याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आचाराध्यायः ६६
कर्मणा कायेन यथाशक्ति धर्ममनुतिष्ठेत् तमेव मनसा ध्यायेत् वाचा च
वदेत् । १धर्मं विहितमपि लोकविद्विष्टं लोकाभिशस्तिजननं मधुपर्के गोवधादिकं
नाचरेत् । यस्मादस्वर्ग्यमग्नीषोमीयवत्स्वर्गसाधनं न भवति ॥ १५६ ॥
भाषा- कर्म, मन और वचन से यत्नपूर्वक धर्म का आचरण करे, धर्म-
विहित होने पर भी लोकविरुद्ध कर्म हो और उससे स्वर्ग की प्राप्ति न हो तो
उसे नहीं करना चाहिए ॥ १५६ ॥
मातृपितॄतिथिश्रातृजामिसम्बन्धिमातुलैः ।
वृद्धबालातुराचार्यवैद्यसंश्रितबान्धवैः ॥ १५७ ॥
ऋत्विक्पुरोहितापत्यभार्यादाससनाभिभिः ।
विवादं वर्जयित्वा तु सर्वाँल्लोकाञ्जयेद् गृही ॥ १५८ ॥
माता जननी, पिता जनकः, अतिथिरध्वनीनः, भ्रातरो भिन्नोदरा
अपि। जामयो विद्यमानभर्तृकाः स्त्रियः, संबन्धिनो वैवाह्याः मातुलौ मातृभ्राता,
वृद्धः सप्तत्युत्तरवयस्कः, बाल आ षोडशाद्वर्षात् , आतुरो रोगी, आचार्य
उपनेता, वैद्यो विद्वान् भिषग्वा, संश्रितः उपजीवी, बान्धवाः पितृपक्ष्या मातृ-
पक्ष्याश्च, मातुलस्य पृथगुपादानमादरार्थम् । ऋत्विग्याजकः, पुरोहितः शान्त्यादेः
कर्ता, अपत्यं पुत्रादि, भार्या सहधर्मचारिणी, दासः कर्मकरः, सनाभयः सोदराः,
भ्रातृभ्यः पृथगुपादानमजाभिभगिनीप्राप्त्यर्थम् । एतैर्मात्रादिभिः सह वाक्कलहं
परित्यज्य सर्वान्प्राजापत्यादीन् लोकान्प्राप्नोति ॥ १५७-१५८ ॥
भाषा - माता, पिता, अतिथि, भाई, सुहागिन स्त्री, सम्बन्धी, मामा, वृद्ध,
बालक, रोगी, आचार्य, वैद्य, आश्रितजन, ( पिता एवं माता पक्ष के ) बान्धव,
ऋत्विज, पुरोहित, पुत्र पत्नी, दास और सोदर भाइयों के साथ विवाद न करके
गृहस्थ सभी लोकों को प्राप्त करता है १५७-१५८ ॥
पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य न स्नायात्परवारिषु ।
स्नायान्नदीदेवखातह्रदप्रस्रवणेषु च ॥ १५९ ॥
परवारिषु परसंबन्धिषु सर्वसत्त्वोद्देशेनात्यक्तेषु तडगादिषु पञ्च पिण्डान-
नुद्धृत्य न स्नायात् । अनेनात्मीयोत्सृष्टाभ्यनुज्ञातेषु पिण्डोद्धारमन्तरेणापि स्नानम-
भ्यनुज्ञातम् । नद्यादिषु कथं तर्हीत्याह - स्नायान्नदीति । साक्षात्परम्परया वा
समुद्रगाः स्त्रवन्त्यो नद्यः, देवखातं देवनिर्मितं पुष्करादि, उदकप्रवाहाभिपात-
कृत्सजलो महानिम्नप्रदेशो ह्रदः, पर्वताद्युच्चप्रदेशात्प्रस्रुतमुदकं प्रस्रवणम्, एतेषु
पञ्चपिण्डानुद्धरणेनैव स्नायात् । एतच्च नित्यस्नानविषयं सति संभवे मनुः
१. धर्म्यम् । २. मग्निष्टोमीयवत् । ३. मन्तरेणापि ।