित्यर्थ. टि०-बड़ौ० ।

• ३३६ -
  इति गानमसौ कृत्वा मुनिः प्रणयविह्वलः ।
  श्रीरामपदयोर्न्यस्य हृदयं स्वाश्रमं ययौ ॥ ८ ॥
  रामस्य गुणसंदोहं गायन् कौमारकादिषु ।
  तदेव संस्मरन्नित्यं रूपं भुवनमङ्गलम् ॥ ९ ॥
  चरित्राणि गृणन्नुच्चैः प्रियाणि सरसानि च ।
  रामलीलारसोन्मत्तो मन्मनास्तृणवज्जगत् ॥ १० ॥
  नन्दिग्रामे गोकुले च सुखितस्यालये तथा ।
  सौगन्धिगिरौ रत्नाद्रौ प्रमोदवनमण्डले ॥ ११ ॥
  श्रीमज्जनकपुर्यां च चित्रकूटे महागिरौ ।
  उद्यानेषु च दिव्येषु भरतादिस्थलेषु च ॥ १२ ॥
  श्रीलक्ष्मणस्य चावासे ब्रह्मावर्ते तथैव च ।
  रामक्रीडामनोज्ञेषु स्थानेषु विविधेषु च ॥ १३ ॥
  रामचन्द्रं ध्यायमानो व्यचरन्मूर्खमत्तवत् ।
  तत्र तत्र महर्षीणां मण्डलेषु वदत्सु यः ॥ १४ ॥
  शृण्वानो रामचरितं प्रमत्तवदघूर्णत ।
  वर्षवातातपक्लेशान् सहमानस्तपोनिधिः ॥ १५ ॥
  पुण्यं पापं सुखं दुःखं शापं चानुग्रहं तथा ।
  जयाजयादिकं चैव लाभालाभादिकं तथा ॥ १६ ॥
  तुल्यमेतन्मन्यमानो ज्ञानवैराग्यबृंहिताम् ।
  रामभक्तिं प्रकुर्वाणः श्रुतश्रोतव्यपारगः ॥ १७ ॥
  न्यवर्तत स सर्वेभ्यो धर्मेभ्यः सर्ववर्जितः ।
  यावत्सारस्वतं कल्पं मुनिवेषमुपाश्रितः ॥ १८ ॥
  कल्पे सारस्वते प्राप्ते रामचन्द्ररसोत्सुकः ।
  ततः स भविता योगी चन्द्रचूडाह्वया सखी ॥ १९ ॥
  एवं वेदर्षयः सर्वे भवितारः सखीपदम् ।
  श्रीरामकृपया प्राप्तं रसभोगफलात्मकम् ।
  दुर्लभं भुवनेष्वन्यैर्देवदानवमानवैः ॥ २० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे
  सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
  🞱

• ३३७ -
  अष्टाविंशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  एवं वसिष्ठो भविता वसिष्ठा नाम या सखी।
  चन्द्रं यथा चकोरो हि द्रक्ष्यते युगलं वपुः ॥ १ ॥
  अहर्निशं तु पार्श्वस्था चामरव्यजनादिभिः।
  सेवयिष्यति सम्प्रीत्या सहजारामचन्द्रयोः ॥ २ ॥
  कौण्डिन्यो मुनिशार्दूलः प्रेमोर्जितमहोदयः।
  लप्स्यते सहजारामसहजानन्दपात्रताम् ॥ ३ ॥
  वामदेवो महायोगी मनोऽभिलषित वरम्।
  प्राप्स्यति श्रीरामहिता वामा नाम सखीपदम् ॥ ४ ॥
  वामभावं शिक्षयन्ती स्वाधीनपतिका प्रिया।
  प्रेम्णः कौटिल्यविषये निपुणा भावभूषिता ॥ ५ ॥
  याज्ञवल्क्यो महायोगी श्रुतिसार रहस्यवित्।
  याज्ञवल्क्या सखी नाम भविता रामकेलिनी ॥ ६ ॥
  पयःसारदधिक्षीरनवनीतघृतादिकम् ।
  समर्पयन्ती युगलं नित्यं पर्य्यचरिष्यति ॥ ७ ॥
  भारद्वाजो मुनिश्रेष्ठो भक्तिभूषणभूषितः।
  भविता प्रमोदवने भारती नाम तत्सखी ॥ ८ ॥
  कवितां या शिक्षयन्ती सहजायै तु शैशवे।
  येन प्रवीणां याति रामलीलाविनोदिनी ॥ ९ ॥
  वात्स्यायनो मुनिदेवः शृङ्गाररसपोषकः।
  भरतश्च कलाकान्तो भवितारौ सखीपदम् ॥ १० ॥
  कला कलावती चैव तयोः सर्वकलागुरुः।
  व्यासश्च भविता रामसखी प्रेमविचक्षणा ॥ ११ ॥
  शमादिभिरुपायैर्या मानं मोचयितुं क्षमा।
  रामलीलागुणालापपूर्वस्मरविवर्धिनी ॥ १२ ॥
  श्रीसखी वासिनी नाम व्रजलीलारसोत्सुका।
  शुकश्च सुखदा नाम भविता श्रीप्रियासखीः ॥ १३ ॥
  १सर्वोपायेन या नित्यं तयोः प्रणयसंगमम्।
  वाञ्छन्ती कुञ्जदेशेषु पुष्पेतल्प तनोति वै ॥ १४ ॥
  १. नास्ति-बड़ौ०।
  ४३

• ३३८ -
  अगस्त्यो नाम योगीन्द्रो रामभक्तिप्रभावतः ।
  अगस्त्या नाम कुञ्जस्था भविता सत्सखी तयोः ॥ १५ ॥
  यया प्रसादितं नित्यं व्रजस्त्रीणां मनोजलम् ।
  दृष्टापराधे कान्तेऽपि रामेसर्वगुणाकरे ॥ १६ ॥
  गौतमो मुनिरभ्यर्च्य तपसा परमेश्वरम् ।
  तत्प्रसन्नेन रामेण मालाकारीपदं व्रजे ।
  लब्ध्वा श्रीरामसहजां वैजयन्तीसमर्पिणी ॥ १७ ॥
  आंगिरसो महायोगी सहजारामसन्निधौ ।
  आङ्गी नाम सखी रम्या भविता वेत्रधारिणी ॥ १८ ॥
  माण्डव्यो नाम योगीन्द्रो महावैखानसार्चितः ।
  भविता मण्डनी नाम सखी श्रीराममण्डिनी ॥ १९ ॥
  आथर्वणो महायोगी भविता सहजासखी ।
  व्यजने चैव ताम्बूले महावैदग्ध्यभूषिता ॥ २० ॥
  वैत्स्यो नाम मुनिश्रेष्ठः श्रीरामकृपया पुनः ।
  भविता वत्सला नाम सखी वात्सल्यको विदा ॥ २१ ॥
  बौधायनश्च गार्ग्यश्च भवितारौ सखीयुगम् ।
  एका दर्पणधारिणी परा पानीयपायिका ॥ २२ ॥
  आपस्तम्बो मुनिश्रेष्ठः पाककारी भविष्यति ।
  सूपौदनादिसम्भारे श्रीरामप्रभुसेविनी ॥ २३ ॥
  शाण्डिल्यो भगवान् नित्यं भगवद्भक्तिभावतः ।
  कुञ्जस्था शाण्डिला नाम सत्सखी भविता तयोः ॥ २४ ॥
  कठकौथुमकौशीतिमादिसांख्यायनादयः ।
  सर्वे पृथक् पृथग् जाताः सख्यः श्रीरामसन्निधौ ॥ २५ ॥
  असंख्याता मुनिश्रेष्ठाः सख्य एव न संशयः ।
  यथाधिकारं लब्धारः सखीस्थानानि चैतयोः ॥ २६ ॥
  एषा हि परमा मुक्तिर्यल्लीलापदसंगमः ।
  अर्वाक् पदं ततः सर्वं ब्राह्माक्षरमव्ययम् ॥ २७ ॥
  सर्वेऽप्यानन्दसंदोहास्तत एव विनिर्गताः ।
  विश्रामस्थानमेकं तं निःसीमानन्दवत्पदम् ॥ २८ ॥
  मात्रानन्दरतानां तु तल्लोकप्राप्तिरीप्सिता ।
  महानन्दरता भक्ताः प्राप्तुमर्हन्ति तत्पदम् ॥ २९ ॥

• ३३९ -
  श्रीरामाख्यं परं प्राप्य फलभूमानमव्ययम् ।
  शुद्धभक्त्या परिप्राप्य नाभव्यान्तरमिष्यते ॥ ३० ॥
  श्रीरामेति च रामेति रमापतिमुदीरयन् ।
  श्रीरामसन्निधौ भक्तो मोदते नात्र संशयः ॥ ३१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डेऽष्टा-
  विंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
  ❖
  एकोनत्रिंशोऽध्यायः
  भुशुण्ड उवाच
  दुर्वाससि मुनिश्रेष्ठे गते स्वाश्रममुत्तमम् ।
  किं कृतं रामचन्द्रेण तद्वदस्व मम प्रभो ॥ १ ॥
  ब्रह्मोवाच
  प्रतिहारिपदे भ्रात्रा नियुक्तस्तद्व्यतिक्रमात् ।
  भीतवल्लक्ष्मणः प्राह प्रणतो रामसंनिधौ ॥ २ ॥
  लक्ष्मण उवाच
  भगवन् सर्वदेवेश स्वच्छायवशगो हरिः ।
  आदिमूर्तिस्त्वमेवासि कालस्यापि नियोजकः ॥ ३ ॥
  एतन्मे दर्शितं रूपं कृपयैवातिभीषणम् ।
  प्राय एतद्भयेनैव वशगास्ते सुरासुराः ॥ ४ ॥
  कोऽसौ द्वितीयः कालात्मा भीषणो भीमविग्रहः ।
  पाचको भवदङ्गस्य भवान् भोक्तेव लक्ष्यते ॥ ५ ॥
  किं चैकं प्रार्थयाम्यद्या करुणाजलधावपि ।
  त्वयि सर्वकलाधीशे भ्रातर्यपि भयानके ॥ ६ ॥
  त्वया प्रतोहार्यपदे नियुक्तस्तद्व्यतिक्रमात् ।
  सापराधोऽस्मि संवृत्तस्तेन दण्ड्योऽस्मि साम्प्रतम् ॥ ७ ॥
  दण्डनीयतमो लोके प्रभुणा करुणेन वा ।
  सापराधो दासजन इत्याज्ञा नृपशासने ॥ ८ ॥

• ३४० -
  त्वमेव जगतां नाथः सागसां दण्डकारकः ।
  तेन मां दण्डय स्वामिन् सागसं ते व्यतिक्रमात् ॥ ९ ॥
  इत्येवं प्रार्थितो रामो लक्ष्मणेन विशेषतः ।
  प्रोवाच करुणः श्रीमांल्लीलाकारणमानुषः ॥ १० ॥
  श्रीराम उवाच
  असौ यः सेवकः कालो मदाज्ञापरिपालकः ।
  मया सह स्वकार्यार्थं प्रभुणा मन्त्रयन् स्थितः ॥ ११ ॥
  स एषो मम भोगार्थं त्रैलोक्यं पाचयन् प्रभुः ।
  करोति सर्वभोगार्थं मह्यं फलसमर्पकः ॥ १२ ॥
  तेन सम्मन्त्रयन् कार्यं भीषणेनातिभीषणः ।
  दृष्टस्त्वया लक्ष्मणेत्थं मा भैः संश्रद्धितोऽसि मे ॥ १३ ॥
  मदीयनित्यलीलायां नित्यमेव सुसंगतम् ।
  मदीयभ्रातरं पूर्णं मद्द्वत्सर्वगुणोत्करैः ॥ १४ ॥
  प्रतीहार्यद्व्यतिक्रान्तो नैव दण्ड्योऽसि मे सखे ।
  लीलाकालक्रमेणैव सर्वं सम्पाद्यमेव च ॥ १५ ॥
  प्रमोदवनलक्ष्मीश्च प्रकाशयति भूतलम् ।
  कृतानि देवकार्याणि रक्षिता वेदराशयः ॥ १६ ॥
  रक्षितश्च परोधर्मो गोवैष्णवद्विजन्मनाम् ।
  रक्षिताश्च मखा नित्या रक्षिता मम मूर्त्तयः ॥ १७ ॥
  प्रवृत्तो भक्तिमार्गश्च कर्मज्ञानोपबृंहितः ॥ १८ ॥
  नातः परं न करणीयमात्रं त्रैलोक्यरक्षा विहिता समंतात् ।
  प्रमुद्धनं धाम परं व्रजामः समस्तमर्वाग्यत एतदस्ति ॥ १९ ॥
  अव्यक्तमुच्चैः परं पदं तद्यत्रानिशं तात वयं रमामः ।
  अव्यक्तरूपाभिरपारलीलासुशक्तिभिर्नित्यविलासिनीभिः ॥ २० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे
  एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

• ३४१ -
  त्रिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं लक्ष्मणो भ्रातुरोजसः ।
  हर्षदैन्यावेगचिन्तासमाविष्टो बभूव ह ॥ १ ॥
  अहो वयं गमिष्यामः प्रमुद्धनमनुत्तमम् ।
  यदानन्दस्य मात्राभिरुपजीवन्ति लोकगाः ॥ २ ॥
  इति हर्षो बभूवास्य श्रुत्वा प्रियसृहृद्वचः ।
  अहो अतः परं कासावयोध्या सरयूतटम् ॥ ३ ॥
  क रत्नाद्रिसुखं कासौ प्रियभ्रातृसुहृत्पदम् ।
  कैतन्न नगरीसौख्यं ब्रह्मादिसुरदुर्लभम् ॥ ४ ॥
  केतत्प्रभोः श्याममणीन्द्रमेचकं दृश्यं वपुः प्रेमजुषा दृशा भगैः ।
  क्वानन्द एष प्रियसंगजातः संदर्शनाद्यो जनकात्मजायाऽ ॥ ५ ॥
  इति दैन्यं महज्जातं लक्ष्मणस्यापि चेतसि ।
  भ्रातुः प्रियस्य लीलानां ज्ञातुः पारङ्गतस्य च ॥ ६ ॥
  आवेगश्च महान् जातो भीरोर्विश्लेषदुःखतः ।
  चिन्ता च महती जाता लीलादर्शनकारणात् ॥ ७ ॥
  लीलारसः प्रियो यस्माल्लक्ष्मणस्य प्रियात्मनः ।
  नित्यं जनकजारामरम्यरूपरसस्पृहः ।
  दुर्मना इव संजातो भ्रातुः स्वे दण्डकारिणः ॥ ८ ॥
  एवं दुर्मनसं वीक्ष्य लक्ष्मणं प्राणसम्मतम् ।
  रामचन्द्रः प्रसन्नात्मा प्रोवाच रुचिरं वचः ॥ ९ ॥
  श्रीराम उवाच
  दण्डोऽभियाचितोऽद्वैव त्वयेन्द्रारिनिषूदन ।
  तेनैतद्गदितं तात कथं वृत्तोऽसि दीनवत् ॥ १० ॥
  न मया दण्डनीयस्त्वं प्राणस्यापि व्यतिक्रमात् ।
  को दण्ड्यः को दण्डयिता सर्वैक्ये द्वयोरपि ॥ ११ ॥
  आवयोर्नैव भेदोऽस्ति त्वमक्षरमहं परः ।
  शेषः संकर्षणः साक्षाद्यदंशो मेदिनीधरः ॥ १२ ॥
  शेषरूपः परिकरो भाष्यकर्ता मदागमे ।
  आचार्यः परमो नित्यो वैष्णवप्रियकारकः ॥ १३ ॥
  सर्वावतारमूलञ्च ईश्वरः प्रकृतेः परः ।
  त्वया विना न चैवाहं लीलासु पुरुषोत्तमः ॥ १४ ॥