याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

८२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
ग्राह्णां मेषमहिषादिशृङ्गाणां करिवाराहशङ्खाद्यस्थनाम् । 'अस्थि'ग्रहणेन
दन्तानामपि ग्रहणम् । उच्छिष्टस्नेहादिभिर्लिप्तानां मृद्भस्मोदकादिभिरनपगत-
लेपानाम् । मनुः ( ५।१२६) - 'यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धो लेपश्च तत्कृतः ।
तावन्मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥' इति सामान्यतः शुद्धिविधानात् ।
तत्तृणं तावन्मात्रावयवापनयनं शुद्धिः । फलसंभुवां बिल्वालाबुनारिकेलादि-
फलसंभूतानां पात्राणां गोबालैरुद्धर्षणाच्छुद्धिः। यज्ञपात्राणां स्रुक्स्रुवादीनां
यज्ञकर्मणि प्रयुज्यमानानां दक्षिणेन हस्तेन दर्भैर्दशापवित्रेण वा यथाशास्त्रं
कर्माङ्गतया मार्जनं कर्तव्यम् । एतच्च श्रौतमुदाहरणमन्येषामपि सौवर्णादीनां
पात्राणां स्मार्तलौकिकर्मसु कृतशौचानामेवाङ्गत्वमिति दर्शयितुम् । यज्ञाङ्गानां
पुनः कृतशौचानामिदं दशापवित्रादिभिर्मार्जनं संस्कारार्थमिति शेषः ॥ १८५ ॥
भाषा- भेड़ या भैंस आदि के सींग और हाथी, सूकर की अस्थियों
(एवं शङ्ख) से बने हुए पात्र की शुद्धि उसे खुरचने से होती है । फल से
बनाया हुआ पात्र गोबाल से रगड़ने पर शुद्ध होता है । यज्ञ के समय (स्रुक्
स्रुवा आदि) यज्ञ पात्र हाथ से पोंछने पर हीं शुद्ध हो जाते हैं ॥ १८५ ॥
इदानीं सलेपानामेव केषांचिल्लेपापकर्षणे विशेषहेतूनाह-
'सोषरोदकगोमूत्रैः शुध्यत्याविककौशिकम् ।
सश्रीफलैरंशु पट्टं सारिष्टैः कुतपं तथा ॥ १८६ ॥
ऊषरमृत्तिकासहितेन गोमूत्रेणोदकेन वा लेपापेक्षया । आविकमूर्णामयम्,
कौशिकं कोशप्रभवं तसरीपट्टादि प्रक्षालितं शुद्ध्यति । 'उदगोमूत्रैः' इति
बहुवचनं पश्चादप्युदकप्राप्त्यर्थम् । अंशु पट्टं वल्कलतन्तुकृतम्, सश्रीफलै-
र्बिल्वफलसहितैः, कुतपः पार्वतीयच्छागगोमनिर्मितकम्बलंः, अरिष्टैःसहितैरुदक-
गोमूत्रैः, शुध्यतीत्यनुवर्तते । एतच्चोच्छिष्टस्नेहादियोगे सति वेदितव्यम् ।
अल्पोपघाते तु प्रोक्षणादि, क्षालनासहत्वात्, सर्वत्र द्रव्याविनाशेनैव शुद्धेरिष्ट-
त्वात् । तथा च देवलः-'ऊर्णाकौशेयकुतपपट्टक्षौमदुकूलजाः । अल्पशौचा
भवन्त्येते शोषणप्रोक्षणादिभिः ॥' इत्यभिधायाह- 'तान्येवामेध्ययुक्तानि क्षाल-
येच्छोधनैः स्वकैः । धान्यकल्कैस्तु फलजै रसैः क्षारानुगैरपि ॥' इति क्षौमवदेव
शाणस्य समानयोनित्वात् । ऊर्णादिग्रहणं तदारब्धतूलिकादिप्राप्त्यर्थम् । अत-
स्तस्याल्पोपघातेनैव क्षालनं कार्यम् । अमेध्यलेपादन्यत्र-'तूलिकामुपधानं च
पुष्परक्ताम्बरं तथा शोषयित्वातपे किंचित्करैः समार्जयेन्मुहुः ॥ पश्चाच्च वारिणा
१. हेतुलक्षणेनाह । २. सोषैरुदक ( = ऊषमृत्तिकासहितैः) । ३. अरिष्ट-
फलसहितैः । अरिष्टसहितैः फेनककहितैः । ४. योगत्वात् ।