तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक ३३३ ] प्रथमाह्निकम् । ३०६
र्यज्ञाः इत्यर्थः, अत एव शिवसद्भावमयाः - परप्रमात्रे-
कात्मज्ञानशालिनः इति यावत्, अत एव च गुरवः-
तात्त्विकार्थोपदेशिनः इति - एतदधिगमाय त एव
परमाधिकारिणः इत्युक्तं यतः प्रविचारणेऽधिक्रि-
यन्ते इति, यद्वक्ष्यति
'गुरोर्लक्षणमेतावदादिमान्त्यं च वेद्ययेत् ।
पूज्यः सोऽहमिव ज्ञानी भैरवो देवतात्मकः ॥'
इति ॥३३३॥
इह आह्निकादाह्निकान्तरस्य संचयन्यायेन पर-
स्परमनुस्यूततां दर्शयितुम् एकेनैव श्लोकेन तत्पर्य-
न्तप्रारम्भयोरुपसंहारोपक्रमौ करोति, इति 'अस्य
ग्रन्थकारस्य शैली'-इति श्लोकस्य प्रथमार्धेन
आह्निकार्थमुपसंहरति
तन्त्रालोकेऽभिनवरचिते-
ऽमुत्र विज्ञानसत्ता-
भेदोद्गारप्रकटनपटा-
वाह्निकेऽस्मिन्समाप्तिः ।
पं० ३ क० पु० अधिगमाय अत एव परमाधिकारिण इति पाठः ।
पं० ६ ग० पु० आद्यमन्त्यं चेति पाठः ।

३१० श्रीतन्त्रालोकः ।
पटौ इति पाक्षिकः पुंवद्भावः । इति शिवम् ॥
श्रीशृङ्गाररथादवाप्य कृतिनो जन्मानवद्यक्रमं
श्रीमच्छङ्खधरात्परं परिचयं विद्यासु सर्वासपि ।
श्रीकल्याणतनोः शिवादधिगमं सर्वागमानामपि
व्याख्यातं प्रथमाह्निकं जयरथेनात्रावधेयं बुधैः ॥
—
इति श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमदभिनवगुप्तविरचिते तन्त्रालोके
श्रीमद्राजानकजयरथकृतप्रकाशाख्यव्याख्योपेते विज्ञान-
भेदप्रकाशनं नाम प्रथममाह्निकं समाप्तिगमत् ॥
एतत्कश्मीरभूपालसंश्रितेन प्रकाशितम् ।
सता मुकुन्दरामेण सन्मुदे स्ताच्छिवेर्पितम् ॥
श्रीशिवार्पणमस्तु ॥
—

This page is blank and contains no text to transcribe.

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ उपलब्ध नहीं है / यह पृष्ठ रिक्त है)

अथ
श्रीतन्त्रालोकस्य
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तपादविरचितस्य
श्रीमदाचार्यजयरथकृतप्रकाशाख्यव्याख्योपेतस्य
द्वितीयमाह्निकम्
जयतान्नतजनजयकृत्सञ्जयो रुद्रो विनाभ्युपायं यः ।
पूरयति कं न कामं कामं कामेश्वरत्वेन ॥१॥
इदानीं
'यो हि यस्माद् गुणोत्कृष्टः स तस्मादूर्ध्व उच्यते।'
इति-स्थित्या आणवादीनां यथायथमुत्कर्षादिह पूर्व-
पूर्वमेवाभिधानमिष्यते इत्युपैयैकरूपत्वेन शांभवा-
पं० २ क० ख० पु० कः पूरयति किं न कामं कामं वागीश्वरत्वेनेति पाठः ।
पं० ६ क० पु० अभिधानं करिष्यते इति इत्युपायैकेति च पाठः ।

२ श्रीतन्त्रालोकः ।
दप्यनुपायस्योत्कृष्टत्वम्, इति - प्रथमं तत्स्वरूपमे-
वाभिधातुमाह्निकान्तरारम्भं द्वितीयार्धेन प्रतिजानीते
यत्तत्राद्यं पदमविरतानुत्तरज्ञप्तिरूपं
तन्निर्णेतुं प्रकरणमिदमारभेऽहं द्वितीयम् ॥१॥
तन्निर्णयमेवाह
अनुपायं हि यद्रूपं
कोऽर्थो देशनयात्र वै ।
सकृत्स्याद्देशना पश्चा-
दनुपायत्वमुच्यते ॥२॥
वै-शब्दोऽवधारणे, तेन नैव कश्चिदर्थः इत्यर्थः ।
अत्रैव समाधत्ते 'सकृत्स्यात्' इत्यादिना, देशना
इत्युपलक्षणं - तेन सिद्धदर्शनाद्यपि ग्राह्यं, यदुक्तम्
'सिद्धानां योगिनीनां च दर्शनं चरुभोजनम् ।
कथनं संक्रमः शास्त्रे साधनं गुरुसेवनम् ॥
इत्याद्यो निरुपायस्य संक्षेपोऽयं वरानने ।'
इति । सकृदिति - न पुनरुपायानुभवः पौनःपुन्ये-
नेत्यर्थः । अत एवाह 'पश्चादनुपायत्वमुच्यते' इति,
पं० ३ क० पु० यत्र त्वाद्यं परमशिवतानुत्तरेति, ख० पु० यत्तत्राद्यमिति पाठः ।
पं० ४ क० ख० पु० मिदं त्वारभेयं द्वितीयमिति पाठः ।

श्लोक ३ ] द्वितीयमाह्निकम् । ३
आणवादौ असकृद्भाव्यमानो हि देशनादि उपेय-
प्राप्तिं विदधाति इति तत्र तथात्वमुक्तम्, इह तु न
तथा इत्यनुपायत्वं, पर्युदासस्य 'अनुदरा कन्या'
इति वदल्पार्थत्वेऽपि भावात् अल्पोपायत्वमित्यर्थः-
प्राप्तव्ये हि प्राप्ते किं नाम निरर्थकैरायासकारि-
भिर्भावनादिभिरिति भावः, यदुक्तम्
'उपायैर्न शिवो भाति भान्ति ते तत्प्रसादतः ।
स एवाहं स्वप्रकाशो भासे विश्वस्वरूपकः ॥
इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं सकृत्केचन निश्चिताः ।
विना भूयोऽनुसंधानं भान्ति संविन्मयाः स्थिताः ॥'
इति ॥ २ ॥
नन्वत्र प्रसज्यप्रतिषेधपक्षावलम्बनेनाविद्यमानो-
पायत्वमेव, इति मुख्योऽर्थः कस्मान्न व्याख्यातः ?
इत्याशंक्याह
अनुपायमिदं तत्त्व-
मित्युपायं विना कुतः ।
स्वयं तु तेषां तत्तादृक्
किं ब्रूमः किल तान्प्रति ॥३॥
पं० १२ क० पु० नेन विद्यमानोपायमेवेति पाठः ।

४ श्रीतन्त्रालोकः ।
'इदमनुपायं तत्त्वम्' इत्याद्युपदेशादिना केनचि-
दुपायेनावश्यं भाव्यम्, अन्यथा लक्षणमुपायमन्तरेण
कथं सिद्ध्येत्, इत्युक्तम् 'इत्युपायं विना कुतः' तेन
सकृदुपदेशादिना केनचिदुपायेनावश्यं भाव्यम्,
अन्यथा ह्यनुपायपरतत्त्वज्ञप्तिरेव न स्यात् । ननु
स्वविमर्शबलात्स्वयमेव प्राप्तप्राप्तव्या अपि केचिद्
दृश्यन्ते, इति-किं सकृदुपदेशाद्यात्मना स्वल्पे-
नाव्युत्पन्नेन ? इत्याशंक्याह 'स्वयमित्यादिना' तदि-
त्यनुपायं परप्रकाशात्मकं रूपं, किं ब्रूम इति-नहि
तदधिकारेण शास्त्रस्यैव प्रवृत्तिर्भवेदिति भावः,
तदुक्तम्
'तत्त्वज्ञस्य तृणं शास्त्रं.........।'
इति । यदभिप्रायेणैव
'संसाराम्बुनिधिं यः स्यात्तितीर्षुः कश्चिदुत्तमः'
नात्यन्ततज्ज्ञो नो मूर्खः सोऽस्मिञ्छास्त्रेऽधिकारवान्' ।
इत्यादावत्यन्ततज्ज्ञस्य शास्त्रे नाधिकार उक्तः, तेन
वयमर्वाग्दर्शिनोऽप्यदृष्टेऽर्थे शास्त्रैकदिव्यचक्षुष आरु-
पं० २ ग० पु० उपायान्तरेण कथमिति पाठः ।
पं० ८ ग० पु० अव्युत्पन्नत्वेन इति पाठः ।
पं० १४ संसारेति पदद्वयं ग० पुस्तकात्पूरितमस्ति ।

श्लोक ४ ] द्वितीयमाह्निकम् । ५
रुज्जूनायातशक्तिपातान्प्रत्येव किंचन ब्रूमः—तेषां
ह्येवमुपायमन्तरेण न कदाचिदप्युपेयप्राप्तिर्भवेत् इत्ये-
वमुक्तम्, यद्वक्ष्यति
'नानिर्मलचितः पुंसोऽनुग्रहस्त्वनुपायकः ।'
इति ॥ ३ ॥
ननु यद्येवं तर्हि अल्प एव कश्चिदुपायोंशः समुप-
दिश्यतां येनोपदेश्यजनस्य सुखमेव उपेयप्राप्तिः
स्यात्, किं बह्वायासदायिभिरन्यैरुपायैः? इत्याशंक्याह
यच्चतुर्धोदितं रूपं
विज्ञानस्य विभोरसौ ।
स्वभाव एव मन्तव्यः
स हि नित्योदितो विभुः ॥४॥
यच्चतुर्धा-अनुपायादिभेदेन विज्ञानस्य रूपमुक्तं
तद्विभोः परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यं ज्ञेयम्, स एव हि
स्वस्वातन्त्र्यादतिनिर्हासतारतम्यादियोगाद्विचित्रेणो-
पदेश्यजनात्मना प्रस्फुरन् तदनुसारमेव तत्तदुपाय-
पं० ६ क० ख० पु० समुद्दिश्यतामिति पाठः ।
पं० १२ ग० पु० स हि संविन्मयः प्रभुरिति पाठः ।
पं० १५ क० पु० स्वातन्त्र्यात्तारतम्येति पाठः ।

६ श्रीतन्त्रालोकः ।
वैचित्र्यमप्याभासयेत्। नन्वेक एव विचित्रेण रूपेण च
स्फुरति, इति किमेतत् ? इत्याशंक्याह ‘स हीत्यादि’
नित्योदित इति – अप्रच्युतप्राच्यस्वरूपः, अत एव
‘विभुः’ व्यापकः – तत्तद्वैचित्र्यग्रहणकालेऽप्यनुगत
एवेत्यर्थः ॥ ४ ॥
अत एवाह
एतावद्भिरसंख्यातैः
स्वभावैर्यत्प्रकाशते ।
कोऽप्यंशांशिकया तेन
विशन्त्यन्ये निरंशतः ॥ ५ ॥
एतावद्भिरिति – चतुर्भिः, असंख्यातैरिति – तत्त-
दवान्तरभेदात्, तेनेति – अनेकेन स्वभावेन प्रकाश-
नात् ॥५॥
न केवलमत्रेयदेव वैचित्र्यं यावदन्यदप्यस्तीत्याह
तत्रापि चाभ्युपायादि-
सापेक्षान्यत्वयोगतः ।
उपायस्यापि नो वार्या
तदन्यत्वाद्विचित्रता ॥ ६ ॥
पं० १४ क० पु० सापेक्षत्वान्ययोगत इति पाठः ।

श्लोक ८ ] द्वितीयमाह्निकम् । ७
उपायस्यापीति अपिशब्दो भिन्नक्रमः, तेन नो वार्या
तदन्यत्वादपि, इति व्याख्येयम्, एतच्च प्रथमाह्निक
एव वितत्य निर्णीतम्, इति — नेह पुनरायस्तम् ॥६॥
एवमेतत् प्रसंगादभिधाय प्रकृतमेवाह
तत्र ये निर्मलात्मानो
भैरवीयां स्वसंविदम् ।
निरुपायामुपासीना-
स्तद्विधिः प्रणिगद्यते ॥७॥
ये केचन तीव्रतीव्रशक्तिपातानुविद्धा विकल्पक-
लंकान्मुक्ताः, भैरवीयां पूर्णाम्, अत एवानुपायम् —
अनपेक्षाम्, आत्मसंविदमाविष्टाः, तेषां विधिः —
पूर्णसंविदावेशक्रमात्मा प्रकारः, प्रकर्षेण निगद्यते —
युक्तियुक्तत्वेन भण्यते इत्यर्थः ॥ ७ ॥
तदेवाह
तत्र तावत्क्रियायोगो
नाभ्युपायत्वमर्हति ।
पं० ९ क० पु० शक्तिपातविकल्पान्मुक्ता इति पाठः ।
पं० १२ क० पु० आवेशात्मप्रकार इति पाठः ।