अनङ्गरङ्ग (महाकवि कल्याणमल्ल - कामशास्त्र एवं रति-प्रयोग संस्कृत मूल पाठ)

5

कृष्णतिथौ, B मुक्तितिथौ, IO हारतिथौ .—(43) L विलिखंस्तु
नखैः.—(44) M समीश्चितम् .—(45) B मनोभवः, M मनोभवस्य
—(46) L, M निर्पीड्य .—(47) L, IO °देशे .—(48) M विभिन्नां
(49) M स्ववशम्भूततिथौ .—(50) L तीक्ष्णैः करैः.—(51) M
°करणं संने (?) स्वयं केलिषु .—(52) L कामागारसुचूचुका° ; IO
कामागारचूचुरिकां .—(53) M निस्सहतरं.—

III.
(1) L गाम्भीर्येण मनोजमन्दिरभवेनांगुल्यभिख्यातिना. —
(2) L जात्यास्ते हरिणाः .—(3) V मृग्योऽश्वा द्वि° ; L मृग्यश्वीद्वि°.
(4) V समयोगाः —(5) L हरिणीवृषभस्तथा° .—(6) L °तुरग-
श्र्वोच्चमिदं .—(7) L रते, B, IO रतेः .—(8) L तुरङ्गीहयसंयोगे,
M हरिणी°, B हरिणीशशयो° .—(9) B °श्चैव .--(10) L नी-
चोत्तमे, V नीचाधमात्युच्च°, M, B नीचाधमे, L °मत्यन्तनेष्ठं.
(11) M पुराणैः instead of प्रदिष्टम् . —(12) B, R नैव शाम्यति.
—(13) L अतस्तुल्ये हि; B °संभोगात्. —(14) B विदुः.—(15)
IO, R नहि तासां .—(16) L कण्डूर्तिं शमयन् भूपः .—(17) B
सुखयंस्त्रिविधै° .—(18) L बहु वेल्लति मोदते च ; B °रोदनेन;
M करोति चपला न चलोदते च .—(19) L समयाप्तमिति° ; M
समयः प्रतिभेदतः क्रमात्त्रिविधैवं .—(20) L भेदांश्च ; M °मन्दा-
ख्यास्त्रीनङ्गांश्च विदु° .—(21) L क्रमाच्च त्रिविधा °चिरोदयाः
—(22) L °संख्यं हि कीर्तितं च रतं .—(23) M विपरीतमेतन्मध्य-
स्वभावः .—(24) B omits कोमल; शांता रथाल्पाशनाः; L
शान्तास्तथाल्पाशनाः —(25) B °मुखाः स्थूलाल्प° .—(26) B,

6
IO, R, P 138 विश्रान्तः, M चित्रान्तः.--(27) L सम्भोगानल्प-
सुखाः.--(28) B °भृतस्त्वारक°.--(29) L, M बिभ्रतः.--(30) M,
B °शिरोधरा°.--(31) M कृशकन्दरालघुरदश्रो°.--(32) B तो-
षिणः.--(33) L, B, M पीनोह°; M स्फुट instead of स्थल.--
(34) L प्रौढेर्ष्याः कुटिलाङ्गजानु कुनखा; B °जानुजघना.--(35)
B °सुगन्धि°.--(36) V आदित्यांगुलि°.--(37) L विभ्रते, M
बिभ्रतः.--(38) L चतुङ्गं, M प्रतुङ्ग°--(39) B सुतुच्छोदरी.--(40)
L कोमलवलिवर्यभुजिका, M कोमलचञ्चुजूर्भुजलता, V कोमल-
पल्लवालघुभुज, B कोमलचारुवर्तुलभुजा.--(41) L °कर्णा शु-
भा.--(42) L चारु instead of मञ्जु; M °म्बुजगन्धिमन्मथ-
जलास्पन्दं; IO, R शीतोष्णा मकरंदगंधि°--(43) M कान्ते
ऽतिरागान्विता, B कान्तानुरागा°.--(44) L प्रबलप्रगन्धि.--
(45) M °कर्णयुगला.--(46) V °गलकाप्रातिस्थूल°; IO, R, M
प्रस्फार°.--(47) M रदवक्त्ररवं°, B रदवक्र°, IO पिंगाक्षो-
दर°.--(48) M, R ह्रस्वा.--(49) M, L °स्वरा.--(50) B त्यक्त-
स्पृहा.--(51) M चपलाङ्गिका, B तरलांगिका.--(52) B रतादं-
पत्यं.--(53) L °भोजिनी.--(54) L, IO °गन्धमपि.--(55) L
दृश्यते.--(56) L तत्सङ्करे ऽपि बाहुल्याल्लक्ष्यं निर्धारयेद्बुधः;
B संकुयाच्चाविशेषतः•
———
IV.
(1) B °संख्यकाष्टमुदिता.--(2) L ततस्त्रिंशतिं.--(3) L तरुणी
पतत्रिविशिखैः प्रख्यन्तु; M °विशिखैस्संख्या तु .--IO ततः सा
--(5) B कामकलापविधिषु, TO, R कामकलापजातविधिषु.--(6)

7
M मानिभिः .—(7) B ° जीवति °, M जीवन °.—(8) L प्रिय भू-
षणैः .—(9) L रज्यति .--(10) L, M, IO, R स्वालाप°; M °गौ-
रवः.--(11) V भामिनी .—(12) V, B ° वर्णातिखर्वा .--(13) V M
°योग्या, B °योगा .--(14) M गूढकच्छा, IO प्रौढकचा .—
(15) V कफप्रकृतिका श्रेष्ठा, IO, कफप्रकृतिरुत्तमा, R श्रेष्ठ-
बला कफप्रकृतिः, B बलाश, ° as have also P. 204, 238; L वला-
स°.—(16) IO मध्यमा पित्तला .---(17) M, B, IO °भिदध्महे .—
(18) V °पादयुग्मा .--(19) M सुरतेतिदक्षा, IO च दृढा°.—(20)
M शान्तमृदु°.—(21) L च .—(22) B क्षणतृप्ता, M क्षण त्या
[!], IO क्षणप्रसन्नकुपिता, P 138 क्षणतृप्तप्रसन्ना, V क्षणं रुष्टा
—(23) L प्रौढ °.—(24) L सोष्माश्लथ °.—(25) B चं .—(26) L
प्रलापिका; B °केशकलापिनी; IO °प्रलापिता .—(27) M रुद्ध-
पङ्कजलोचना .—(28) L सन्तोषयुक्ताखिल कर्मदक्षा .—(29) M नि-
र्मलकान्तिवेषा .—(30) L रोगान्विता, M रोमान्विता .—(31) L
श्रतीवसख्यादिषु, M °संख्यादिषु बद्धवाञ्छा सुरागिणी .---(32) M
नानारतैरेति .—(33) M प्रहासं .—(34) L हृष्टा सुवासाः .—(35) M
सर्वातिकष्टा .—(36) L भवेदियं स्त्री तु .—(37) M, B, IO सो-
च्छ्वासं बहु जृम्भते .—(38) M निद्रासक्तिश्च .—(39) L उद्योगं, M
सफलं .—(40) L नेत्रं; M सम्भ्रमयन्मुहुः .—(41) L बुभुक्षापीडि-
ता नित्यं; B अतिक्रुधार्ता, IO अप्रतीता च .—(42) L काकस-
त्त्वा प्रकीर्तिता .—(43) V अत्यन्तं .—(44) L °संयुक्ता, M °सं-
सक्ता, B, IO °रक्ता च .—(45)—IO, R सोच्यते .—(46) M, IO
० दुष्ट .—(47) IO, R विषयानेव वाहते .—(48) L गानादौ; B
स्नानाद्यैः .—(49) L, IO, R °सत्त्वा तु सा .—(50) M नारीणां

8
मन्त्रभावितः .—(51) M, IO प्रधान .—(52) L प्रवासनमथ रोगो
वार्द्धकं चापि पत्युः .—(53) M वसतिरपि च, B, IO वसतिरथ
च.—(54) M क्षितिरपि निजदत्ते .—(55) L ° समयक्षतादि .—
(56) M भर्तॄणामनुवादिभिश्च.—(57) L, M प्रयाति .—(58)—L संप्र-
तीच्छति, B सा प्रयच्छति .—(59) B चापि सीदति .—(60)—B
सम्यगाभ्या °.—(61) M स्मृता .—(62) B अभ्यासजा सा दुः
साध्या .—(63) V, B सा .—(64) M सान्द्राणि स्वर्ग्यभूत्वा च .--
(65) L reads:
| नैसर्गिकी स्वभावोत्थापूर्वजन्ममसमुद्भवो । |
| दम्पत्योरुत्तमा प्रीतिर्वज्रलेखेव राजते ॥ |
(66) IO प्रोक्ता .—(67) This stanza is wanting in M.—(68) B
षड्विधः .—(69) V प्रोक्तः .—(70) M, IO, R कामवेगस्तथाष्टधा .—
(71) M ° संनिभा corrected into ° कोमला .—(72) V . गोजिह्वा-
भा खर °, M गोजिह्वाथस्समस्पर्शः, IO, R गोजिह्वावत्खरस्पर्शे-
त्युक्तं भेदचतुष्टयं .—(73) L ° पूर्वतरास्ताश्च, M ° पूर्वगुणं त्तत्तु
श्रेष्ठं ज्ञेयं .—(74) M स्थिता नाट्ये .—(75) L ° समाकृतिः, B, IO
हि सा; M ° समीहता .—(76) L स्यन्दते सम्भो .—(77) L स्यन्दते
यत्तु कामाम्भः .—(78) B ° मध्याद् °.—(79) L निरन्त-
रम् .—(80) M मन्मधाकृतामित्या °, L ° मित्याहुः कामशास्त्रविशा-
रदाः .—(81) V योनिमध्ये; L ° रन्ध्रान्नातिदूरे .—(82) L, V
तद्विसर्गे .—(83) L, V. मार्गादि °.—(84) M नाल्पज्वरयुतसुतनु-
स्त्यक्तमाना प्रसन्ना; L नव्या ज्वरकृततनुता .—(85) IO वरांगी .—
(86) L पुंसां .—(87) M कुचयुगे .—(88) M प्रियं प्रियतमा .—(89) M
दीयते .—(90) B, IO प्रत्यक्तं .—(91) M ऽथ कुरुते .—(92) B

9
माला, IO मूलं .—(93) L सुरते स्पृहा.
———
V.
(1) L, V °रम्या.—(2) M °देश प्रभवा.—(3) V, B °रत° M °रति °
—(4) M परिरम्भलालसाः.—(5) M ° चुम्बतिकार्य.—(6) V रद-
च्छद °. —(7) M मृदूपचारा च रता विहंसी .—(8) L
मर्दनेन, M नर्मवर्षा, IO मर्मदंशा .—(9) L स्यादान्ध्र-
देशप्रभवा .—(10) M ° कण्डूजतयुत °.—(11) M चन्द्रध्वजभूतला-
चिरं .—(12) M रतिप्रसङ्गे .—(13) V कोशलदेश °.—(14) M महा-
राष्ट्रभवास्तन्ततं .—(15) M, B नानादेश °.—(16) M ° धृतशंसा;
B ° भृत °.—(17) M सुरक्ता .—(18) M विरलनेत्रा .—(19) L गौड-
जा वङ्गजा च.—(20) M नखरासतोषिणी.—(21) M मदवर्धा कलि-
तेयमु °; B, IO कथितेयमु °; B ° मुद्रलो, IO ° मुन्कुला.—(22)
M स्मरके लिसंगरे .—(23) B °विगोपने; M IO °निगोपने.—
(24) IO दृढसंभोग °; B ° संभोगरत °.—(25) B कथितेयं .—
(26) L सुकोपनाश्चल °; B ° दृष्टिपाताः.—(27) B खलु.—
(28) B ° भवाः पुरंध्रयः.—V, IO transpose stanzas 12 and 13.—
(29) M °पद्मवदनाः.—(30) B ° परिपीडन°.—(31) L, M, B ° रतिः
—(32) M तैरर्मुक्तिः—(33) M, IO ° पुरे.—(34) M ° प्रसूतास्त्रिलिङ्ग-
जा स्युः किल कामिनीस्ताः; B स्युरंगनाश्चेति तिलंग °, IO
स्युरंगना नागतिलंग .—(35) L प्रसाहसा, B ससाध्वसा .—(36)
B द्रविड; L प्रसूताः .—(37) V ° देशे stanza 36 is wanting in
the Madras Mannscripts.—(38) L नखप्रदानादि °.—(39) L
° रोषाः, M ° जातिवेषः; B, IO ° दोषाः.—(40) L दौष्ट्यभृतः
(41) L कांबोजगौड °.—(42) M ° प्रभवाश्च नार्यः .—(43) B सं-

10
चुंबनलिंगन०, M सुचुम्बनाश्लेषण०.—(44) V गाध्रयाश्च, B गां-
ध्याश्च, IO गांध्याब्धकाश्मीर.—(45) B, M ° भवाः पुरंधयः.—
(46) L ° सात्म्यमवबुध्य सदैव.—(47) L, B संतोपयच्च.—(48) L,
IO ° प्रयोगैः.—(49) M प्राणैस्सदा समुपयाति न; B समत्व-
मपि'याति.—
VI.
(1) IO, R ° विदग्धैः.—(2) V M ° साम्यं.—(3) M विज्ञेयं.—
(4) M कला बिन्दोरगोचरम्.—(5) V व्योपा°; M माषा चूर्ण-
कथ वरा०.—(6) M क्षिप्रन्नताङ्गी सा° प्रागेव द्र°.—(7) B ° सम-
न्वितं.—(8) M °येद्भुवम्, V °येद्रुते, B °येद्रुतौ.—(9) B
सतांबूलं.—(10) B,

11
बीजं स्तम्भन्ति .—(32) L शंपाकं, M सपाकं .—(33) M गोक्षुरं.—
(34) V तु .—(35) M लेपयेच्चासौ .—(36) V वीर्यं .—(37) V ॰ को-
किलमूलं च; M, B, IO ॰ कोकिलनाम्नश्च .—(38) L बीजस्तम्भ-
करं परम्; IO नरो बीजं न मुञ्चति .—(39) B तु; IO मूलं वा;
M बीजं च.—(40) M श्वेतपुङ्खस्य मूलं .—(41) M स्तम्भयेच्चिरम् .—
(42) B स्तम्भते; IO, R स्तम्भनं .—(43) B संभोगात् .—(44) M
ततश्शरीर ॰.—(45) M ले ढं .—(46) M ॰ भाविता धात्री चूर्णं ॰.—
(47) M क्षौद्रेण लीढं रात्रौ तु; L क्षौद्रेण नाभिसंलेपात् . The
reading adopted above is, according to Rāmacandraśāstri, also to
be found in the Kāmaprakāśa.—(48) M ॰ नागबलापहम् .—(49) B
शतपुष्पायाः ; M चूर्णेन.—(50) B पीतं क्षीणस्य.—(51) M सि-
तासारुचिरगोक्षीरमाषी ॰; B ॰ गोक्षीरं .—(52) M चूर्णस्तु; V
वटिका शुभाम् .—(53) B तरुणो .—(54) After stanza 25, M adds
the following passage:
मधुकं मधुना घृतेन च
प्रलिहन्चीरमनुप्रयोजयन् ।
लभते रुचिनात्मना चेयं
प्रमदानां प्रियतां च गच्छति ॥
The ग manuscript reads लभते ऽथ च नात्मनः क्षयं.—
(55) B मध्वाज्यैश्चूर्णं कर्षं वा; IO, R ॰ चूर्णकर्षं वा.—(56)
M विध्या.—(57) B, IO व्रजेत्.—(58) M सिता ॰: M, L, B, IO
॰पिकाख्यस्य.—(59) IO षष्ठिसंभवाः .—(60) B शतपुष्पा ॰.—(61)
L सर्पिः समं दशगुणं पयः.—(62) L भवेत्.—(63) B मृतलोहं च
त्रिफला यष्टिमधु ॰.—(64) B दिनांते मधुना लेढि स; L दिनान्ते
यो लिहेन्नित्यं; M दिनान्ते लीढयेन्नित्यं .—Stanza 29 is wanting

12
in IO. — (65) IO R तस्मात्तत्प्रीतये . — (66), L ° रिपुश्चैतत्सर्वं.
— (67) M सचूर्ण. — (68) IO, R लिंगे यस्य; M लिप्तालिङ्गो; L
विधीयताम्. — (69) L ° दपि सूक्ष्मं तद्; B मुहूर्त्तादपि; M °सू-
क्ष्माच्च. — (70) L ° लिङ्गो वृद्धिमवाप्नुयात्. — (71) L तिलाः
श्वेतांश्र्चेति सर्वं संपेप्य मधुना सह; V संपिष्ट्वा (!!); M तिलैश्चैव
निसंपत्य; IO तिलाश्चैतानि . — (72) L कुच instead of स्तन;
V योनि instead of पाली; M प्रयाति कर्णपालिका तनुलिङ्ग°
(73) M कुष्ठलवणं . — (74) V घृष्टे . — (75) B विमर्दयेत् . — (76)
M भविष्यति, L भवेद् ध्रुवम् . — (77) M ° वलिकर्कैस्समुद्भवम्.
(78 M तैल

१३
लोमापहारकम् .—(104) V लेपाद्रोमाणि ; B तस्य मर्दनालो-
मानि .—(105) B भृशं, IO भ्रष्ट .—(106) L, M यवापुष्पं; B
॰पुष्पेण .—(107) V नष्टं पुष्पं; B लभेतसदा, IO प्रसीदति .—
(108, L समन्त्रकम्, M समक्ष यत् ,—(109) L जलैः पिष्ट्वा
(110) B लभेद्या च, M भवेद्यावन्नष्ट .—(111) V नष्टं पुष्पं .—
(112) B प्रचिन्वति .—(113) IO, R पीत्वांभसा .—(114) L पी-
तमात्यन्तिकं, V, IO पियेद्यात्यन्तिकं, B पिबेद्यापलिकं .— (115)
B पुष्पमाशु तस्याः शमं नयेत् .—(116) IO लीढ्वा सप्ता'हगुटिकां;
M सप्ताहमत्यन्तं पुष्पस्येव शमं नयेत्; —(117) IO, R त्र्यहं .—
(118) M पुष्पान्तिके .—(119) L च .—(120) L स्नानान्ते तु M
स्नाताब्जेन; V त्र्यहं पिवेत् .—(121) IO, R नरसंसर्गा ॰ ; M ॰ सं-
योगा ॰ .—(122) L ॰ मृताद्रांणांकाथं स्नात्वा दिने .—(123) L ॰रो-
पणं क्षुद्रा ॰ .—(124) M लक्ष्णजं, B लक्ष्मणजं, IO लवणजं .—
(125) L भर्त्रा निवेदितम् (निवेशितम् ; M मूलपत्रविशेषिता, IO
निषेवितं, B निःपेषितं .—(126) L घृते .-(127) M, V क्षीराशना;
M भृशम् .—(128) L क्षीरं सद्यो .—(129) M ततो —(130) M
न सङ्गता, IO, R नृसंगतः .—(131) L, IO, R पुष्योद्धृत ॰ , M
पुष्पोद्धृता श्वेत ॰ .—(132) L ज्येष्ठी ॰ .—(133) M, IO, B सवत्साया-
श्च गो (:) पयः—(134) M, B, IO भजेत् —(135) L यामात् (136)
L खादेद् .—(137) L, M ॰ लग्नं पङ्कं ॰न्वितम् —(138) L संपीय,
M तं पीतं .—(139) L ज्येष्ठी ॰ .—(140) IO, R मूलं .—(141) IO, R
नारीणां स्तम्भ ॰; M संस्तम्भयेदिति .—(142) M लोहितपत्र-
स्य .—(143) L सप्ताहान्यङ्गना .—(144) L वातं, M गर्भस्तम्भ-
स्तथा शान्तिः .—(145) L शून होरां, M शोकं शूलं तृषेपुजम्

14
—146 L सुवहन् रोगान्, M दोषान्, B विविधात्रोगा ०. —
(147) L मातुलुङ्गं, IO, B, R मातुलिंग ०, M ० मधूत्थं च .—
(148) M omits पीत्वा-पर्युषिताम्भसा .—(149) IO सुखं योषा
शीघ्रं नात्र विचारणा .—(150) M, B प्रसवत्वरा, IO प्रसवस्त्वरा
—(151) L मन्मथसयमथ, V मन्मथ सथमथ ; B, IO मध
only once.—(152) L वांहिलि, V, IO वाहि लि ; B वाहिनी ;
L बालस्योदरी ; B IO ० दरि .— In M, the mantra and stanza
F 2 are wanting.—(153) L, V खादेत् .—(154) M मासार्द्धाच्च
-(155) M ० मग्निसमुद्भवम्.— (156) M वन्ध्यापि जायते.—(157) M
कुदुम्बस्य .—(158) M, IO मृत्तिकाया .—(159) M, B ० दकेनैव
वन्ध्या ०.— Instead of कदम्बस्य०, L reads as follows :
चन्दनं सर्पपांश्चैव शर्करा समभागशः ।
पीत्वा तण्डुलतोयेन रामारकं विनश्यति ॥
(160) L ० बीजानि, M ० बीजं वा; IO रक्तांभोरुह ०, P 204
रक्तोंभूरुह ०.—(161) P 238 पीत्वा .—(162) IO वंध्यात्वं प्रतिपाद-
येत् .—(163) M पिष्ट्वा .—(164) M सगोखुरम् .—(165) M सिन्धु-
तैल .—(166) L याति, M पीता .—(167) L केशानां त्रिविले-
पनात्; M, B केशा रोहन्ति .—(168) L लेपाद् विहन्त्य . IO
adds here the second half of stanza 80. —(169) M
केशान् बाह्या ०.—(170) L दुग्धेन दन्तं, M तं श्रूशूतकत्तजं पिष्ट्वा
(171) V तैलेन लेपयेत्, M तवस्तेन प्रले ०.(172) This line is
wanting in IO.—(173) B पिंडाकारंजेति ०, M पिएडारकश्चतेक-
न्कैः.—(174) M तिलतैलं ०.—(175) L, B केशानां रञ्जनं, IO
कशरजनकं .—(176) L क्षिप्तं त्र्यहेण केशेषु ० नयेत् .—(177) M

15
मर्जू°, the ख and ग manuscripts माया०, B मंजू, IO, R
मांजू°.—(178) M ° सैन्धवक्षारितालकैः, B स्मरनालकैः, L
° नारकैः.—(179) L पिष्ट्वा .—(180) M भवन्ति. हि.—(181) M
रिङ्गनैलफलं, B बिम्बीतैलपलं .—(182) B, V, M गोरोचनाः —
(183) The Madras manuscripts add the following lines:
लवणक्षारसिन्धूरो कापिकेयेतिसंज्ञितः ।
मृढारशृङ्गिका चैव चूर्णं ताम्बूलपाककृत् ॥
चतुर्णां समभागेन पिष्टं चेन्नीरसंयुतम् ।
प्रत्यहं लेपनात्केशा भवन्त्यलिसमा ध्रुवम् ॥
(184) B चित्री .—(185) L स्याद्यथायथम्; IOमर्दना °.—(186) L
तल्लेपादेव .—(187) L संलेपाद्यौ °, M देवनागाङ्गनोद्भवाः .—
(188) V मुखस्य, M मुखस्तां पिंडकां .—(189) IO देहीनां संचयं
क्रमात् .—(190) M शाल्मलेयैश्च ; IO, B शाल्मलैर्यश्च ; M क्षार-
पिष्टै.—(191) L मुखं तत्पिटकाः शीघ्रं, B मुखस्थाः पिंडिका-
श्चापि......ग......त्यसंशयं .—(192) L गण्डस्थ, M गण्डस्ता पि-
एडका देहादेहिनां च क्रमं क्षयात्; IO, R नरनार्योः क्षयं .—
(193) M पिष्ट्वैतीणि विलेपयेत् .—(194) L ° ज्येष्ठी; M ° यष्टि
—(195) M, IO ° नादा, V ° नादं .—(196) M सप्ताहां, IO
सप्ताहान्नी °.—197 L ° कणाश्चापि ल °, M ° कणाश्मरि °, B
° कणावारि °, IO ° कणाश्चारिं ल°.—(198) L ° म्बुमिश्राणां
लेपः.—(199) M कुचौ पृथक्.—(200) M कुचौ संयाति .—(201)
M श्रीपर्णी °, IO, R श्रीपर्णं °; L ° सिद्धं कटुतैलं वि°; B, IO
° सिद्धं तिलतैलं; B, R विलेपयेत् .—(202) L पीनौ तुङ्गौ .—

16
—(203) M ° संसिद्धि °; B, IO °सिद्धं कटुतैलं ; M IO विमर्दन त्,
B वि....येत् .—(204) B, IO मृगीदृशाम् .—(205) M तिलतैलो-
द्भवं .—(206) व्योषं रिजालस्तु .—(207) M पश्चमृद्द्भिग्निना .—
(208) M तन्नश्शणाणकुचाणकुचा, B तन्नस्येन, IO तत्तैलन –(209) L
वलातण्डुल °, B, IO बलातण्डुल .—(210) L पीनौ तुङ्गौ .—
(211) L पतन्ति.
————
VII.
(1) B ° करणमुच्येत .—(2) L कामिनीप्रीतिजनकं .—(3) L
धीव्यं .—(4) M एतान्पिष्ट्वा .—(5) L कुर्याच्च तिलकं .—(6) B
तत्तक्षणादेवमायाति .—(7) M मुनिना उक्तोयं योग उत्तमः

17
M पत्रादिसर्वविष्नास्य (!).-(36) M सृञ्जरीकोदरं कुजा.-(37)
M पूरयित्वास्य वीर्येण.-(38) M तर्प्यकान्ते.-(39) L संपेष्य.
(40) L वतीः -(41) M वामदोश्च, B वामं पादं-(42) L भवे-
त्तस्याः म वश्यो.-(43) L, B, R, IO, ° सिंधुत्य°, M ° सिन्धूरं.
-(44) L सप्तभागकैः.-(45) L सम्ल्लूकमेद्रवं, B सभलूकं मंद्रं
च.-(46) L पिष्ट्वा लिप्त्वा ध्वजं यां च भजते सा वशीभवेत्,
M ° ध्वजो नारीं भजेच्च वशगा भवेत्.-(47) B ° चंदनों, IO
° नैः.-(48) This stanza is wanting in L and M.-(49) L व्या-
घ्रो, V व्याधिः.-(50)- L कूष्माण्डकुसुमं जलं, M कालिकं
कुसुमं, B कुंकुमजलं कुष्ठं कालांडकं तथा.-(51) V, B, IO देव-
दारु.-(52) This stanza is wanting in IO.-(53) M भृङ्गी चेति
(54) L सर्वविश्वं.-(55) M, B, IO omit क्लीं. IO प्राणः कामे-
श्वरेत्युक्तं.-(56) V आनयानयेत्येवं (with chandobhaṅga!); B
आनयानय इत्येव; M आयुष्यायत्येसेवं वशतां.-(57) L वश्य-
तां; पदम्; B, IO च instead of क्लीं.-(58) B वापि.-(59) L
संज प्यायुत°, M सृजप्रायुतसंख्यतः; IO, R संयुक्तो; L, V
° संख्यया.-(60)- M अथो .-(61) M ° पर स्मृतः.-(62) L
जप्त्वा द्रव्यादि.-(63) M अथ तेन चतुष्पादि दत्तं परमशोभनः
-(64) L वश्यतां; M चामुण्डमोहनं चैव वशतां नष्ट चामुकीम्
(65) B प्रयच्छति.-(66) M कामिनीं तां न संशयः.-(67) L पू-
र्णमोंकारादथ, M ओंकारोप्यथ.-(68) L, V निमन्त्रितम्, B
भिमंत्रयेत्.-(69) V प्रोच्य.-(70) M स्वाहेत्यस्तु; L मनोभवम्
-(71) L, M जाति°.-(72) M रात्रिकिरणै°.-(73) L चित्रिणीं
वशतां नयेत.-(74) L ओं नमस्ततश्चोमिति स्त्रा°; M ओ नमो-

18
न्तं च मित्री च.—(75) R, IO तथाद्वयं .—(76) B omits अयं
and reads महासिद्धिप्रदो मंत्रः की ० सर्वसूरिभिः .—(77) R, IO
संजप्त्वा .—(78) L श्रीफलैश्रैव .—(79) R, IO संदग्ध्वा (!);
V शङ्खिनी वशतां व्रजेत् ; R, IO श ० वशगा भवेत् . Instead
of this stanza, M reads ओं परखिं शङ्करि स्वाहा स्वाहा मन्त्रे-
णानेन सञ्जतं मूलं तगरसंभवम् .—(80) IO धुरि ०, M हर ०.—
(81) M प्रोक्तो .— M adds ओं हर हर पच पच कामदेवाय क्रीं
स्वाहा and omits the following stanza—(82) L संपेष्य .—(83) B
मधुना च .—(84) V mentions the reading तत्पानात् .—L ० द्व-
स्तिनीं वशतां नयेत् .—(85) M कामिनीप्रीतिजनकम् ०.—(86) M
न्यसेत् .—(87) L ०शीरयष्ट्यार्ति ० V ० पथ्यादि ०, M ० पध्यार्थी ,
B ० पप्यानि ०, P 238 ० पथ्यानि ०.—88 L पिष्ट्वापि वा दलं , B
निंबफलं .—(89) L लोध्रदाडिमीसप्तपत्रजम् , M ० समपत्रयोः, B
० पञ्चत्रयोः .—(90) L कल्कस्य च V वल्कलस्य, M कल्केन त्वक-
लोपेयं (?) .—(91) L ० दुर्गन्ध ०, M मददुर्गन्धिनाशनम् , B
० दौर्गंध्य ०.—(92) M ० फलकुरङ्गस्य ; R, IO चिञ्ची ०.—(93) L
बीजा‌न्यथ ; R, IO बीजेनाथ .—(94) L ० दुगेन्ध ०, B ० दौर्ग-
ध्य ०.—(95) B त्वयं, R, IO श्रवं .—(96) M ० पुष्पागरुस्सार-
कोल ०; L ० मज्जाग्र ०.—(97) B लिप्त्वांगं, IO विलिप्तांगं निहं-
त्याशु .—(98) V खगपीलु ०.—(99) L एतदेव निदाघे स्याद्घर्मारम्भे-
नाशनम् परम् .—(100) B ० फलाम्भोज ०, M ० म्भोदलोहदाडि-
मिकल्कजैः .—(101) M पीलुपत्रमरुष्कं च .—(102) L निदाप-
येत् .—(103) M ० पत्राणि .—(104) This line is wanting in M,
B.—(105) L ० स्वग्णी ०.—(106) V सुगन्धि ; L परिविन्दन्ति

मूर्धजाः, R, IO वदंति नः, B परममूर्ध्व....ते विंदति .-(107)
L ॰ स्वर्णी ॰, B ॰ स्वर्णा ॰.—(108) L मासार्द्धमध्ये तु.—(109)
L सामान्यलेप, M समये लेप, B सामलैलेप, V समानैर्लेप
—(110) B, IO, R सुगंधः —(111) M काम ॰ —(112) L शैलेयं,
B स्थौलेयजलं ॰, M स्यागेयं .—(113) B उशीरैश्च, M उशीरै-
श्चामरैरंगेभि ॰.—(114) IO सुरभिः प्रदः .—(115) M ॰ शीरमुस्ता-
गरुक्रचोरकैः .—(116) L कृतो निजांगेषु ; M कृतोयमन्नेषु .—
(117) M चन्दनेनोदितः .—(118) L कन्काचन्द्रः M, R, IO कनका-
चन्द्रो .—(119) L जाति ॰ पूतिका, V ॰ पूतिकौ -(120) L omits
तु and accordingly writes ॰ पिष्टैरेभिर्नाग ॰; B सुसूक्ष्म ॰ रेतैस्तु,
M सुलक्ष्मरैभि पिष्टैस्तु .—(121) M सुगंधये रसैर्लेप .-(122) L
योगो .—(123) B महीभृतां .—(124) L ॰ क्षौद्रेयं ॰, M ॰ क्षोणां-
पयद्राणां .—(125) R, IO केसरस्य द्विपंच .—(126) M स्तुर्भैव
छाग नगस्य तु ; B च instead of तु .—(127) M येभिरत्कासु-
गन्धिश्च क ॰ संज्ञितः .—(128) M नखपत्यात्रयाम्मोदमांसीमानक-
रञ्जकः ; L नखपष्यामयं भोग्यं मांसी ॰ जबः; V ॰ मांसी मिसिकर-
ञ्जकाः .—(129) L M समं .—(130) L ॰ क्षौणेय ॰; B च instead
of तु .—(131) L तैलं .—(132) B ॰ गर्भाढ्यः .—(133) L शु-
क्रा सा ; B भक्तेतांबूलसंयुक्तां .—(134) L, M क्षौणेयं .-(135) IO
जातिपत्रकं, R जातकोशकं .—(136) L, R मधुना तेषां .—(137) L
कृत्वा .—(138) B द्विसंध्ययोः .—(139) L ॰ वासि .—(140) L, B
काम्बोज ॰, IO काम्बोजि ॰, M काम्भोजबीजं .—(141) M मधुर-
तान्वितम्, R, IO पक्कघृता ॰.-(142) M प्रोल्लीढमानस्तद्वक्त्रं.-(143)

, (12), (13), (14), (15).
Wait, look at (14): the first digit has a horizontal top? No, it's (14)!
Wait, what is the word before .—(14)?
Line 12 ends with: रूक्षा चारुणाजि-
Line 13 starts with: ह्वा .—(14) or ह्नि .?
Look at the vowel on top: there is an ि? No! There is NO top stroke!
Wait, look above ह्: is there an ि?
No, it's completely flat/empty! But wait, look at the letter itself:
It has ह and below it व, followed by ा?
Wait, why did I think ह्नि? Ah, looking at the low-res, it might look like ह्नि if ि was there, but there is NO ि! It's ह्वा!
Wait, let's look at चारुणाजि-ह्वा:
Wait, could it be चारूणाजिह्वा or चारुणाजिह्वा? चारुणाजिह्वा.
Wait, but look at the end of line 12:
रूक्षा चारुणाजि-
Line 13: ह्वा!

Wait, let's check the rest of line

21
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते,
श्रुतेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥
(26) L सचारः, V स्वाचारः.—(27) B º कुटुंबभाक.—
(28) B परिकीर्तितः.—(29) L दुर्व्यसनो.—(30) M नष्टो.—(31) L
धूर्तो ऽतिº; M निबद्धस्सदा.—(32) M, B दारिद्रः, R, IO
निर्द्रव्यः.—(33) V adds here two chapters, namely, पुरुषसामुद्रि-
कलक्षणं, and स्त्रीसामुद्रिकलक्षणं which are wanting in L and all My
manuscripts.—(34) L आयुःक्षयो.—(35) all my texts and manuscripts,
except IO, read º लघुता.—(36) M विरतिः.—(37) R, IO रते तु,
B रतो न.—(38) V कीचकश्च, R, IO कीचको ऽपि.—(39) V
कुर्यान्.—(40) L, M, B, IO दृष्टिः प्रेम; M प्रेमयुता.—(41) L
भ्रमा मनसि च, R, IO पुरीभ्रमो.—(42) L º च्छित्तिरथो.—(43)
L किमु.—(44) B कांतं च चेन्नाप्नुयाº.—(45) V º मोहिता,
M कन्दर्पमोहादतः.—(46) M एवं चिन्त्य (?).—(47) M प्रत्यर्थिनीं.
(48) IO वाचस्पतिः. The editor of L has the note: वात्स्याय-
नीये कामसूत्रे तु नैव दृश्यते.—(49) B º भूपतिमित्रº.—(50) L
स्वस्य दोषाय न चेत्प्रगच्छेत्, M भोगाय, B, IO, R प्रयच्छेº.—
(51) L तास्ताः पुमाº नैवम्, M ऋतौ पुमान् कामत्य (?) नैवं;
B नैवं; .—(52) L शिष्य.—M has only कन्या प्रव्रजिता
परां कामकलाप्रवणम्. Then immediately follows अथ दुस्सा-
ध्यलक्षणम् (!) —(53) V º वल्लभा च.—(54) L विक्रेयिका, V
विक्रेतिका, R, IO विक्रेत्रिका.—(55) L मालाकारº, R, IO मा-
ल्याकारº.—(56) B योषिताः.—(57) L निर्धन instead of वा-
मन; L, V º भार्या तु या.—(58) L महाभामिनी.—(59) L अत्यु-

22
ग्रा .—(60) L साध्या ˚ङ्गना .—(61) L लज्जां च धत्ते, V, IO, R
न धत्ते.—(62) L विमुखी च, R, IO ऽभिमुखं च.—(63) R वि-
लिखत्यधस्था.—(64) L, B, R, IO दृष्ट्वा.—(65) B कराब्जा.
The correct reading of this line seems to be दृष्टा कराभ्यां न-
यने पिदध्यात्.—(66) L, B, IO दृष्ट्वा स्फुटं, V पृष्टा स्फुटं.—
(67) L सा स्मृत एव (?!) वाक्यं.—(68) L, V, B शनैर्व्रजे ˚.—
(69) L विलोकते.—(70) L ˚ दुत्थेःप्रदेशं.—(71) L प्रेमवशो
हि धीरः, B दृशं च धत्ते.—(72) L कुत्रापि, IO मृज्ञाति.—(73)
L दृष्टा.(74) B प्रस्फोट ˚.—(75) L ˚ भारं .—(76) L सङ्कोचयेन् .
—(77) L ˚ वक्त्रे वहेद् धर्मजलं विलोक्य .—(78) B ˚ चिह्नेन व-
रांगयुक्तां, P 238 ˚ चिह्नेन च रागयुक्तं —(79) B, IO, R, P 204
238 दूतीं त्वरा —(80) L ˚ प्रधीणाम् As for M, see Note 52.
—(81)— M प्रेष्या.—(82) L त्रपापरवशा.—(83)L, B गर्भादि˚.— (84)
B साध्यांगना .--(85) B˚ पुण्यवर्ग˚.—(86) V च instead of
ऽथ.—(87) M भवने .—(88) M, R, IO रम्य .—(89) M ˚पुष्पादि-
धूपा ˚.—(90) B शुभदिने .—
IX.
(1) M तद्विदधीत .—(2) L ˚ विद्धूकाख्यम् , R, IO ˚विद्धू-
केथ, M जाघनिकं तदेव .—(3) M ऊरुपगूढं दिह (?) चीरनीरं
(4) L सुखमपरपदाब्जेना ˚.—(5) B, IO, R ˚ वल्यापीड्य, M
वल्ल्यांविद्य .—(6) B घटयेद्यन्मिथुनं.—(7) L˚ वक्तमासज्य हन्या-
न्मिथुनं सभावम् , M ˚ वक्त्रहस्तावली यन्मिथुनं घटेश्चैत् ; B
घटेच्च .—(8) M जघनपरिनदेस्थः (?) .—(9) L, V ललित ˚ . -

23
(10) M स्फुटं .—(11) L विध्यत्युरोजेन तु यत्र कान्ता .—(12) M
कामविवृद्धकारख्यं .—(13) B º न्मथितांगनाया .—(14) L संदंशि-
तस्त्वोरुयुगेन यत्र ; M ऊरुयुगं स्वोरुयुतेन .—(15) M वा .—(16) L
अङ्के च, B अथैकतल्पे .—(17) M IO º सुखस्था कान्ता .—(18)
M, IO, B, R गढं .—(19) M वा, B हि .—(20) V R, IO º यष्टि,
B º यष्टी .—(21) M यत्र यौवने .—(22) IO चुंबेत .—(23) This
stanza is wanting in L.—(24) M वा .—(25) L º सात्म्याँन्निशां
स्तनाऽऽ º; M नान्या ततश्चुम्बन º . V न त्वन्यतश्चु ’.—(26) L
शनैश्च चुम्बदतिरागयुक्तः .—(27) All editions and manuscripts,
except B, P 238, read तन्मिलिता º.—(28) L स्फुटिताख्यं .—
(29) L, B परिचुम्बनं .—(30) L, IO, R तल्लाटिकाख्यं, V तद्वन्दि-
काख्यं, M तद्वादुकाख्या, B तद्वद्विकाख्यं . Only P 238 has
the correct reading.—(31) R, IO च .—(32) L परिचुम्बनं .—
(33) V मदनाभिले ला .—(34) M वा .—(35) IO स्निहेद्दशेच्च .—
(36) L, R, IO पण्डित º .—(37) M, R, IO प्रियामुखं .—(38) L
तदेव .—M, B, R, IO read तत्संपुटाख्यं हनु [B त्वनु] वक्रसंज्ञं
स्यात्केलिजिह्वाननतस्तदेव [IO तत्सदैव, B जस्तदेव] .—(39) L
प्रथितं .—(40) IO ºपृष्ठजिह्वास्फिकपार्श्व º विषयेषु नराः (!).—(41)
B च .—(42) M पधिभूतास्स्येस्फुटितत्वमेव, B वर्द्धिष्णुता च
स्फु º, R, IO वर्द्धिष्णुताप्यस्फु º.—(43) L, B आमार्दवं .—
(44) L नखानामुक्ताः प्रभूताः किल, B षडुक्ता नखरप्रसंगे, M
नखा गुणानां बुधैः प्रयुक्ताः—(45) L गण्डयुगाधरेषु .—(46) M
यत्साधुसम्पूर्णमुखिप्रभू ं ; IO, P 204 º प्रभूतं .—(47) M, IO त-
देच्छु ’.—This stanza is wanting in B: the first half of it has

24
been omitted in V.—(48) L भेदाः सुमुखोः प्रयोज्या°, M इत्ये-
वं चन्द्राभिमुखं प्रयुञ्ज्येत्तथा; B इत्येतदेवाभिमुखं, IO इत्येव
चेदाभिमुखे, R इत्येव चेदाशु मुखे प्रयुञ्ज्या°.—(49) M मण्ड-
कमावदन्ति .--(50) M द्वित्र्यंगुलादपि करेण नख°.—(51) L, B
°द्वयं.—(52) B °विदग्धा.—(53) M तदेव.—(54) B तरुणीं
हितपत्रपानः (?), IO तरुणस्य हिनत्वभावः.—(55) L °मादाय,
M °मादापि तु कञ्चुके.—(56) L, IO तं, M संवदन्ति.—(57) L
तथा, M वृत्तं.—(58) IO तज्ज्ञा.—(59) L प्रयोज्यास्त्वोष्टाननांस्त-
यनानि, B चुंबप्रदेशेषु रदा विधेया ओष्ठाननार्च्जुनानि हित्वा;
R, IO ° नयनं विहाय.—(60) L हुङ्कार°.—(61) V °विधि-
ज्ञैः.—(62) L अपि instead of दन्ताः.—(63) V °मात्रंगं,
M °मातृंगं.—(64) B °मात्रलिंगवदलेख्यं.—(65) B च.—
Stanza 33 is wanting in M.—(66) All texts and manuscripts
have तिलके च [R तिलको ऽथ]; but as pointed out by the
editor of V, the correct reading seems to be तिलशश्च which
is in accordance with the reading of the Ratirahasya: मध्ये-
ऽधरं तिलश एव विखण्डने स्याद्विन्दू रदद्वयकृते.—(67) L, M
कामिनां .—In M stanza 34 is mutilated.—(68) R, IO °मालकं.
—(69) L, M गण्डार्कं.—(70) B स्मृतिहातुपश्चात्क्रोडसंज्ञं .—
(71) L कोलवक्त्रं, IO, M कालचर्चं .—(72) IO तत्तज्ञाः, B
तज्ञाः.—(73) L प्रेमप्रवृद्धौ, M °प्रवृद्धैः, B रागप्र°.—(74) M
साध्या.—(75) V, M जनैश्च°.—(76) All My manuscripts
परिकृष्य.—(77) IO चुंबते . The editor of L remarks that
चुम्बति is हतवृत्तत्वम्.—(78) B रतांगवज्रकं.—(79) L भुजंग-
वक्त्रकम्, M °वल्लरम्, IO °वल्लिकाः—(80) IO वतंसदेश° .