अनङ्गरङ्ग (महाकवि कल्याणमल्ल - कामशास्त्र एवं रति-प्रयोग संस्कृत मूल पाठ)

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ७९
ज्वरितां च कुमारिकां रते
विपरीते परिवर्जयेत्सुधीः ७७ ॥ ३८ ॥
॥ अथ करताडनसीत्कृतोद्देशः ॥
कामयुद्धाङ्गयुग्मं ७८ स्यात्करताडनसीत्कृते ।
तत्ताडनं चतुर्धोक्तं ७९ सीत्कृतं पञ्चधा स्मृतम् ॥ ३९ ॥
प्रसृतेनापहस्तेन ८० मुष्टिना, समपाणिना ।
ताडनं स्याच्चतुर्धैवं तस्य स्थानानि संब्रुवे ८१ ॥ ४० ॥
पार्श्वे गुह्ये समतलं मुष्टिं ८२ पृष्ठे ऽथ मूर्धनि ।
फणाकारं प्रसृतकं युञ्ज्याद्वक्षस्यपहस्तकम् ॥ ४१ ॥
॥ अथ ताडनभेदाः ॥
विपरीतरते ८३ यदाङ्गना
हृदि मुष्ट्या परित्ताडयेत्पतिम् ।
कण्ठ्यातनकं ८४ तदा बुधै-
रिति संताडितसंज्ञमुच्यते ॥ ४२ ॥
विस्तीर्णहस्तेन यदा रतौ ८५ स्त्री
हन्यात्पतिं स्यात्स पताकसंज्ञः ८६ ।
अङ्गुष्ठकेनैव कृतः प्रहारो ८७
विज्ञैः स उक्तः खलु बिन्दुमाला ८९ ॥ ४३ ॥
साङ्गुष्ठमध्याङ्गुलिकाप्रहारं ९४
शनैः पुरन्ध्री कुरुते ऽतिरागात् ।
यश्चैष उक्तः ऋषिभिः पुराणै-
रानन्दकृत्कुण्डलनामधेयः ॥ ४४ ॥

६० अनङ्गरङ्गः [ दशमः
॥ अथ सीत्कृतभेदाः ॥
अथ सीत्कृतभेदांस्त⁹⁰ पञ्चैव क्रमतो ब्रुवे ।
हिंकृतं स्तनितं सीत्कृतं त्कृते⁹¹ ? फूत्कृतं तथा ॥ ४५ ॥
उच्चारो मुखनासाभ्यां हिंकृतस्याभिजायते⁹² ।
स्तनितं मेघगम्भीरघोषवत्स्यात्ततः परम्⁹³ ॥ ४६ ॥
सीत्कृतं⁹⁴ तत्तु भुजगोच्छ्वासवत्स्यात्तथात्कृतम् ।
वेणुविस्फोटनादोत्थतुल्यं⁹⁵ स्यादथ फूत्कृतम् ॥ ४७ ॥
मेघबिन्दुर्यथा तोये निपतेत्तद्रवाकृति ।
सीत्कृतस्येति पञ्चैव क्रमाद्भेदाः समीरिताः ॥ ४८ ॥
लावकोकिलक्रौञ्चपोतहंसिका-⁹⁶
नीलकण्ठरुतसंनिभान्क्रमात्⁹⁷ ।
संदधाति किल हिंकृतादिकां-
श्चित्रभोगसमये विलासिनी ॥ ४९ ॥
सुरते

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ६१
वनिता शुभवासवेश्मनि ¹⁰⁵
मृदुशय्यामधिवासिनी निशि ।
पतिमार्गचिरार्पितेक्षणा ¹⁰⁶
कथिता वासकसज्जिका बुधैः ॥ ५२ ॥
सागन्वया चरणगं दयितं प्रचण्डै-
र्वाक्यैर्निरस्य बहुकोपत एव पश्चात् ।
संजायते विरहतापविलापदीना ¹⁰⁷
या तां वदन्ति कलहान्तरितां कवीन्द्राः ॥ ५३ ॥
मदनाकुलिता।निनिस्त्रपा
कृतभूषा निशि गूढचारिणी ।
सुरताय परालये ¹⁰⁸ व्रजे
त्कवयस्तामभिसारिकां जगुः ¹⁰⁹ ॥ ५४ ॥
प्रियतममुपनेतुं प्रेषयित्वैव ¹¹⁰ दूतीं
स्वयमतिरतिलोला ¹¹¹ याति संकेतदेशम् ।
तदनु पतिविहीनामःगतां वीक्ष्य तां या
दहति बहुलतापं सोच्यते विप्रलब्धा ॥

६२ अनङ्गरङ्गः
यस्याः स्त्रियाः सुरतमौख्यविचर्चिता ¹¹⁴ सा
स्वाधीनपूर्वपतिकेति बुधैः प्रदिष्टा ॥५७॥
विविधकुसुममालाभूषिताङ्गी मनोज्ञा
सुरतरसविलोला सानुरागा स्वकान्ते।
निवसति चटुलाक्षी ¹¹⁵ वासगेहे चिरं या
वरकविभिरिहोक्ता सा <u>विलोवेपितेति</u> ॥५८॥ ¹¹⁶
सुविदितपरमार्थः कामशास्त्रस्य विद्वा-
न्विविधरतिविनोदैः कामिनीनां मनांसि।
अनुदिनमनुरागाद्रञ्जयेत् ¹¹⁷ सलीलं ¹¹⁸
फलमविकृतमेव ¹¹⁹ प्राप्नुयाज्जन्मनः ¹²⁰ सः ॥५९॥
यावच्छंकरमौलिगा ¹²¹ सुरनदी गौरी तदर्धाङ्गना ¹²²
यावत्प्रेमवती पयोधितनया वैकुण्ठनाथे हरौ।
वेदाभ्यासरतो विरञ्चिरपि भूयाद्दिनेशः शशी
भूयात्तावदनङ्गरङ्ग इति ¹²³ प्रीत्यै सदा कामिनाम् ॥६०॥
इति श्रीमल्लाडखानविनोदाय महाकविकल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे सुरतादिभेदनिरूपणं नाम
दशमः स्थलः ॥ १० ॥
—: समाप्तोयं ग्रन्थः :—

The provided image is completely blank (solid white) and does not contain any text or content to transcribe.

Please provide an image that contains the text/page you would like transcribed.

Printed At The ‘ jayalaya ’
Press, Mysore.

NOTES.
I.
(1) IO, P 204 (and the English Translation) open with
the following stanza:
दत्त्वा लाक्षां नखाग्रे तदनु सुरधुनीधौतहस्ताग्रभागं,
भंक्त्वा भालस्थलाग्रौ तदनु नयनयोः कज्जलं संनिवेश्य।
कण्ठे संप्रोच्य नीले तदनु च विजयादत्तमादर्शमङ्के,
शम्भोर्भस्मानुलिप्तेः पुलकिनि मृशती पार्वती वः पुनातु ॥
(2) A remarkable reading is सत्यसंधाभिरामं of P 238. —
(3) B °प्र.दुर्भुताश्रुसिंधुस्तमित° ; IO °र्भूतांबुराशिः शमित°
R °र्भूतांबुराशिः समित° ; P 238 स्तिमित° ; L °मितजवतया.-
(4) IO प्लावितश्च. — (5) B IO P 204 तत्पुत्रः, R तत्पुत्रं. —
(6) M °र्दृष्ट°.— After stanza 2, V reads as follows:
तस्य भूरिगुणरत्नतोयधेः प्रेमपूर्ववचनानुरोधतः ।
कौतुकाय रसिकानुञ्जनं शास्त्रमुत्तममिदं विरच्यते ॥
अम्भोजिनीबन्धुकुलप्रसूतः,
कर्पूरराजन्य उदारकीर्तिः ।
तीव्रप्रतापानलदग्धशत्रुः
त्रैलोक्यचन्द्रः क्षितिपाल आसीत् ॥
तस्यात्मजो ऽस्ति गजमल्ल इति प्रसिद्धः
संग्रामसंगतपराजितवैरिवृन्दः ।
क्षान्त्याद्यशेषशुभलक्षणसन्निवासः
चन्द्रांशुनिर्मलयशोरुचिरीकृताशः ॥

2
(7) B तस्यैव ; L ° रङ्गग्रन्थं ; V पुत्रो ऽस्य तस्य कुतुकार्थमनङ्ग-
रङ्गं. (8) M विलास °.—(9) IO, R श्रीमन्म °; L omits महा ;
B कलाविदाढ्यः.—(10) B भूपमणि °, M भूपमनु °, L भूमि-
मुनि °.—L adds here the stanzas परिजनपदे °, भूयो भूयो °;
and असाध्यायाः °, which are taken from the Ratirahasyaṁ
(I, 3 5. 6).—(11) M भवानि.—(12) B वचनैर्मुनीनां, P 238
वचने.—(13) B स्वभात् (=स्वभावात् ar reads P 238); M
स्वभावः.—(14) IO नो जात्यादि °.—(15) L कामतत्व °. This
stanza is an imitation of Ratirahasyam I, 7:
संसारे पटलान्ततोयतरले सारं यदेकं परं
यस्यायं च समग्र एव विषयग्रामप्रपञ्चो मतः ।
तत्सौख्यं परतत्त्ववेदनमहानन्दोपमं मन्दधीः
को वा विन्दति सूक्ष्ममन्मथकलावैचित्र्य मूढो जनः ॥
After this, V inserts the following stanza:
सुविदितपरमार्थः कामशास्त्रस्य विद्वान्,
विविधरतिविनोदैः कामिनीनां मनांसि ।
अनुदिनमनुरागाद्रञ्जयेद्यः सलोलं
फलमविकलमेव प्राप्नुयान्मानवः सः ॥
(16) L तथा.—(17) M पूर्वपूर्वतरैस्तासु; B, IO, R, P 204, 238,
and ख, ग read क्रमाच्चतुर्धा नारीणां लक्षणानि ब्रुवेऽधुना
[IO तथा].—(18) L प्रान्तरक्त, IO, M, R पीतारक्त °.—(19) IO,
R दीप्त.—(20) M ग पङ्कज instead of चम्पक.—(21) L ° तुल्यवद-
ना रम्या, IO, R ° तुच्छमदन °.—(22) M, IO मध्ये.—(23) R
शुकनासिकेति.—(24) B, L ° स्वरा.—(25) M मधुगन्ध्यतोष्ण-

? No. Look at शु(character 1), thenक्र(character 2), thenा(character 3)? Wait! Look at character 3: it'sशु! Wait, so there are only two characters before the second शु? शु+क्र= 2 characters! Thenशु+क्र= 2 characters! Wait, then it'sशुक्रशुक्र`??
Wait, look at the top line of the word:
The horizontal bar (shirorekha) covers:

1. शु
2. क्र
3. ा? Wait, there IS a letter between 2 and the next शु!
   Wait, look at it:
   शु
क with a slash
   Then there is a gap? No, there is NO letter between them!
   Wait, look at the whole word:
   शुक्राशुक्र?
   Let's count the vertical stems:
   Stem 1: in शु (right side of श)
   Stem 2: in क्र (center of क)
   Stem 3: in ा? There is a vertical line!
   Wait, IS there a vertical line?
   Let's look at शुक्राशुक्र:
   Stem 1: श

4
II.
(1) IO, M कक्षौ. — (2) L ॰जानुनि पुनर्मुष्ट्यासकृद् ॰; that
s to say, it omits गुल्फे-शनकैर् (stanza 3). — (3) IO, P 238
शुक्राशुक्र॰ — (4) M संदद्यात्कुचपेटिकां, B संदद्यात्तु चपेटकं,
IO, ॰त्कुचपैटकं — (5) V wrongly ॰ मुष्ट्या सकृद्. — (6) L
दन्तैर्नखैः सादरम्. — (7) M ॰विधौ. — (8) L नीताः — (9) L
॰नयना. — (10) L गण्डपाली नितम्बे. — (11) M विदधाति रदनैः
(12) L सीत्कारकारि वक्रामतिलघुनलिनीं !! B पदिपदि —
(13) IO द्रावयेत्तां .— (14) L, M, IO नखादि; IO कृत्वा .—
(15) B, M ॰नयनां .— (16) M युगराज्यातिथ्यां. — (17) M ॰द्रव-
वशं. — (18) V सहर्षाम्. — (19) L छिन्द्यादाशु. — (20) M यच्छन्न-
खान्यादरात् .— (21) M दोर्मूले नखरै सकच्छकलितं कुर्वन्तृतीयां
तिथौ .— (22) M कुर्वन्निजां; L कुर्याद्वशे कामिनीं .— (23) B,
IO कुचं .— (24) M चञ्चुयुगलं परिपीड्य; B, IO परिचुम्ब्य .—
(25) B, P 204, 238 केशांश्च .— (26) L चित्रिणीमपि .— (27) L
पाणिं .— (28) This line is wanting in L. — (29) L सुतकामवा-
रिनिचयां .— (30) M समालोडयेत् .— (31) M प्राश्वत्पाणिरुहैश्च
लिख्य .— (32) B गंडयुगले, M ताथपलको .— (33) M दशित्वा
धरं .— (34) M दिशेत् .— (35) M संकृष्येच्चिकुरान्वि॰. — (36) L
पाणिभ्यां .— (37) M , करपाणि ॰. — (38) V तृतीयास्त्वलं, M
तृतीयाबलं, L ॰दिने .— (39) M कुर्यात्प्रियां .— (40) L कृतौष्ठ-
पानः .— (41) L परिरम्य रदच्छदं पिबन् सुरतेशो रतिभावको-
विदः, M रदनछदं वचनाघातरतो; IO, R ॰रसे .— (42) V

5

कृष्णतिथौ, B मुक्तितिथौ, IO हारतिथौ .—(43) L विलिखंस्तु
नखैः.—(44) M समीश्चितम् .—(45) B मनोभवः, M मनोभवस्य
—(46) L, M निर्पीड्य .—(47) L, IO °देशे .—(48) M विभिन्नां
(49) M स्ववशम्भूततिथौ .—(50) L तीक्ष्णैः करैः.—(51) M
°करणं संने (?) स्वयं केलिषु .—(52) L कामागारसुचूचुका° ; IO
कामागारचूचुरिकां .—(53) M निस्सहतरं.—

III.
(1) L गाम्भीर्येण मनोजमन्दिरभवेनांगुल्यभिख्यातिना. —
(2) L जात्यास्ते हरिणाः .—(3) V मृग्योऽश्वा द्वि° ; L मृग्यश्वीद्वि°.
(4) V समयोगाः —(5) L हरिणीवृषभस्तथा° .—(6) L °तुरग-
श्र्वोच्चमिदं .—(7) L रते, B, IO रतेः .—(8) L तुरङ्गीहयसंयोगे,
M हरिणी°, B हरिणीशशयो° .—(9) B °श्चैव .--(10) L नी-
चोत्तमे, V नीचाधमात्युच्च°, M, B नीचाधमे, L °मत्यन्तनेष्ठं.
(11) M पुराणैः instead of प्रदिष्टम् . —(12) B, R नैव शाम्यति.
—(13) L अतस्तुल्ये हि; B °संभोगात्. —(14) B विदुः.—(15)
IO, R नहि तासां .—(16) L कण्डूर्तिं शमयन् भूपः .—(17) B
सुखयंस्त्रिविधै° .—(18) L बहु वेल्लति मोदते च ; B °रोदनेन;
M करोति चपला न चलोदते च .—(19) L समयाप्तमिति° ; M
समयः प्रतिभेदतः क्रमात्त्रिविधैवं .—(20) L भेदांश्च ; M °मन्दा-
ख्यास्त्रीनङ्गांश्च विदु° .—(21) L क्रमाच्च त्रिविधा °चिरोदयाः
—(22) L °संख्यं हि कीर्तितं च रतं .—(23) M विपरीतमेतन्मध्य-
स्वभावः .—(24) B omits कोमल; शांता रथाल्पाशनाः; L
शान्तास्तथाल्पाशनाः —(25) B °मुखाः स्थूलाल्प° .—(26) B,

6
IO, R, P 138 विश्रान्तः, M चित्रान्तः.--(27) L सम्भोगानल्प-
सुखाः.--(28) B °भृतस्त्वारक°.--(29) L, M बिभ्रतः.--(30) M,
B °शिरोधरा°.--(31) M कृशकन्दरालघुरदश्रो°.--(32) B तो-
षिणः.--(33) L, B, M पीनोह°; M स्फुट instead of स्थल.--
(34) L प्रौढेर्ष्याः कुटिलाङ्गजानु कुनखा; B °जानुजघना.--(35)
B °सुगन्धि°.--(36) V आदित्यांगुलि°.--(37) L विभ्रते, M
बिभ्रतः.--(38) L चतुङ्गं, M प्रतुङ्ग°--(39) B सुतुच्छोदरी.--(40)
L कोमलवलिवर्यभुजिका, M कोमलचञ्चुजूर्भुजलता, V कोमल-
पल्लवालघुभुज, B कोमलचारुवर्तुलभुजा.--(41) L °कर्णा शु-
भा.--(42) L चारु instead of मञ्जु; M °म्बुजगन्धिमन्मथ-
जलास्पन्दं; IO, R शीतोष्णा मकरंदगंधि°--(43) M कान्ते
ऽतिरागान्विता, B कान्तानुरागा°.--(44) L प्रबलप्रगन्धि.--
(45) M °कर्णयुगला.--(46) V °गलकाप्रातिस्थूल°; IO, R, M
प्रस्फार°.--(47) M रदवक्त्ररवं°, B रदवक्र°, IO पिंगाक्षो-
दर°.--(48) M, R ह्रस्वा.--(49) M, L °स्वरा.--(50) B त्यक्त-
स्पृहा.--(51) M चपलाङ्गिका, B तरलांगिका.--(52) B रतादं-
पत्यं.--(53) L °भोजिनी.--(54) L, IO °गन्धमपि.--(55) L
दृश्यते.--(56) L तत्सङ्करे ऽपि बाहुल्याल्लक्ष्यं निर्धारयेद्बुधः;
B संकुयाच्चाविशेषतः•
———
IV.
(1) B °संख्यकाष्टमुदिता.--(2) L ततस्त्रिंशतिं.--(3) L तरुणी
पतत्रिविशिखैः प्रख्यन्तु; M °विशिखैस्संख्या तु .--IO ततः सा
--(5) B कामकलापविधिषु, TO, R कामकलापजातविधिषु.--(6)

7
M मानिभिः .—(7) B ° जीवति °, M जीवन °.—(8) L प्रिय भू-
षणैः .—(9) L रज्यति .--(10) L, M, IO, R स्वालाप°; M °गौ-
रवः.--(11) V भामिनी .—(12) V, B ° वर्णातिखर्वा .--(13) V M
°योग्या, B °योगा .--(14) M गूढकच्छा, IO प्रौढकचा .—
(15) V कफप्रकृतिका श्रेष्ठा, IO, कफप्रकृतिरुत्तमा, R श्रेष्ठ-
बला कफप्रकृतिः, B बलाश, ° as have also P. 204, 238; L वला-
स°.—(16) IO मध्यमा पित्तला .---(17) M, B, IO °भिदध्महे .—
(18) V °पादयुग्मा .--(19) M सुरतेतिदक्षा, IO च दृढा°.—(20)
M शान्तमृदु°.—(21) L च .—(22) B क्षणतृप्ता, M क्षण त्या
[!], IO क्षणप्रसन्नकुपिता, P 138 क्षणतृप्तप्रसन्ना, V क्षणं रुष्टा
—(23) L प्रौढ °.—(24) L सोष्माश्लथ °.—(25) B चं .—(26) L
प्रलापिका; B °केशकलापिनी; IO °प्रलापिता .—(27) M रुद्ध-
पङ्कजलोचना .—(28) L सन्तोषयुक्ताखिल कर्मदक्षा .—(29) M नि-
र्मलकान्तिवेषा .—(30) L रोगान्विता, M रोमान्विता .—(31) L
श्रतीवसख्यादिषु, M °संख्यादिषु बद्धवाञ्छा सुरागिणी .---(32) M
नानारतैरेति .—(33) M प्रहासं .—(34) L हृष्टा सुवासाः .—(35) M
सर्वातिकष्टा .—(36) L भवेदियं स्त्री तु .—(37) M, B, IO सो-
च्छ्वासं बहु जृम्भते .—(38) M निद्रासक्तिश्च .—(39) L उद्योगं, M
सफलं .—(40) L नेत्रं; M सम्भ्रमयन्मुहुः .—(41) L बुभुक्षापीडि-
ता नित्यं; B अतिक्रुधार्ता, IO अप्रतीता च .—(42) L काकस-
त्त्वा प्रकीर्तिता .—(43) V अत्यन्तं .—(44) L °संयुक्ता, M °सं-
सक्ता, B, IO °रक्ता च .—(45)—IO, R सोच्यते .—(46) M, IO
० दुष्ट .—(47) IO, R विषयानेव वाहते .—(48) L गानादौ; B
स्नानाद्यैः .—(49) L, IO, R °सत्त्वा तु सा .—(50) M नारीणां

8
मन्त्रभावितः .—(51) M, IO प्रधान .—(52) L प्रवासनमथ रोगो
वार्द्धकं चापि पत्युः .—(53) M वसतिरपि च, B, IO वसतिरथ
च.—(54) M क्षितिरपि निजदत्ते .—(55) L ° समयक्षतादि .—
(56) M भर्तॄणामनुवादिभिश्च.—(57) L, M प्रयाति .—(58)—L संप्र-
तीच्छति, B सा प्रयच्छति .—(59) B चापि सीदति .—(60)—B
सम्यगाभ्या °.—(61) M स्मृता .—(62) B अभ्यासजा सा दुः
साध्या .—(63) V, B सा .—(64) M सान्द्राणि स्वर्ग्यभूत्वा च .--
(65) L reads:
| नैसर्गिकी स्वभावोत्थापूर्वजन्ममसमुद्भवो । |
| दम्पत्योरुत्तमा प्रीतिर्वज्रलेखेव राजते ॥ |
(66) IO प्रोक्ता .—(67) This stanza is wanting in M.—(68) B
षड्विधः .—(69) V प्रोक्तः .—(70) M, IO, R कामवेगस्तथाष्टधा .—
(71) M ° संनिभा corrected into ° कोमला .—(72) V . गोजिह्वा-
भा खर °, M गोजिह्वाथस्समस्पर्शः, IO, R गोजिह्वावत्खरस्पर्शे-
त्युक्तं भेदचतुष्टयं .—(73) L ° पूर्वतरास्ताश्च, M ° पूर्वगुणं त्तत्तु
श्रेष्ठं ज्ञेयं .—(74) M स्थिता नाट्ये .—(75) L ° समाकृतिः, B, IO
हि सा; M ° समीहता .—(76) L स्यन्दते सम्भो .—(77) L स्यन्दते
यत्तु कामाम्भः .—(78) B ° मध्याद् °.—(79) L निरन्त-
रम् .—(80) M मन्मधाकृतामित्या °, L ° मित्याहुः कामशास्त्रविशा-
रदाः .—(81) V योनिमध्ये; L ° रन्ध्रान्नातिदूरे .—(82) L, V
तद्विसर्गे .—(83) L, V. मार्गादि °.—(84) M नाल्पज्वरयुतसुतनु-
स्त्यक्तमाना प्रसन्ना; L नव्या ज्वरकृततनुता .—(85) IO वरांगी .—
(86) L पुंसां .—(87) M कुचयुगे .—(88) M प्रियं प्रियतमा .—(89) M
दीयते .—(90) B, IO प्रत्यक्तं .—(91) M ऽथ कुरुते .—(92) B

9
माला, IO मूलं .—(93) L सुरते स्पृहा.
———
V.
(1) L, V °रम्या.—(2) M °देश प्रभवा.—(3) V, B °रत° M °रति °
—(4) M परिरम्भलालसाः.—(5) M ° चुम्बतिकार्य.—(6) V रद-
च्छद °. —(7) M मृदूपचारा च रता विहंसी .—(8) L
मर्दनेन, M नर्मवर्षा, IO मर्मदंशा .—(9) L स्यादान्ध्र-
देशप्रभवा .—(10) M ° कण्डूजतयुत °.—(11) M चन्द्रध्वजभूतला-
चिरं .—(12) M रतिप्रसङ्गे .—(13) V कोशलदेश °.—(14) M महा-
राष्ट्रभवास्तन्ततं .—(15) M, B नानादेश °.—(16) M ° धृतशंसा;
B ° भृत °.—(17) M सुरक्ता .—(18) M विरलनेत्रा .—(19) L गौड-
जा वङ्गजा च.—(20) M नखरासतोषिणी.—(21) M मदवर्धा कलि-
तेयमु °; B, IO कथितेयमु °; B ° मुद्रलो, IO ° मुन्कुला.—(22)
M स्मरके लिसंगरे .—(23) B °विगोपने; M IO °निगोपने.—
(24) IO दृढसंभोग °; B ° संभोगरत °.—(25) B कथितेयं .—
(26) L सुकोपनाश्चल °; B ° दृष्टिपाताः.—(27) B खलु.—
(28) B ° भवाः पुरंध्रयः.—V, IO transpose stanzas 12 and 13.—
(29) M °पद्मवदनाः.—(30) B ° परिपीडन°.—(31) L, M, B ° रतिः
—(32) M तैरर्मुक्तिः—(33) M, IO ° पुरे.—(34) M ° प्रसूतास्त्रिलिङ्ग-
जा स्युः किल कामिनीस्ताः; B स्युरंगनाश्चेति तिलंग °, IO
स्युरंगना नागतिलंग .—(35) L प्रसाहसा, B ससाध्वसा .—(36)
B द्रविड; L प्रसूताः .—(37) V ° देशे stanza 36 is wanting in
the Madras Mannscripts.—(38) L नखप्रदानादि °.—(39) L
° रोषाः, M ° जातिवेषः; B, IO ° दोषाः.—(40) L दौष्ट्यभृतः
(41) L कांबोजगौड °.—(42) M ° प्रभवाश्च नार्यः .—(43) B सं-

10
चुंबनलिंगन०, M सुचुम्बनाश्लेषण०.—(44) V गाध्रयाश्च, B गां-
ध्याश्च, IO गांध्याब्धकाश्मीर.—(45) B, M ° भवाः पुरंधयः.—
(46) L ° सात्म्यमवबुध्य सदैव.—(47) L, B संतोपयच्च.—(48) L,
IO ° प्रयोगैः.—(49) M प्राणैस्सदा समुपयाति न; B समत्व-
मपि'याति.—
VI.
(1) IO, R ° विदग्धैः.—(2) V M ° साम्यं.—(3) M विज्ञेयं.—
(4) M कला बिन्दोरगोचरम्.—(5) V व्योपा°; M माषा चूर्ण-
कथ वरा०.—(6) M क्षिप्रन्नताङ्गी सा° प्रागेव द्र°.—(7) B ° सम-
न्वितं.—(8) M °येद्भुवम्, V °येद्रुते, B °येद्रुतौ.—(9) B
सतांबूलं.—(10) B,

11
बीजं स्तम्भन्ति .—(32) L शंपाकं, M सपाकं .—(33) M गोक्षुरं.—
(34) V तु .—(35) M लेपयेच्चासौ .—(36) V वीर्यं .—(37) V ॰ को-
किलमूलं च; M, B, IO ॰ कोकिलनाम्नश्च .—(38) L बीजस्तम्भ-
करं परम्; IO नरो बीजं न मुञ्चति .—(39) B तु; IO मूलं वा;
M बीजं च.—(40) M श्वेतपुङ्खस्य मूलं .—(41) M स्तम्भयेच्चिरम् .—
(42) B स्तम्भते; IO, R स्तम्भनं .—(43) B संभोगात् .—(44) M
ततश्शरीर ॰.—(45) M ले ढं .—(46) M ॰ भाविता धात्री चूर्णं ॰.—
(47) M क्षौद्रेण लीढं रात्रौ तु; L क्षौद्रेण नाभिसंलेपात् . The
reading adopted above is, according to Rāmacandraśāstri, also to
be found in the Kāmaprakāśa.—(48) M ॰ नागबलापहम् .—(49) B
शतपुष्पायाः ; M चूर्णेन.—(50) B पीतं क्षीणस्य.—(51) M सि-
तासारुचिरगोक्षीरमाषी ॰; B ॰ गोक्षीरं .—(52) M चूर्णस्तु; V
वटिका शुभाम् .—(53) B तरुणो .—(54) After stanza 25, M adds
the following passage:
मधुकं मधुना घृतेन च
प्रलिहन्चीरमनुप्रयोजयन् ।
लभते रुचिनात्मना चेयं
प्रमदानां प्रियतां च गच्छति ॥
The ग manuscript reads लभते ऽथ च नात्मनः क्षयं.—
(55) B मध्वाज्यैश्चूर्णं कर्षं वा; IO, R ॰ चूर्णकर्षं वा.—(56)
M विध्या.—(57) B, IO व्रजेत्.—(58) M सिता ॰: M, L, B, IO
॰पिकाख्यस्य.—(59) IO षष्ठिसंभवाः .—(60) B शतपुष्पा ॰.—(61)
L सर्पिः समं दशगुणं पयः.—(62) L भवेत्.—(63) B मृतलोहं च
त्रिफला यष्टिमधु ॰.—(64) B दिनांते मधुना लेढि स; L दिनान्ते
यो लिहेन्नित्यं; M दिनान्ते लीढयेन्नित्यं .—Stanza 29 is wanting

12
in IO. — (65) IO R तस्मात्तत्प्रीतये . — (66), L ° रिपुश्चैतत्सर्वं.
— (67) M सचूर्ण. — (68) IO, R लिंगे यस्य; M लिप्तालिङ्गो; L
विधीयताम्. — (69) L ° दपि सूक्ष्मं तद्; B मुहूर्त्तादपि; M °सू-
क्ष्माच्च. — (70) L ° लिङ्गो वृद्धिमवाप्नुयात्. — (71) L तिलाः
श्वेतांश्र्चेति सर्वं संपेप्य मधुना सह; V संपिष्ट्वा (!!); M तिलैश्चैव
निसंपत्य; IO तिलाश्चैतानि . — (72) L कुच instead of स्तन;
V योनि instead of पाली; M प्रयाति कर्णपालिका तनुलिङ्ग°
(73) M कुष्ठलवणं . — (74) V घृष्टे . — (75) B विमर्दयेत् . — (76)
M भविष्यति, L भवेद् ध्रुवम् . — (77) M ° वलिकर्कैस्समुद्भवम्.
(78 M तैल

१३
लोमापहारकम् .—(104) V लेपाद्रोमाणि ; B तस्य मर्दनालो-
मानि .—(105) B भृशं, IO भ्रष्ट .—(106) L, M यवापुष्पं; B
॰पुष्पेण .—(107) V नष्टं पुष्पं; B लभेतसदा, IO प्रसीदति .—
(108, L समन्त्रकम्, M समक्ष यत् ,—(109) L जलैः पिष्ट्वा
(110) B लभेद्या च, M भवेद्यावन्नष्ट .—(111) V नष्टं पुष्पं .—
(112) B प्रचिन्वति .—(113) IO, R पीत्वांभसा .—(114) L पी-
तमात्यन्तिकं, V, IO पियेद्यात्यन्तिकं, B पिबेद्यापलिकं .— (115)
B पुष्पमाशु तस्याः शमं नयेत् .—(116) IO लीढ्वा सप्ता'हगुटिकां;
M सप्ताहमत्यन्तं पुष्पस्येव शमं नयेत्; —(117) IO, R त्र्यहं .—
(118) M पुष्पान्तिके .—(119) L च .—(120) L स्नानान्ते तु M
स्नाताब्जेन; V त्र्यहं पिवेत् .—(121) IO, R नरसंसर्गा ॰ ; M ॰ सं-
योगा ॰ .—(122) L ॰ मृताद्रांणांकाथं स्नात्वा दिने .—(123) L ॰रो-
पणं क्षुद्रा ॰ .—(124) M लक्ष्णजं, B लक्ष्मणजं, IO लवणजं .—
(125) L भर्त्रा निवेदितम् (निवेशितम् ; M मूलपत्रविशेषिता, IO
निषेवितं, B निःपेषितं .—(126) L घृते .-(127) M, V क्षीराशना;
M भृशम् .—(128) L क्षीरं सद्यो .—(129) M ततो —(130) M
न सङ्गता, IO, R नृसंगतः .—(131) L, IO, R पुष्योद्धृत ॰ , M
पुष्पोद्धृता श्वेत ॰ .—(132) L ज्येष्ठी ॰ .—(133) M, IO, B सवत्साया-
श्च गो (:) पयः—(134) M, B, IO भजेत् —(135) L यामात् (136)
L खादेद् .—(137) L, M ॰ लग्नं पङ्कं ॰न्वितम् —(138) L संपीय,
M तं पीतं .—(139) L ज्येष्ठी ॰ .—(140) IO, R मूलं .—(141) IO, R
नारीणां स्तम्भ ॰; M संस्तम्भयेदिति .—(142) M लोहितपत्र-
स्य .—(143) L सप्ताहान्यङ्गना .—(144) L वातं, M गर्भस्तम्भ-
स्तथा शान्तिः .—(145) L शून होरां, M शोकं शूलं तृषेपुजम्

14
—146 L सुवहन् रोगान्, M दोषान्, B विविधात्रोगा ०. —
(147) L मातुलुङ्गं, IO, B, R मातुलिंग ०, M ० मधूत्थं च .—
(148) M omits पीत्वा-पर्युषिताम्भसा .—(149) IO सुखं योषा
शीघ्रं नात्र विचारणा .—(150) M, B प्रसवत्वरा, IO प्रसवस्त्वरा
—(151) L मन्मथसयमथ, V मन्मथ सथमथ ; B, IO मध
only once.—(152) L वांहिलि, V, IO वाहि लि ; B वाहिनी ;
L बालस्योदरी ; B IO ० दरि .— In M, the mantra and stanza
F 2 are wanting.—(153) L, V खादेत् .—(154) M मासार्द्धाच्च
-(155) M ० मग्निसमुद्भवम्.— (156) M वन्ध्यापि जायते.—(157) M
कुदुम्बस्य .—(158) M, IO मृत्तिकाया .—(159) M, B ० दकेनैव
वन्ध्या ०.— Instead of कदम्बस्य०, L reads as follows :
चन्दनं सर्पपांश्चैव शर्करा समभागशः ।
पीत्वा तण्डुलतोयेन रामारकं विनश्यति ॥
(160) L ० बीजानि, M ० बीजं वा; IO रक्तांभोरुह ०, P 204
रक्तोंभूरुह ०.—(161) P 238 पीत्वा .—(162) IO वंध्यात्वं प्रतिपाद-
येत् .—(163) M पिष्ट्वा .—(164) M सगोखुरम् .—(165) M सिन्धु-
तैल .—(166) L याति, M पीता .—(167) L केशानां त्रिविले-
पनात्; M, B केशा रोहन्ति .—(168) L लेपाद् विहन्त्य . IO
adds here the second half of stanza 80. —(169) M
केशान् बाह्या ०.—(170) L दुग्धेन दन्तं, M तं श्रूशूतकत्तजं पिष्ट्वा
(171) V तैलेन लेपयेत्, M तवस्तेन प्रले ०.(172) This line is
wanting in IO.—(173) B पिंडाकारंजेति ०, M पिएडारकश्चतेक-
न्कैः.—(174) M तिलतैलं ०.—(175) L, B केशानां रञ्जनं, IO
कशरजनकं .—(176) L क्षिप्तं त्र्यहेण केशेषु ० नयेत् .—(177) M