याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

मिच्छेत्। न क्वचित् पुरुषं मर्मणि स्पृशेत् कस्यचिदपि मर्म दुश्चरितं न
प्रकाशयेत् ॥ १५३ ॥
भाषा—(वेदज्ञ) ब्राह्मण, साँप, क्षत्रिय (या राजा) तथा अपने
आत्मा का कभी भी अपमान नहीं करना चाहिए। किसी व्यक्ति का हृदय
न दुखाते हुए जीवनपर्यन्त शुभ सम्पत्ति की आकांक्षा रखे ॥ १५३ ॥
दूरादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि समुत्सृजेत् ।
श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यङ्नित्यमाचारमाचरेत् ॥ १५४ ॥
भोजनाद्युच्छिष्टं विण्मूत्रे पादप्रक्षालनोदकं च गृहाद्दूरात्समुत्सृजेत्।
श्रौतं स्मार्तं चाचारं नित्यं सम्यगनुतिष्ठेत् ॥ १५४ ॥
भाषा—(भोजन का) उच्छिष्टांश, मल-मूत्र तथा पैर धोने से दूषित
जल को घर से दूर फेंकना चाहिए। श्रुति एवं स्मृति में बताए गये नियमों
का प्रतिदिन भलीभाँति पालन करे ॥ १५४ ॥
गोब्राह्मणानलान्नानि नोच्छिष्टो न पदा स्पृशेत् ।
न निन्दाताडने कुर्यात्पुत्रं शिष्यं च ताडयेत् ॥ १५५ ॥
गां ब्राह्मणमग्निं अन्नमदनीयं, विशेषतः पक्वमशुचिर्न स्पृशेत् । पादेन
त्वनुच्छिष्टोऽपि। यदा पुनः प्रमादात्स्पृशति तदा आचमनोत्तरकालम्—'स्पृष्टैतान-
शुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु॥'
इति (४।१४३) मनूक्तं कार्यम् । एवं प्राणादीनुपस्पृशेत् । कस्यचिदपि
निन्दाताडने न कुर्यात्। एतच्चानपकारिणि । मनुः (४।१६७)-'अयुध्यमान-
स्योत्पाद्य ब्राह्मणस्यासृगङ्गतः । दुःखं सुमहदाप्नोति प्रेत्याप्राज्ञतया नरः ॥'
इति। पुत्रशिष्यौ शिक्षार्थमेव ताडयेत्। चकाराद्दासादीनपि। ताडनं च रज्वा-
दिनोत्तमाङ्गव्यतिरेकेण कार्यम् ; 'शिष्यशिष्टिरवधेनाशक्तौ¹ रज्जुवेणुविदलाभ्यां
तनुभ्यामन्येन घ्नन् राज्ञा शास्यते' (२।४२,३।४) इति गौतमवचनात्। '—पृष्ठ-
तस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथंचन' इति (८।३००) मनुवचनात् ॥ १५५ ॥
भाषा—गाय, ब्राह्मण, अग्नि और अन्न को अशुद्ध रहने पर न छूए और
न इन्हें पैर से छूए। किसी की निन्दा नहीं करनी चाहिए और न किसी को
मारना-पीटना चाहिए, किन्तु पुत्र और शिष्य को (पढ़ाते समय) मारना
चाहिए ॥ १५५ ॥
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्मं समाचरेत् ।
अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्न तु ॥ १५६ ॥

१. रवधेन वाधनाशक्तौ।

आचाराध्यायः ६६
कर्मणा कायेन यथाशक्ति धर्ममनुतिष्ठेत् तमेव मनसा ध्यायेत् वाचा च
वदेत् । १धर्मं विहितमपि लोकविद्विष्टं लोकाभिशस्तिजननं मधुपर्के गोवधादिकं
नाचरेत् । यस्मादस्वर्ग्यमग्नीषोमीयवत्स्वर्गसाधनं न भवति ॥ १५६ ॥
भाषा- कर्म, मन और वचन से यत्नपूर्वक धर्म का आचरण करे, धर्म-
विहित होने पर भी लोकविरुद्ध कर्म हो और उससे स्वर्ग की प्राप्ति न हो तो
उसे नहीं करना चाहिए ॥ १५६ ॥
मातृपितॄतिथिश्रातृजामिसम्बन्धिमातुलैः ।
वृद्धबालातुराचार्यवैद्यसंश्रितबान्धवैः ॥ १५७ ॥
ऋत्विक्पुरोहितापत्यभार्यादाससनाभिभिः ।
विवादं वर्जयित्वा तु सर्वाँल्लोकाञ्जयेद् गृही ॥ १५८ ॥
माता जननी, पिता जनकः, अतिथिरध्वनीनः, भ्रातरो भिन्नोदरा
अपि। जामयो विद्यमानभर्तृकाः स्त्रियः, संबन्धिनो वैवाह्याः मातुलौ मातृभ्राता,
वृद्धः सप्तत्युत्तरवयस्कः, बाल आ षोडशाद्वर्षात् , आतुरो रोगी, आचार्य
उपनेता, वैद्यो विद्वान् भिषग्वा, संश्रितः उपजीवी, बान्धवाः पितृपक्ष्या मातृ-
पक्ष्याश्च, मातुलस्य पृथगुपादानमादरार्थम् । ऋत्विग्याजकः, पुरोहितः शान्त्यादेः
कर्ता, अपत्यं पुत्रादि, भार्या सहधर्मचारिणी, दासः कर्मकरः, सनाभयः सोदराः,
भ्रातृभ्यः पृथगुपादानमजाभिभगिनीप्राप्त्यर्थम् । एतैर्मात्रादिभिः सह वाक्कलहं
परित्यज्य सर्वान्प्राजापत्यादीन् लोकान्प्राप्नोति ॥ १५७-१५८ ॥
भाषा - माता, पिता, अतिथि, भाई, सुहागिन स्त्री, सम्बन्धी, मामा, वृद्ध,
बालक, रोगी, आचार्य, वैद्य, आश्रितजन, ( पिता एवं माता पक्ष के ) बान्धव,
ऋत्विज, पुरोहित, पुत्र पत्नी, दास और सोदर भाइयों के साथ विवाद न करके
गृहस्थ सभी लोकों को प्राप्त करता है १५७-१५८ ॥
पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य न स्नायात्परवारिषु ।
स्नायान्नदीदेवखातह्रदप्रस्रवणेषु च ॥ १५९ ॥
परवारिषु परसंबन्धिषु सर्वसत्त्वोद्देशेनात्यक्तेषु तडगादिषु पञ्च पिण्डान-
नुद्धृत्य न स्नायात् । अनेनात्मीयोत्सृष्टाभ्यनुज्ञातेषु पिण्डोद्धारमन्तरेणापि स्नानम-
भ्यनुज्ञातम् । नद्यादिषु कथं तर्हीत्याह - स्नायान्नदीति । साक्षात्परम्परया वा
समुद्रगाः स्त्रवन्त्यो नद्यः, देवखातं देवनिर्मितं पुष्करादि, उदकप्रवाहाभिपात-
कृत्सजलो महानिम्नप्रदेशो ह्रदः, पर्वताद्युच्चप्रदेशात्प्रस्रुतमुदकं प्रस्रवणम्, एतेषु
पञ्चपिण्डानुद्धरणेनैव स्नायात् । एतच्च नित्यस्नानविषयं सति संभवे मनुः
१. धर्म्यम् । २. मग्निष्टोमीयवत् । ३. मन्तरेणापि ।

७० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
(४।२०३)—'नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं
गर्तप्रस्रवणेषु च ॥' इति 'नित्य'ग्रहणात् । शौचार्थं तु यथासंभवं परवारिषु
पिण्डानुद्धरणे सर्वस्य निषेधः ॥ १५९ ॥
भाषा—दूसरे के पोखरे में पांच मुट्ठी मिट्टी निकाले बिना स्नान न करे ।
नदी, प्राकृतिक जलाशय ( पुष्कर आदि ), जलकुण्ड और झरने में (बिना मिट्टी
निकाले ही) स्नान करे ॥ १५९ ॥
परशय्यासनोद्यानगृहयानानि वर्जयेत् ।
अदत्तान्यग्निहीनस्य नान्नमाद्यादनापदि ॥ १६० ॥
शय्या कशिपुः, आसनं पीठादिः, उद्यानमाम्रादिवनम् । गृहं प्रसिद्धम्,
यानं रथादि, परसंबन्धीन्येतान्यदत्तान्यननुज्ञातानि वर्जयेत् नोपभुञ्जीत । अभो-
ज्यान्नान्याह—अग्निहीनस्येति । अग्निहीनस्य श्रौतस्मार्ताग्न्याधिकाररहितस्य
शूद्रस्य प्रतिलोमजस्य च अधिकारवतोऽप्यग्निरहितस्यान्नमनापदि न भुञ्जीत,
न प्रतिगृह्णीयाच्च । तस्मात्प्रशस्तानां स्वकर्मशुद्धजातीनां ब्राह्मणो भुञ्जीत
प्रतिगृह्णीयाच्च' ( १७ : १,२ इति गौतमवचनात् ) ॥ १६० ॥
भाषा—दूसरे की शय्या, आसन, उद्यान, घर और सवारी का उसकी
अनुमति के बिना उपयोग न करे । आपत्तिकाल न हो तो ( श्रौतस्मार्त अग्नि
के अधिकार से वञ्चित (शूद्र एवं प्रतिलोमज) अग्नि का आधान न करने वाले
व्यक्ति का अन्न न ग्रहण करे ॥ १६० ॥
कदर्यबद्धचौराणां क्लीबरङ्गावतारीणाम् ।
वैणाभिशस्तवार्धुष्यगणिकागणदीक्षिणाम् ॥ १६१ ॥
कदर्यो लुब्धः, 'आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयेत् । लोभाद्यः पितरौ
भृत्यान्स कदर्य इति स्मृतः ॥' ( देवल ) इत्युक्तः । बद्धो निगडांदिना वाचा
सन्धितश्च, चौरा ब्राह्मणसुवर्णव्यतिरिक्तपरस्वापहारी, क्लीबो नपुंसकः, रङ्गावतारी
नटचारणमल्लादिः, वेणुच्छेदजीवी, वैणः अभिशस्तः पतनीयैः कर्मभिर्युक्तः,
वार्धुष्यो निषिद्धवृद्ध्युपजीवी, १ गणिका पण्यस्त्री, गणदीक्षी बहुयाजकः । एतेषामन्नं
नाश्नीयादित्यनुवर्तते ॥ १६१ ॥
भाषा—लोभी, ( बेड़ी आदि से) बद्ध, चोर, नपुंसक, नट, चारण, मल्ल
आदि रङ्गावतारी, वैण, पातक कर्मों से युक्त मनुष्य का, (अनुचित) ब्याज
लेनेवाले, वेश्या और बहुयाजक का (अन्न नहीं खाना चाहिए) ॥ १६१ ॥
१. वृद्ध्युपजीवी ।

आचाराध्यायः ७१
चिकित्सकातुरक्रुद्धपुंश्चलीमत्तविद्विषाम् ।
क्रूरोग्रपतितव्रात्यदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥ १६२ ॥
चिकित्सको भिषग्वृत्युपजीवी, आतुरो महारोगोपसृष्टः, 'वातव्याध्यश्मरी-
कुष्ठमेहोदरभगन्दराः। अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः प्रकीर्तिताः' इति ।
क्रुद्धः कुपितः, पुंश्चली व्यभिचारिणी, मत्तो विद्यादिना गर्वितः विद्विट् शत्रुः,
क्रूरो दृढाभ्यन्तरकोपः, बाह्यान्वयापरेणोद्वेजक उग्रः, पतितो ब्रह्महादिः, व्रात्यः
पतितसावित्रीकः, दाम्भिको वञ्चकः, उच्छिष्टभोजी परमुखोज्झिताशी, एतेषां
चिकित्सकादीनामन्नं नाश्नीयात् ॥ १६२ ॥
भाषा—चिकित्सक, रोगी, क्रोधी, व्यभिचारिणी, (विद्या आदि के)
अभिमानी, शत्रु, क्रूर, उद्धत, पतित, (सावित्रीदान से च्युत) व्रात्य, धोखेबाज
और जूठा भोजन करने वाले व्यक्ति का (अन्न नहीं खाना चाहिए) ॥ १६२ ॥
अवीरास्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितग्रामयाजिनाम् ।
शस्त्रविक्रयिकर्म्मारतन्तुवायश्ववृत्तिनाम् ॥ १६३ ॥
अवीरा स्त्री स्वतन्त्रा-व्यभिचारमन्तरेणापि । पतिपुत्ररहितेत्यर्थः । स्वर्ण-
कारः सुवर्णस्य विकारान्तरकृत् , स्त्रीजितः सर्वत्र स्त्रीवशवर्ती, ग्रामयाजी
ग्रामस्य शान्त्यादिकर्त्ता, बहूनामुपनेता वा। शस्त्रविक्रयी शस्त्रविक्रयोपजीवी,
कर्म्मारो लोहकारः तक्षादिश्च, तन्तुवायः सूचिशिपोपजीवी । श्वभिर्वृत्तिर्वर्त्तनं
जीवनमस्यास्तीति श्ववृत्ती, एतेषामन्नं नाश्नीयात् ॥ १६३ ॥
भाषा—कुलटा (स्वतन्त्र रहने वाली स्त्री), स्वर्णकार, (सर्वत्र) स्त्री के
वश में रहने वाले, गांव भर के लिए यज्ञ करने वाले (या अनेक व्यक्तियों का
उपनयन करने वाले), शस्त्र बेचनेवाले, लोहार, तन्तुवाय (जुलाहा तथा दर्जी)
और कुत्तों के सहारे वृत्ति चलाने वाले का (अन्न नहीं खाना चाहिए) ॥ १६३ ॥
नृशंसराजरजककृतघ्नवधजीविनाम् ।
चैलधावसुराजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ॥ १६४ ॥
पिशुनानृतिनोश्चैव तथा चाक्रिकबन्दिनाम् ।
एषामन्नं न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा ॥ १६५ ॥
नृशंसो निर्दयः, राजा भूपतिः, तत्साहचर्यात्पुरोहितश्च । यथाह शङ्खः—
'भीतावगीतहृष्टिताक्रन्दितावघुष्टक्षुधितपरिशुक्तविस्मितोन्मत्तावधूतर।जपुरोहितान्ना-
नि वर्जयेत्' इति। रजको वस्त्रादीनां नीलीदिरागकारकः, कृतघ्न उपकृतस्य
हन्ता वधजीवी प्राणिनां वधेन वर्त्तकः, चैलधावो वस्त्रनिर्णेजनकृत्, सुराजीवी
मद्यविक्रयजीवी, उपपतिर्जारः। सहोपपतिना वेश्म यस्यासौ सहोपपतिवेश्मा ।
१. नील्यादिरागकरः ।

७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
पिशुनः परदोषस्य ख्यापकः, अनृती मिथ्यावादी, चक्रिकस्तैलिकः, शाकटिक-
श्लेष्येके । 'अभिशस्तः पतितश्चाक्रिकस्तैलिक' इति भेदेनाभिधानात् । बन्दिनः
स्तावकाः, सोमविक्रयी सोमलताया विक्रेता, एतेषामन्नं न भोक्तव्यम् । सर्वे
चैते कदर्यादयो द्विजा एव कदर्यत्वादिवदोषदुष्टा अभोज्यान्नाः । इतरेषां प्राप्यभावा-
त्प्राप्तिपूर्वकत्वाच्च निषेधस्य ॥ १६४-१६५ ॥
भाषा—निर्दयी, राजा, रंगरेज, कृतघ्न, वधिक, धोबी, मद्य बेचने वाले
कुलाल, जिसके घर में जार निवास कर रहा हो उस पुरुष का, दूसरे का दोष
फैलाने वाले, झूठ बोलने वाले, तेली या गाड़ीवान, बन्दीजन एवं सोमलता के
विक्रेता का अन्न नहीं खाना चाहिए ॥ १६४-१६५ ॥
'अग्निहीनस्य नान्नमाद्यादनापदि' (आचार. १६०) इत्यत्र शूद्रस्याभोज्या-
न्नत्वमुक्तं, तत्र प्रतिप्रसवमाह—
शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः।
भोज्यान्ना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ १६६ ॥
दासा गर्भदासादयः। गोपालो गवां पालनेन यो जीवति । कुलमित्रं
पितृपितामहादिक्रमायातः । अर्धसीरी हलकर्षार्धसीरोपदर्शितकृषिफलभागग्राही।
नापितो गृहव्यापारकारयिता ३, नापितश्च । यश्च वाङ्मनः कायकर्मभिरात्मानं
निवेदयति तवाहमिति । एते दासादयः शूद्राणां मध्ये भोज्यान्नाः ।
चकारात्कुम्भकारश्च, 'गोपनापितकुम्भकारकुलमित्रार्धिकनिवेदितात्मानोभोज्यान्नाः'
इति वचनात् ॥ १६६ ॥
भाषा—शूद्रों में दास, अहीर या ग्वाला, कुल के मित्र (जिनसे पिता,
पितामह के समय से मित्रता का व्यवहार हो), साझे पर खेती करने वाले
का, नाई का तथा (वाणी, मन, शरीर एवं कर्म से) आत्मनिवेदन करनेवाले
व्यक्ति का (तथा कुम्भकार का) अन्न खाने योग्य होता है ॥ १६६ ॥
इति स्नातकधर्मप्रकरणम् ।
भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणम्
'न स्वाध्याय विरोध्यर्थम्' (आचार. १२९) इत्यत आरभ्य ब्राह्मणस्य
स्नातकव्रतान्यभिधायेदान द्विजातिधर्मान्राह—
अनर्चितं वृथामांसं केशकीटसमन्वितम् ।
शुक्तं पर्युषितोच्छिष्टं श्वस्पृष्टं पतितेक्षितम् ॥ १६७ ॥
१. प्रतिषेधस्य । . गवां पालकः गवां पालनेन । ३. कर्मस्थायी ।

आचाराध्यायः ७३
उदक्यास्पृष्टंघुष्टं पर्यायान्नं च वर्जयेत् ।
गोग्रातं शकुनोच्छिष्टं पदा स्पृष्टं च कामतः ॥ १६८ ॥
अनर्चितं अर्चार्हाय यदवज्ञया दीयते । वृथामांसं वक्ष्यमाणप्राणात्ययादि-
व्यतिरेकेण देवायर्चनावशिष्टं च यन्न भवति आत्मार्थमेव यत्साधितम् ।
केशकीटादिभिश्च समन्वितं संयुक्तम् । यत्स्वयमम्लं केवलं कालपरिवासेन
द्रव्यान्तरसंसर्गकालपरिवासाभ्यां वाम्लीभवति तच्छुक्तं दध्यातिव्यतिरेकेण
'न पापीयसोऽन्नमश्नीयान्न द्विःपक्वं, न शुक्तं, न पर्युषितं, अन्यत्र रागखाण्डव-
चुक्रदधिगुड़गोधूमयवपिष्टविकारेभ्यः' इति शङ्खस्मरणात् । पर्युषितं रात्र्यन्तरितम् ।
उच्छिष्टं भुक्तोज्झितम्. श्वस्पृष्टं शुना स्पृष्टम, पतितेक्षितं पतितादिभिरीक्षितम,
उदक्या रजस्वला तया स्पृष्टम्, 'उदक्या'ग्रहणं चण्डालाद्युपलक्षणार्थम्,
'अभेष्यपतितचण्डालपुक्कसरजस्वलाकुनखिकुष्ठिसंस्पृष्ठान्नं वर्जयेत्' इति
शङ्खस्मरणात् । 'को भुङ्क्ते'? इति यदाघुष्य दीयते तत्संघृष्टान्नम् ।
अन्यसम्बन्धेनान्यपदेशेन यद्दीयते तत्पर्यायान्नम्, यथा—'ब्राह्मणान्नं ददच्छूद्रः
शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददत् । उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥'
इति । 'पर्याद्यान्तम्' इति पाठे परिगतमाचान्तं गण्डूषग्रहणं यस्मिन् तत्पर्याचान्तं,
तन्न भोक्तव्यम् । एतदुक्तं भवति—गण्डूषग्रहणादूर्ध्वं आचमनात्प्राक् न
भोक्तव्यमिति । 'पार्श्वाचान्तम्' इति पाठे एकस्यां पङ्क्तौ पार्श्वस्थे आचान्ते
न भोक्तव्यं भस्मोदकादिविच्छेदेन विना । 'वर्जयेत्' इति प्रत्येकं संबध्यते ।
तथा गोग्रातं गवा घ्रातम् । शकुनोच्छिष्टं शकुनेन काकादिना भुक्तमास्वादितम् ।
पदा स्पृष्टं बुद्धिपूर्व पादेन स्पृष्टं वर्जयेत् ॥ १६७-१६८ ॥
भाषा—अवज्ञा के साथ दिया गया अन्न, (देवता के लिए नहीं, अपितु
अपने लिए पकाया गया ) बेकार मांस, जिस अन्न में बाल या कीड़े पड़े हों,
खट्टा हो गया हो, बासी, जूठा, कुत्ते द्वारा छुआ गया, पतित व्यक्ति द्वारा देखा
गया, रजस्वला स्त्री द्वारा छुआ गया, 'कौन खायगा?' ऐसा पुकार करके दिया
गया, दूसरे के लिए बनाकर किसी और को दिया गया; गाय द्वारा सूँघा गया,
किसी पक्षी द्वारा जूठा किया गया और जानबूझ कर पैर से छुआ गया अन्न नहीं
खाना चाहिए ॥ १६७-१६८ ॥
पर्युषितस्य प्रतिप्रसवमाह—
अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंस्थितम् ।
अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः ॥ १६९ ॥
१. सक्तुपाचकतेल ।

७४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
अन्नमदनीयं पर्युषितं घृतादिस्नेहसंयुक्तं चिरकालसंस्थितमपि भोज्यम् ।
गोधूमयदगोरसविक्रियाः मण्डकसक्तुकिलाटकूर्चिकादयः अस्नेहा अपि चिरकाल-
संस्थिता भोज्याः, यदि विकारान्तरमनापन्नाः, 'अपूपधानाकरम्भसक्तुयोवकतैल-
पायसशाकानि शुक्तानि वर्जयेत्' ( १४।३७ ) इति वसिष्ठस्मरणात् ॥
भाषा—घृत आदि चिकनाई से युक्त देर से भी रखा हुआ भोजन खाना
चाहिए । गेहूँ, जौ और दूध से बनाया गया भोजन यदि चिकनाई से युक्त न भी
हो तो भी ( चिरकालोपरान्त भी ) ग्रहण किया जा सकता है ॥ १६९ ॥
संधिन्यनिर्दशावत्सागोपयः परिवर्जयेत् ।
औष्ट्रमैकशफं स्त्रैणमारण्यकमथाविकम् ॥ १७० ॥
गौः या वृषेण संधीयते सा संधिनी । 'वशां वन्ध्यां विजानीयाद्वृषाक्रान्तां
च संधिनीम्' इति त्रिकाण्डीस्मरणात् । या चैकां वेलामतिक्रम्य दुह्यते, या च
वत्सान्तरेण संधीयते सा संधिनी। प्रसूता सत्यनतिक्रान्तदशाहा अनिर्दशा,
मृतवत्सा अवत्सा, संधिनी च अनिर्दशा च अवत्सा च संधिन्यनिर्दशावत्सास्ताश्च
गावश्च तासां पयः क्षीरं परिवर्जयेत् । 'संधिनी' ग्रहणं संधिनीयमल-
सुवोपलक्षणार्थम् । यथाह गौतमः ( १७।२५ )—'स्यन्दिनीधमसूसंधिनीनां
च' इति । स्रवत्पयःस्तनी स्यन्दिनी, यमलसूर्यमलप्रसविनी, एवमजामहिष्योश्चा-
निर्दशयोः पयो वर्जयेत्, 'गोमहिष्यजानामनिर्दशानाम्' ( १४।३५ ) इति
वसिष्ठस्मरणात् । पयोग्रहणात्तद्विकाराणामपि दध्यादीनां निषेधः । नहि
मांसनिषेधे तद्विकाराणामनिषेधो१ युक्तः । विकारनिषेधे तु प्रकृतेरनिषेधो युक्तः ।
पयोनिषेधाच्छकृन्मूत्रादेरनिषेधः । उष्ट्राजातमोष्ट्रं पयोमूत्रादि । एकशफा
वडवादयः, तत्रभवं ऐकशफम् । स्त्रीभवं स्त्रैणम् । 'स्त्री'ग्रहणमजाव्यतिरिक्तसकल-
द्विस्तनीनामुपलक्षणार्थम् ।—सर्वासां द्विस्तनीनां क्षीरमभोज्यमजावर्ज्यम्२
इति शङ्खस्मरणात् । अरण्ये भवा आरण्यकास्तदीयमारण्यकं क्षीरं महिष्यव्यति-
रेकेण । 'आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां माहिषं विना' ( मनु. ५।९ ) इति
वचनात् । अवेर्जातमाविकम् । 'वर्जयेत्' इति प्रत्येकमभिसंबध्यते । औष्ट्रमित्यादि-
विकारप्रत्ययनिर्देशात्तद्विकारमात्रस्य पयोमूत्रादेः सर्वदा निषेधः, 'नित्यमाविकम-
पेयमौष्ट्रमैकशफं च' ( १७।२४ ) इति गौतमस्मरणात् ॥ १७० ॥
भाषा—संधिनी ( बरदाई हुई, एक जून दूध देने वाली, दूसरी गाय के
बछड़े से दुही जाने वाली ), दस दिन से कम पहले की ब्याई हुई गाय का तथा
जिसका बच्चा मर गया हो ऐसी गाय का दूध नहीं पीना चाहिए । ऊँटनी एक
१. रनिषेधो युक्तः । २. व्यतिरिक्तम् ।

आचाराध्यायः ७५
खुरवाली पशुमादा ( घोड़ी आदि ), जंगली पशु और भेड़ का भी दूध न
पीवे ॥ १७० ॥
देवतार्थं हविः शिग्रुं लोहितान्व्रश्चनांस्तथा ।
अनुपाकृतमांसानि विड्जानि कवकानि च ॥ १७१ ॥
देवतार्थं बल्युपहारनिमित्तं साधितम् । हविः हवनार्थं सिद्धं प्राक् होमात् ।
शिग्रुः सोभाञ्जनः, १ लोहितान् वृक्षनिर्यासान् । व्रश्चनप्रभवान् वृक्षच्छेदनजातान-
लोहितानपि । तथाह मनुः—( ५।६ ) । 'लोहितान्वृक्षनिर्यासान्व्रश्चनप्रभवां-
स्तथा' इति । 'लोहित'ग्रहणात् हिङ्ककर्पूरादीनामनिषेधः । अनुपाकृतमांसानि
यज्ञेऽहुतस्य पशोर्मांसानि, विड्जानि मनुष्यादिजग्धबीजपुरीषोत्पन्नानि २ तण्डु-
लीयकप्रभृतीनि च, कवकानि छत्रकाणि, 'वर्जयेत्' इति प्रत्येकमभि-
संबध्यते ॥ १७१ ॥
भाषा—देवता के लिए साधित बलि, हवन सामग्री, सोभाजन, गोंद, वृक्ष के
काटने पर निकले हुए द्रव, यज्ञ में आहुत पशु का मांस, विष्ठा के स्थान पर
उत्पन्न अन्न और कुकुरमुत्ता आदि का भोजन न करे ॥ १७१ ॥
क्रव्यादपक्षिदात्यूहशुकप्रतुदटिट्टिभान् ।
सारसैकशफान्हंसान्सर्वाश्च ग्रामवासिनः ॥ १७२ ॥
क्रव्यादा आममांसादनशीलाः, पक्षिणो गृध्रादयः, दात्यूहश्चातकः, शुकः
कीरः । चञ्च्वा प्रतुद्य भक्षयन्तीति प्रतुदाः श्येनादयः, टिट्टिभस्तच्छब्दानुकारी,
सारसो लक्ष्मणः, एकशफा अश्वादयः, हंसाः प्रसिद्धाः, ग्रामवासिनः पारावत-
प्रभृतयः, एतान्क्रव्यादादीन्वर्जयेत् ॥ १७२ ॥
भाषा—शव का मांस खाने वाले गृध्र आदि पक्षी, चातक, तोता, चोंच से
नोचकर खाने वाले बाज आदि पक्षी, सारस, एक खुर वाले पशु ( घोड़े
आदि ), हंस और ग्राम में रहने वाले सभी पक्षियों का ( भक्षण न
करे ) ॥ १७२ ॥
कोयष्टिप्लवचक्राह्वबलाकाबकविष्किरान् ।
वृथाकृसरसंयावपायसाऽपूपशष्कुलीः ॥ १७३ ॥
कोयष्टिः क्रौञ्चः, प्लवो जलकुक्कुटः, चक्राह्वश्चक्रवाकः, बलाकाबकौ
प्रसिद्धौ, नखैर्विकीर्य भक्षयन्तीति विष्किराश्चकोरादय एव गृह्यन्ते; लावक-
मयूरादीनां भक्ष्यत्वात्, ग्रामकुक्कुटस्य ग्रामवासित्वादेव निषेधाच्च । एतान्को-
यष्ट्यादीन्वर्जयेत् । वृथा देवताद्युद्देशमन्तरेण साधिताः कृसरसंयावपायसाऽ-

१. सोभाञ्जनः । २. पुरीषस्थाने उत्पन्नानि ।

७६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
पूपशष्कुलीर्वर्जयेत् । कृसरं तिलमुद्गसिद्ध ओदनः । संयावः क्षीरगुडघृतादिकृत¹
उत्कारिकाख्यः पाकविशेषः । पायसं पयसा शृतमन्नम् । अपूपोऽस्नेहपक्को
गोधूमविकारः । शष्कुली स्नेहपक्को गोधूमविकारः । 'न पचेदन्नमात्मने' इति
कृसरादीनां निषेधे सिद्धे पुनरभिधानं प्रायश्चित्तगौरवार्थम् ॥ १७३ ॥
भाषा—क्रौंच, जल कुक्कुट, चक्रवाक, बलाका, बगुला, नख से छील कर
खाने वाले चकोर आदि पक्षी, देवता के लिये न बनाये गये (तिल और मूंग का)
कृसर (दूध, घृत और गुड़ से बनाये गये) संयाव, खीर, पूए और पूरी को
भोजन के लिये नहीं ग्रहण करना चाहिए ॥ १७३ ॥
कलविङ्कं सकाकोलं कुररं रज्जुदालकम् ।
जालपादान्खञ्जरीटानज्ञातांश्च मृगद्विजान् ॥ १७४ ॥
कलविङ्को ग्रामचटकः, ग्रामनिवासित्वेन प्रतिषेधे सिद्धे सत्यु²भयचारित्वा-
त्पुनर्वचनम् । काकोलो द्रोणकाकः, कुरर उत्क्रोशः, रज्जुदालको वृक्षकुक्कुटः,
जालपादो जालाकारपादाः, अजालपादा अपि हंसाः सन्तीति हंसानां पुनर्वच-
नम् । खञ्जरीटः खञ्जनः, जातितो ये अज्ञाता मृगाः पक्षिणश्च, एतान्कलविङ्का-
दीन्वर्जयेत् ॥ १७४ ॥
भाषा—कलविङ्क (ग्रामचटक), काकोल (द्रोणकाक), कुरर, रज्जुदालक
(कठफोड़वा), जालीदार पैरों वाले पक्षी, खंजन और अज्ञात जाति वाले पशु
पक्षियों के भक्षण से परहेज न रखे ॥ १७४ ॥
चाषांश्च रक्तपादांश्च सौनं वल्लूरमेव च ।
मत्स्यांश्च कामतो जग्ध्वा सोपवासस्त्र्यहं वसेत् ॥ १७५ ॥
चाषाः किकीदिवयः रक्तपादाः कादम्बप्रभृतयः, सूनिना त्यक्तं सौनं
घातस्थानभवं मांसं भक्ष्याणामपि, वल्लूरं शुष्कमांसम्, मत्स्या मीनाः, एतां-
श्चाषादीन्वर्जयेत् । चकारान्नालिकाशणछत्राककुसुम्भादीन् , 'नालिकाशणछत्रा-
ककुसुम्भालाबुविड्वम्बांन् । कुम्भीकै³न्दुकवृन्ताककोविदारांश्च वर्जयेत् ॥' इति तथा-
ऽकालप्ररूढानि पुष्पाणि च फलानि च । विकास्यञ्च यत्किंचित्प्रयत्नेन विवर्ज-
येत् ॥' 'तथा वटप्लक्षाश्वत्थकंपित्थनीपमातुलिङ्गफलानि वर्जयेत्' इति स्मरणात् ।
एतान्संधिनीक्षीरप्रभृतीननुक्रान्तान्कामतो भक्षयित्वा त्रिरात्रमुपवसेत् । अका-
मतस्त्वहोरात्रम् । 'शेषेषूपवसेदहः' (५।२०) इति मनुस्मरणात् । यत्पुनः
शङ्खनोक्तम्—'बकबलाकाहंसप्लवचक्रवाककारण्डवगृहचटककपोतपारावतपाण्डुशुक-
सारिकासारसटिद्विभोल्लूककङ्करक्तपादचाषभासवायसकोकिलशाड्वलिकुक्कुटहारीत-
१. तिलमुद्गमिश्र ओदनः । २. उभयपरत्वात् । ३. कम्बुक ।

अक्षणे द्वादशरात्रमनाहारः, पिबेद्गोमूत्रयावकम्' इति तद्बहुकालाभ्यासे मतिपूर्वे
समस्तभक्षणे वा वेदितव्यम् ॥ १७५ ॥
भाषा—चाष, रक्तपाद (कादम्ब आदि ), वधिक द्वारा मारे गये पशु का
मांस, सूखा मांस और मछली का भक्षण न करे । इन सबका जानबूझ कर भक्षण
करने पर तीन दिन तक उपवास करे ॥ १७५ ॥
पलाण्डुं विड्वराहं च छत्राकं ग्रामकुक्कुटम् ।
लशुनं गृञ्जनं चैव जग्ध्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १७६ ॥
पलाण्डुः स्थूलकन्दनालो लशुनानुकारी, विड्वराहो ग्रामसूकरः, छत्राकं
सर्पछत्रम्, ग्रामकुक्कुटः प्रसिद्धः, लशुनं रसोनं सूक्ष्मश्वेतकन्दनालम् । गृञ्जनं
लशुनानुकारिलोहितसूक्ष्मकन्दम्, एतानि षट् सकृत्कामतॊ जग्ध्वा भक्षयित्वा
चान्द्रायणं वक्ष्यमाणलक्षणं चरेत् । ग्रामकुक्कुटछत्राकयोः पूर्वप्रतिषेधितयोरिहा-
भिधानं पलाण्ड्वादिसमानप्रायश्चित्तार्थम् । मतिपूर्वं चिरतराभ्यासे तु 'छत्राकं
विड्वराहं च लशुनं ग्रामकुक्कुटम् । पलाण्डुं गृञ्जनं चैव मत्या जग्ध्वा पतेद्द्विजः'
इति (५।१९) मनूक्तम् । अमतिपूर्वाभ्यासे—'अमत्याैतानि षड् जग्ध्वा कृच्छ्रं
सान्तपनं चरेत्' (५।१९) तृतीयाध्याये, वक्ष्यमाणं 'यतिचान्द्रायणं वापि'
इति द्रष्टव्यम् । अमतिपूर्वाभ्यासे तु शङ्खोक्तं—'लशुनपलाण्डुगृञ्जनविड्वराह-
ग्रामकुक्कुटकुम्भीकभक्षणे द्वादशरात्रं पयः पिबेत्' इति ॥ १७६ ॥
भाषा—प्याज, ग्रामसूकर, छत्राक ( कुकुरमुत्ता ), ग्रामकुक्कुट, लहसुन,
और गृञ्जन ( गाजर या शलजम ) का ( जानबूझ कर ) भक्षण करने पर
चान्द्रायण व्रत करे ॥ १७६ ॥
भक्ष्याः पञ्चनखाः सोधागोधाकच्छपशल्लुकाः ।
शशश्च मत्स्येष्वपि हि सिंहतुण्डकरोहिताः ॥ १७७ ॥
तथा पाठीनराजीवसशल्काश्च द्विजातिभिः ।
सेधा श्वावित्, गोधा कृकलासानुकारिणी महती, कच्छपः, कूर्मः, शल्लकः
४शल्लकी, शशः प्रसिद्धः, पञ्चनखादीनां श्वमार्जारवानरादीनां मध्ये एते मेधादयो
भक्ष्याः । चकारात्खड्गोऽपि । यथाह गौतमः ( १७।२७ )—'पञ्चनखाः
शशशल्लकश्वाविद्गोधाखड्गकच्छपाः' इति । यथाह मनुरपि ( ५।२८ )—'श्वाविधं
५शल्यकं गोधां खड्गकूर्मशशांस्तथा । भक्ष्यान्पञ्चनखेष्व | हुरनुष्ट्रांश्चैकतोदतः ॥'
इति । यत्पुनर्वसिष्ठेन 'खड्गे तु विवदन्ति' (१४।४७) इत्यभक्ष्यत्वमुक्तं,
तच्छ्राद्धादन्यत्र, 'खड्गमां सैर्भवेत्तृप्तिरक्षय्यं पितृकर्मणि' इति श्राद्धे फलश्रुति-
१. दुधित्थ । २. प्रतिषिद्धयो । ३. शल्यकाः । ४. शालुकः शाली ।
५. शल्यकं ।

७८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
दर्शनात् । तथा मत्स्यानां मध्ये सिंहतुण्डादयो भक्ष्याः । सिंहतुण्डः सिंहमुखः,
रोहितो लोहितवर्ण, पाठीनश्चन्द्रकाख्यः, राजीवः पद्मवर्णः, सह शल्कैः शुक्त्या-
कारैर्वर्तत इति सशल्कः। एते च सिंहतुण्डादयो १नियुक्ता एव भक्ष्याः । 'पाठीन-
रोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः। राजीवाः सिंहतुण्डीश्च सशल्काश्चैव
सर्वशः ॥' इति ( ५।१६ ) मनुस्मरणात् । 'द्विजाति'ग्रहणं शूद्रव्युदासार्थम् ॥१७७॥
भाषा—सेधा ( सेंधुआार ), गोधा ( गोह ), कछुश्रा शल्लक ( साही ) और
खरगोश ये पञ्चनख ( पंजे वाले ) जीव भक्षण करने योग्य होते हैं । मछलियों में
भी सिंही, रोहित ( रोहू ) पाठीन, राजीव ( पद्म के समान रंग वाली )
और सशल्क ( शुक्ति के आकार वाली ) द्विजातियों के लिये भक्ष्य
होती है ॥ १७७ ॥
'अनर्चितं वृथामांसम्' ( आ. १६७) इत्यारभ्य द्विजातिधर्मानुक्त्त्वेदानीं
२चातुर्वर्ण्यधर्मानह—
अतः शृणुध्वं मांसस्य विधिं भक्षणवर्जने ॥ १७८ ॥
मांसस्य प्रोक्षितादेर्भक्षणे तद्व्यतिरिक्तस्य वा निषिद्धस्य वर्जने प्रोक्षितादि-
व्यतिरेकेण मांसं न भक्षयामीत्येवं सङ्कल्परूपेण विधिं सामश्रवः प्रभृतयः हे
मुनयः ! शृणुध्वम् ॥ १७८ ॥
भाषा—अब मांस के भक्षण एवं त्याग का नियम सुनें ॥ १७८ ॥
तत्र भक्षणे विधिं दर्शयति—
प्राणात्यये तथा श्राद्धे प्रोक्षिते द्विजकाम्यया ।
देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य खादन्मांसं न दोषभाक् ॥ १७९ ॥
अन्नाभावेन ३व्याध्यभिभवेन वा मांसभक्षणमन्तरेण यदा प्राणबाधा भवति,
तदा मांसं नियमेन भक्षयेत् । 'सर्वत एवात्मानं गोपायेत्' इत्यात्मरक्षाविधानात् ।
'३तस्मादुह न पुरायुषः स्वः कामी प्रेयात्' इति मरणनिषेधाच्च । तथा श्राद्धे
मांसं निमन्त्रितो नियमेन भक्षयेत्, अभक्षणे दोषश्रवणात्, 'यथाविधि
नियुक्तस्तु यो मांसं नात्ति मानवः । स प्रेत्य पशुनां याति संभवानेक-
विंशति ॥' ( ५।३५) इति मनुस्मरणात् । प्रोक्षणाख्यश्रौतसंस्कारसंस्कृतस्य
पशोर्यागार्थस्याग्नीषोमीयादेर्हुतावशिष्टं मांसं प्रोक्षितं तद्भक्षयेत्, अभक्षणे ४
यागानिष्पत्तेः । द्विजकाम्यया ब्राह्मणभोजनार्थं देवपित्रर्थं च यत्सादितं तेन
तानभ्यर्च्यविशिष्टं भक्षयन्न दोषभाग्भवति । एवं भृत्यभरणावशिष्टमपि; 'यज्ञार्थं
ब्राह्मणेर्वध्याः प्रशस्ता मृगपक्षिणः । भृत्यानां चैव वृत्यर्थमगस्त्यो ह्याचरत्पुरा५ ॥'
१. नियुक्तस्यैव । २. चातुर्वर्ण्यं प्रत्याह । ३. तस्मादिह । ४. अभक्षणाद्यागा ।
५. ह्याचरत्तथा ।

आचाराध्यायः ७६
इति (५।२२) मनुस्मरणात् । 'न दोषभाक्' इति दोषाभावमात्रं वदता अति-
थ्याद्यर्चनावशिष्टस्याभ्यनुज्ञामात्रं न प्रोक्षितादिवन्नियम इति दर्शितम् । एवम-
प्रतिषिद्धानामपि शशादीनां प्राणात्ययव्यतिरेकेणाभक्ष्यत्वावगमात् शूद्रस्यापि
मांसप्रतिबद्धः सर्वविधिनिषेधाधिकारोऽवगम्यते ॥ १७९ ॥
भाषा—जब (अन्न के अभाव में या रोग में) मांस के बिना प्राण बचना
कठिन हो, श्राद्ध में, प्रोक्षण नाम के (श्रौत संस्कार) में देवताओं की आहुति से
अवशिष्ट, ब्राह्मण के भोजन या देवता या पितर के लिये बनाये गये मांस को
देवता और पितरों की अर्चना करके खाने वाला दोष का भागी नहीं
होता है ॥ १७९ ॥
इदानीं प्रोक्षिताव्यतिरिक्तस्य वृथामांसमित्यनेन प्रतिषिद्धस्य भक्षणे
निन्दार्थवादमाह—
वसेत्स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभिः ।
संमितानि दुराचारो यो हन्त्यविधिना पशून् ॥ १८० ॥
अविधिना देवताद्युद्देशमन्तरेण यः पशून्हन्ति स तस्य पशोर्यावन्ति
रोमाणि तावन्ति दिनानि घोरे नरके वसेत् । 'हन्ति' इत्यष्टविधोऽपि घातको
गृह्यते । यथाह मनुः (५।५१) 'अनुमन्ता विशसिता निहन्ता क्रयविक्रयी ।
संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चेति घातकाः ॥' इति ॥ १८० ॥
भाषा—जो दुराचारी व्यक्ति बिना विधि के (देवता या यज्ञ के लिये
नहीं अपितु स्वयं अपने लिये) पशु का वध करता है, वह उतने
दिन तक घोर नरक में वास करता है जितने रोएँ उस पशु के शरीर में
रहे हों ॥ १८० ॥
इदानीं वर्जने विधिमाह—
सर्वान्कामानवाप्नोति हयमेधफलं तथा ।
गृहेऽपि निवसन्विप्रो मुनिर्मांसविवर्जनात् ॥ १८१ ॥
यः प्रोक्षितादिव्यतिरेकेण मया मांसं न भक्षितव्यमिति सत्यसंकल्पो भवति
स सर्वान्कामान् तत्साधने प्रवृत्तो निर्विघ्नं प्राप्नोति, विशुद्धाशयत्वात् । यथाह
मनुः (५।४७)—'यद्ध्यायते यत्कुरुते रतिं बध्नाति यत्र च । तदवाप्नोत्य-
विघ्नेन यो हिनस्ति न किंचन ॥' इति । एतच्चानुषङ्गिकं फलम् । मुख्यं फल-
माह—हयमेधफलं तथेति । एतच्च सांवत्सरिकसंकल्पस्य; 'वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन
यो यजेत शतं समाः। मांसानि च न खादेद्यस्तयोः पुण्यफलं समम् ॥' इति
(५।५३) मनुस्मरणात् । तथा गृहेऽपि निवसन् ब्राह्मणादिश्चातुर्वर्णिको

८० याज्ञवल्क्यस्मृतिः

मुनिवन्माननीयो भवति; मांसत्यागात् । एतच्च न प्रतिषिद्धमांसविषयम् ,
नापि प्रोक्षितादिविषयम्, किंतु पारिशेष्यादतिथ्याद्यर्चनावशिष्टाभ्यनुज्ञात-
विषयमिति ॥ १८१ ॥
भाषा—(जो यज्ञ के अतिरिक्त अन्य) मांस का भक्षण न करने का सत्य-
संकल्प करता है वह सभी अभिलाषाओं एवं अश्वमेध यज्ञ के फल को प्राप्त
करता है । मांस का त्याग कर देने पर ब्राह्मण अपने घर में रहता हुआ भी
मुनितुल्य होता है ॥ १८१ ॥
इति भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणम् ।

अथ द्रव्यशुद्धिप्रकरणम्

इदानीं द्रव्यशुद्धिमाह—
सौवर्णराजताब्जानामूर्ध्वपात्रग्रहाश्मनाम् ।
शाकरज्जुमूलफलवासोविदळचर्मणाम् ॥ १८२ ॥
पात्राणां चमसानां च वारिणा शुद्धिरिष्यते ।
चरुस्रुक्स्रुवसस्नेहपात्राण्युष्णेन वारिणा ॥ १८३ ॥
सौवर्णं सुवर्णकृतम् , रजतं रजतकृतम् , अब्जं मुक्ताफलशङ्खशुक्त्यादि,
ऊर्ध्वपात्रं यज्ञियोलूखलादि, ग्रहादिसाहचर्यात् । ग्रहाः षोडशिप्रभृतयः,
अश्मा दृषदादिः, शाकं वास्तुकादि, रज्जुः बल्वजादिनिर्मिता, मूलामाद्रे-
कादि, फलमाम्रादि, वासो वस्त्रम् , विदलं वैणवादि, चर्म अजादीनाम्,
विदल-चर्मणोर्ग्रहणं तद्विकाराणां छत्रवस्त्रादीनामुपलक्षणार्थम् । पात्राणि
प्रोक्षणीपात्रप्रभृतीनि, चमसा होतृचमसादयः, एतेषां सौवर्णादीनां लेपरहिता-
नामुच्छिष्टस्पर्शमात्रे वारिणा प्रक्षालनेन शुद्धिः, चरुश्चरुस्थाली, स्रुक्स्रुवौ
प्रसिद्धौ, सस्नेहानि पात्राणि प्राशित्रहरणादीनि, एतानि च लेपरहितान्युष्णेन
वारिणा शुद्ध्यन्ति; 'निर्लेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुद्ध्यति । अब्जमश्ममयं
चैव रजतं चानुपस्कृतम् ॥' इति (५।११२) मनुस्मरणात् । अनुपस्कृतम-
खातपूरितम् । सलेपानां तु—'तैजसानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च ।
भस्मनाऽद्भिर्मृदा चैव शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः ॥' इति (५।१११) मनूक्तं
द्रष्टव्यम् । मृद्भस्मनोरेककार्यत्वाद्विकल्पः । आपस्तु समुच्चीयन्ते । काकादिमुखो-
पघाते तु—'कृष्णशकुनिमुखावमृष्टं पात्रं निर्लिखेत्, श्वापदमुखावमृष्टं पात्रं न
प्रयुञ्जीत' (गौ. सू. १७।४) इति द्रष्टव्यम् । एतच्च मार्जारादन्यत्र, 'मार्जार-
श्चैव दर्वी च मारुतश्च सदा शुचिः ।' इति मनुस्मरणात् ॥ १८२-१८३ ॥

१. परिशेषात् । २. मुखावघृष्टं ।

आचाराध्यायः ८१

भाषा--सोने, चाँदी और अब्ज (मुक्ताफल, शंख और शुक्ति) के पात्र,
(उलूखल आदि) यज्ञिय पात्र, ग्रह (यज्ञिय पात्र), पत्थर, शाक, रस्सी,
मूल, (आम्र आदि) फल, वस्त्र, बाँस, (बकरी आदि का) चमड़ा, (यज्ञ का)
प्रोक्षणीपात्र, (होता आदि के) चमस की शुद्धि जल से धो देने से होती
है। चरुस्थाली, स्रुवा, घी आदि चिकने पदार्थ से युक्त पात्र उष्ण जल से शुद्ध
होते हैं ॥ १८२-१८३ ॥

यज्ञपात्रादीनां प्रोक्षणेन शुद्धिः—
स्फ्यशूर्पाऽजिनधान्यानां मुसलोलूखलाऽनसाम् ।
प्रोक्षणं संहतानां च बहूनां धान्यवाससाम् ॥ १८४ ॥

स्फ्यो वज्रो यज्ञाङ्गम्, अनः शकटम् शेषं प्रसिद्धम्, एतेषामुष्णेन
वारिणा शुद्धिः । पुनः 'अजिन'ग्रहणं यज्ञाङ्गाजिनप्राप्त्यर्थम् । संहतानामुक्तशु-
द्धिद्रव्या१रण्धावयविनां बहूनां धान्यानां वाससां च । 'वासो'ग्रहणमुक्तशुद्धी-
नामुपलक्षणार्थम् । उक्तशुद्धीनां धान्यवासःप्रभृतीनां बहूनां च राशीकृतानां
प्रोक्षणेनैव शुद्धिः । बहुत्वं च स्पृष्टापेक्षया । एतदुक्तं भवति—यदा धान्यानि
वस्त्रादीनि वा राशीकृतानि तत्र चण्डालादिस्पृष्टान्यल्पानि बहूनि चास्पृष्टानि तत्र
स्पृष्टानामुक्तैव शुद्धिरितरेषां प्रोक्षणमिति । तथा च स्मृत्यन्तरम्—'वस्त्र-
धान्यादिराशीनामेकदेशस्य दूषणे । तावन्मात्रं समुद्धृत्य शेषं प्रोक्षणमर्हति ॥'
इति । यदा पुनः स्पृष्टानां बहुत्वं अस्पृष्टानां चाल्पत्वं तदा सर्वेषामेव क्षालनम् ।
यथाह मनुः (५।११८)—'अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम् ।
प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते ॥' इति । स्पृष्टानामरपृष्टानां च
समत्वेऽपि प्रोक्षणमेव । बहूनां प्रोक्षणविधानेनाल्पानां क्षालने सिद्धे पुनरल्पानां
क्षालनवचनस्य समेषु क्षालन२निवृत्त्यर्थत्वात् । इदमस्पृष्टमिदम्पृष्टमित्यविवेके तु
क्षालनमेव । पाक्षिकस्यापि दोषस्य परिहर्तव्यत्वात् अनेकपुरुषोद्धार्यमाणानां ३ तु
धान्यवासःप्रभृतीनां स्पृष्टानामरपृष्टानां च प्रोक्षणमेवेति निबन्धकृतः ॥ १८४ ॥

भाषा—स्फ्य (यज्ञवज्र), सूप, कृष्णमृगचर्म, धान्य, मूसल, उखल और
शकट की भी (शुद्धि उष्ण जल से धोने पर होती है) धान्य की राशि और कई
वस्त्र हों तो जल के छींटें से ही शुद्ध होती है ॥ १८४ ॥

निर्लेपानां स्पर्शमात्रदुष्टानां शुद्धिमुक्त्त्वेदानीं सलेपानां शुद्धिमाह—
तक्षणं दारुशृङ्गास्थ्नां गोबालैः फलसंभुवाम् ।
मार्जनं यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि ॥ १८५ ॥

१. द्रव्याणां बहूनां । २. क्षालनवचननिवृ । ३. अनेकपुरुषोद्धार्य ।
६ या०

८२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
ग्राह्णां मेषमहिषादिशृङ्गाणां करिवाराहशङ्खाद्यस्थनाम् । 'अस्थि'ग्रहणेन
दन्तानामपि ग्रहणम् । उच्छिष्टस्नेहादिभिर्लिप्तानां मृद्भस्मोदकादिभिरनपगत-
लेपानाम् । मनुः ( ५।१२६) - 'यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धो लेपश्च तत्कृतः ।
तावन्मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥' इति सामान्यतः शुद्धिविधानात् ।
तत्तृणं तावन्मात्रावयवापनयनं शुद्धिः । फलसंभुवां बिल्वालाबुनारिकेलादि-
फलसंभूतानां पात्राणां गोबालैरुद्धर्षणाच्छुद्धिः। यज्ञपात्राणां स्रुक्स्रुवादीनां
यज्ञकर्मणि प्रयुज्यमानानां दक्षिणेन हस्तेन दर्भैर्दशापवित्रेण वा यथाशास्त्रं
कर्माङ्गतया मार्जनं कर्तव्यम् । एतच्च श्रौतमुदाहरणमन्येषामपि सौवर्णादीनां
पात्राणां स्मार्तलौकिकर्मसु कृतशौचानामेवाङ्गत्वमिति दर्शयितुम् । यज्ञाङ्गानां
पुनः कृतशौचानामिदं दशापवित्रादिभिर्मार्जनं संस्कारार्थमिति शेषः ॥ १८५ ॥
भाषा- भेड़ या भैंस आदि के सींग और हाथी, सूकर की अस्थियों
(एवं शङ्ख) से बने हुए पात्र की शुद्धि उसे खुरचने से होती है । फल से
बनाया हुआ पात्र गोबाल से रगड़ने पर शुद्ध होता है । यज्ञ के समय (स्रुक्
स्रुवा आदि) यज्ञ पात्र हाथ से पोंछने पर हीं शुद्ध हो जाते हैं ॥ १८५ ॥
इदानीं सलेपानामेव केषांचिल्लेपापकर्षणे विशेषहेतूनाह-
'सोषरोदकगोमूत्रैः शुध्यत्याविककौशिकम् ।
सश्रीफलैरंशु पट्टं सारिष्टैः कुतपं तथा ॥ १८६ ॥
ऊषरमृत्तिकासहितेन गोमूत्रेणोदकेन वा लेपापेक्षया । आविकमूर्णामयम्,
कौशिकं कोशप्रभवं तसरीपट्टादि प्रक्षालितं शुद्ध्यति । 'उदगोमूत्रैः' इति
बहुवचनं पश्चादप्युदकप्राप्त्यर्थम् । अंशु पट्टं वल्कलतन्तुकृतम्, सश्रीफलै-
र्बिल्वफलसहितैः, कुतपः पार्वतीयच्छागगोमनिर्मितकम्बलंः, अरिष्टैःसहितैरुदक-
गोमूत्रैः, शुध्यतीत्यनुवर्तते । एतच्चोच्छिष्टस्नेहादियोगे सति वेदितव्यम् ।
अल्पोपघाते तु प्रोक्षणादि, क्षालनासहत्वात्, सर्वत्र द्रव्याविनाशेनैव शुद्धेरिष्ट-
त्वात् । तथा च देवलः-'ऊर्णाकौशेयकुतपपट्टक्षौमदुकूलजाः । अल्पशौचा
भवन्त्येते शोषणप्रोक्षणादिभिः ॥' इत्यभिधायाह- 'तान्येवामेध्ययुक्तानि क्षाल-
येच्छोधनैः स्वकैः । धान्यकल्कैस्तु फलजै रसैः क्षारानुगैरपि ॥' इति क्षौमवदेव
शाणस्य समानयोनित्वात् । ऊर्णादिग्रहणं तदारब्धतूलिकादिप्राप्त्यर्थम् । अत-
स्तस्याल्पोपघातेनैव क्षालनं कार्यम् । अमेध्यलेपादन्यत्र-'तूलिकामुपधानं च
पुष्परक्ताम्बरं तथा शोषयित्वातपे किंचित्करैः समार्जयेन्मुहुः ॥ पश्चाच्च वारिणा
१. हेतुलक्षणेनाह । २. सोषैरुदक ( = ऊषमृत्तिकासहितैः) । ३. अरिष्ट-
फलसहितैः । अरिष्टसहितैः फेनककहितैः । ४. योगत्वात् ।

आचाराध्यायः ८३
प्रोक्ष्य विनियुञ्जीत कर्मणि । तान्यप्यतिमलिनानि यथावत्परिशोधयेत् ॥' इति
देवलस्मरणात् । पुष्परक्तानि कुङ्कुमकुसुम्भादिरक्तानि । 'पुष्परक्त'ग्रहणमन्यस्यापि
हरिद्रादिरक्तस्य क्षालनासहस्य प्राप्त्यर्थम्, न मञ्जिष्ठादेः; तस्य क्षालनसह-
त्वात् । शङ्खेनाप्युक्तम्—'रागद्रव्याणि प्रोक्षितानि शुचीनि' इति ॥ १८६ ॥
भाषा—ऊन की वस्तुएँ कंबल आदि और तसरी पट्ट आदि ऊसर स्थान
की मिट्टी (रेह) और जल वा गोमूत्र से धोने पर शुद्ध होती हैं । वल्कल से
बना हुआ वस्त्र इनके साथ श्रीफल मिलाकर साफ करने से स्वच्छ होते हैं
और (पहाड़ी भेड़ों के रोएँ से बना हुआ) कुतप, दुशाला आदि रीठी, गोमूत्र
और जल से धोये जाते हैं ॥ १८६ ॥
सगौरसर्षपैः क्षौमं पुनःपाकान्महीमयम् ।
कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्षं योषिन्मुखं तथा ॥ १८७ ॥
गौरसर्षपसहितैरुदकगोमूत्रैः क्षौमं क्षुमा अतसी तत्सूत्रनिर्मितं क्षौमं शुद्ध्यति ।
पुनः पाकेन च मृन्मयं घटादि । एतच्चोच्छिष्टस्नेहलेपे वेदितव्यम् ।
मनुः (५।१२३)—'मेद्यैर्मूत्रैः पुरीषैश्च श्लेष्मपूयाश्रुशोणितैः । संस्पृष्टं नैव
शुद्ध्येत पुनः पाकेन मृन्मयम् ॥' इति स्मरणात् । चण्डालाद्युपघाते तु त्याग
एव । यथाह पराशरः—'चण्डालाद्यैस्तु संस्पृष्टं धान्यं वस्त्रमथापि वा । प्रक्षाल-
नेन शुद्ध्येत परित्यागान्महीमयम् ॥' इति । कारवो रजकचैलधावकसूपकारा-
द्यास्तेषां हस्तः सदा शुचिः । शुचित्वं तत्साध्ये कर्मणि । वस्त्रधावनादौ सूत-
कादिसंभवेऽपि । तथा च स्मृत्यन्तरम्—'कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासा-
स्तथैव च । राजानो राजभृत्याश्च सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताः ॥' इति । पण्यं पणार्हं
विक्रेयं यवव्रीह्यादि । अनेकक्रेतृजनकरपरिघट्टितमप्यप्रयतं न भवति । सूतकादि-
निमित्तेन च वणिजाम् । भिक्षाणां समूहः भैक्षं तद्ब्रह्मचार्यादिहस्तगतं अना-
चान्तस्त्रीप्रदानादिनाऽशुचिरथ्याक्रमणादिना निमित्तेनापि न दुष्यति । तथा
योषिन्मुखं संभोगकाले शुचि । 'स्त्रियश्च रतिसंसर्गे' इति स्मरणात् ॥ १८७ ॥
भाषा—अतसी के सूत से बना हुआ वस्त्र पीले सरसों और गोमूत्र एवं
जल से स्वच्छ होता है । मिट्टी के पात्र घड़ा इत्यादि पुनः पकाने से शुद्ध
होते हैं । रंगरेज, धोबी, सूपकार आदि शिल्पियों के हाथ, (जौ, धान आदि)
विक्रय की वस्तु, भिक्षा का समूह और (संभोगकाल) में स्त्री का मुख
सदैव पवित्र रहते हैं ॥ १८७ ॥
१. पुनः पाकेन । २. मद्यमूत्रपुरीषैर्नाडीवनैः पूयशोणितः ।