युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

याला-नीराजन-युक्तिः । १७६
नौकानां वरुणो देवो यानानान्तु जयन्तकः ।
अस्त्राणां देवता रामो यमः खड्गस्य पूज्यते ॥ ६६ ॥
ध्वजानां हनुमान् पूज्यो वृहस्पतिरिति क्रमात् ।
तान् पूजयित्वा विधिवदेतान् नीराजयेन्नृपः ॥ ६७ ॥
द्वादश महिषैः पुष्टश्चामर-घण्टास्वनादिभूषाढ्यैः ।
छागलैर्महिषद्दिगुणैः छागलद्दिगुणैर्वृषैः ख पुष्टाङ्गैः ॥ ६८ ॥
वृषभद्दिगुणैः पुरुषैस्तद्दिगुणैश्चारुदीपिकाभिः ।
भव्यं वा सहस्रं शुभदिने नीराजयेद्राजा ॥ ६९ ॥
द्वादश-वाहै रुचिरैः साङ्गोपाङ्गैरतोऽर्द्धतयोष्ट्रैः ।
तस्यार्द्धतो व्याघ्रैर्गजशत-नीराजनं सम्भवति ॥ १०० ॥
छागलशतं वृषभशतं शतञ्च मेषाणाम् ।
तुरगा दश हृष्टाङ्गा व्याघ्राः पञ्च द्विपश्चैकः ॥ १ ॥
भल्लूका हि कुक्कुराश्चैकैकाः पत्तिलक्षणस्य ।
नौका शतकं साङ्गं नवदशकं काञ्चनादिभिर्घटितम् ॥ २ ॥
बहुशतमपि जन्तूनां नौका नीराजने राज्ञाम् ।
यद्वा द्विपदं यानं सर्वेषामिष्यते तुरगैः ॥ ३ ॥
स्वदशा (१) वत्सरवसितै योग्याङ्गैर्यो ग्यवर्णैश्च ।
अष्टाभिर्धातुभिः कुर्यादस्त्र-नीराजना-विधिम् ॥ ४ ॥
गजाश्च नर नौकाभि र्द्विगुणाभिर्यथोत्तरम् ।
रत्नैर्नानाविधैरस्त्रैर्धातुभिर्वसनैस्तथा ॥ ५ ॥
सिंहासनैश्च योग्यैश्च कुर्यान्नीराजना-विधिम् ।
गृहनीराजनाप्येवं नरस्याथ निगद्यते ॥ ६ ॥
श्वभिः खरैः शृगालैश्च व्याघ्रै रुष्टैस्तथोद्धतैः ।
पुरं नीराजयेद्राजा चिरसम्पत्ति-हेतवे ॥ ७ ॥
( १ ) सु दशा इति (क) पुस्तक पाठः ।

१८० युक्तिकल्पतरौ—
श्वा दशाश्वस्तदर्द्धेन नरश्चैव तदर्द्धतः ।
व्याघ्रादीनां तथैकैकं रत्नं नानाविधं तथा ॥ ८ ॥
अस्त्राणि धातवश्चैव वस्त्राणि च फलानि च ।
वनजाः स्थलजाश्चैव जलजाश्चैव जन्तवः ॥ ९ ॥
नवग्रहाश्च सूर्याद्याः शैलाः सप्तघटास्तथा ।
योग्यधातु-समुद्भूता नौकाखण्डत्रयं तथा ॥ १० ॥
एकैकं द्विपदं यानं खट्वा शय्याशनं तथा ।
निज-देहमितं स्वर्णं रजतं ताम्रमेव वा ॥ ११ ॥
आत्म-नीराजने दद्याद् यदिच्छेच्चिर-संस्थितिम् ।
अस्त्रैर्नानाविधैः कुर्याद् युवराज-निराजनम् ॥ १२ ॥
अलङ्कारैश्च विविधैर्देवी-नीराजनं मतम् ।
मन्त्रि-नीराजनं राजा हयेनैव समाचरेत् ॥ १३ ॥
अमात्यानां सैनिकानां विप्राणां धनिनां तथा ।
वस्त्रैर्नीराजनं कुर्यादिति भोजस्य सम्मतम् ॥ १४ ॥
नीराजनाया वस्तूनि न पश्येन्न पुनः स्पृशेत् ।
सप्तकृत्वः परिभ्राम्य कुर्यान्नीराजनाविधिम् ॥ १५ ॥
न्यसेद्वा परराष्ट्रेषु गहने वा जलेऽपि वा ।
दैवज्ञ-वैद्य-दीनेभ्य प्रयच्छेद्वा यथायथम् ॥ १६ ॥
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मया नीराजनाविधिः ।
अनेन विधिना राजा सुचिरं सुखमश्नुते ॥ १७ ॥
तथाहि गर्गः ।
नीराजना महेन्द्राणां निहन्ति विपदोऽखिलाः ।
सैव सन्नहनं (१) राज्ञां कञ्चुकेनेव संयतः ॥ १८ ॥
( १ ) सन्दहनम् इति (क) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८१
नीराजना वन्दितानां नभयं विद्यते क्वचित् ।
नीराजना-विहीनानां नश्येयुः सर्व्वसम्पदः ॥ १८ ॥
तथा च वात्स्यः ।
ये भूमिपालाः प्रतिवत्सरान्ते,
कुर्व्वन्ति नीराजन-कर्म्सम्यक् ।
तेषां न लक्ष्मोः क्षयतामुपैति,
साम्राज्य लक्ष्मोः करगैव तेषाम् ॥ २० ॥
एवं नीराजनं कृत्वा ( १ ) राजा प्रस्थानमाचरेत् ।
प्रस्थानं यानतोयस्मात्तस्माद्यानं निरूप्यते ॥ २१ ॥
चतुष्पदं द्विपदञ्च अ(श्वा)पदञ्चेति तन्त्रिधा ।
यानेषु वाजिनो मुख्या निर्द्दिष्टाः सर्व्वसम्मताः ।
अतस्तेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणत्वमतः परम् ॥ २२ ॥
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ नीराजनविधिः ।
अथाश्वपरीक्षा ।
सपक्षा वाजिनः पूर्व्वं संजाता व्योमचारिणः ।
गन्धर्व्वेभ्यो यथाकामं गच्छन्ति च समन्विताः ॥ २३ ॥
इन्द्रादेशाच्छाालिहोत्रस्तेषां पक्षमथाच्छिनत् ।
ततः प्रभृति निष्पक्षा स्तुरङ्गा धरणीं गताः ॥ २४ ॥
उत्तमा मध्यमा नीचाः कणीयांसस्तथा परे ।
चतुर्द्धा वाजिनो भूमौ जायन्ते देशसंश्रयात् ॥ २५ ॥
( १ ) त्यक्ता इति ( क ) पुस्तक पाठः ।

१८२ युक्तिकल्पतरौ—
ताजिताः खुरशालाश्च तुषाराश्चोत्तमा हयाः ।
गोजिकाणाश्च केकाणाः प्रौढाहाराश्च मध्यमाः ॥ २६ ॥
ताड़जा उत्तमाशाश्च राज-शूलाश्च मध्यमाः ।
गत्वराः साध्य (१) वासाश्च सिन्धुदाराः कणीयसः ॥ २७ ॥
अन्यदेशोद्भवा ये च ते वै नीचाः प्रकीर्त्तिताः ।
वाजिनो जलजाः केचिद्वह्निजातास्तथापरे ॥ २८ ॥
समीरप्रभवाश्चान्ये तुरगा मृगजाः परे ।
जलोद्भवा द्विजा ज्ञेयाः क्षत्रिया वह्नि-सम्भवाः ॥ २६ ॥
प्रभञ्जनभवा वैश्या मृगजाः शूद्रजातयः ।
पुष्पगन्धिर्भवेद्विप्रः क्षत्रियो गुरुगन्धिकः ॥ ३० ॥
घृतगन्धो भवेद्वैश्यो मीनामोदौ च शूद्रकः ।
विवेकी सदृशो विप्रस्तेजस्वी क्षत्रियो वली ॥ ३१ ॥
कोष्णाभावो (२) भवेद्वैश्यः शूद्रो निःसत्त्वको भवेत् ।
विप्राद्या वाजिनाः सर्व्वे त्रयो भूमिपतेः सदा ।
शूद्रजातिं तुरङ्गन्तु न स्पृशन्ति नरेश्वराः ॥ ३२ ॥
इत्यश्वोत्पत्तिः ।
अथाङ्गुल्याङ्ग-विभागः ।
सप्तविंशत्यङ्गुलोभिर्मुख-मानं विधीयते ।
कर्णौ षडङ्गुलौ प्रोक्तौ भालकं चतुरङ्गुलम् ॥ ३३ ॥
चत्वारिंशच्च सप्ताढ्यः (३) स्कन्धः संपरिकीर्त्तितः ।
पृष्ठवंशश्चतुर्विंशः सप्तविंशा तथा कटी ॥ ३४ ॥
(१) साध्यवासाश्च इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) कोष्णभावी इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) सप्ताढ्या इति (ग) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८३
इति सूक्ष्मं तथा निम्नं प्रतिपुच्छं द्वयाधिकम् ।
लिङ्गं हस्त-प्रमाणन्तु तथाण्डौ चतुरङ्गुलौ ॥ ३५ ॥
मध्य (१) स्थानं चतुर्विंशं हृदयं षोडशात्मकम् ।
कटिकुच्छ(कक्षा)न्तरं प्रोक्तं चत्वारिंशत् प्रमाणतः ॥ ३६ ॥
मणिबन्ध-द्वयञ्चैव खुराश्च चतुरङ्गुलाः ।
अशीत्यङ्गुलिकाः, पादा दीर्घा विंशाधिका मताः ॥ ३७ ॥
इत्यश्वाङ्गुलि-विभागः ।
अथ वर्णाः ।
यदाह नकुलः,—
सप्तवर्णा भवन्तीह सर्वेषां वाजिनां ध्रुवम् ।
तानहं कीर्त्तयिष्यामि भेदैर्जाताननेकधा ॥ ३८ ॥
सितो रक्तस्तथा पीतः सारङ्गः पिङ्ग एव च ।
नीलः कृष्णोऽथ सर्वेषां श्वेतः श्रेष्ठतमो मतः ॥ ३९ ॥
श्वेतः कुन्देन्दुसङ्काशो रक्तः कौसुम्भ (२) सन्निभः ।
हरिद्रा-सदृशः पीतः सारङ्गः कर्बुरः स्मृतः ॥ ४० ॥
पिङ्ग(ष)ङ्गः कपिलाकारो नीलो दूर्वादल-प्रभः ।
कृष्णो जम्बुफलाकारः शास्त्रज्ञैः समुदाहृतः ॥ ४१ ॥
इत्यश्व-वर्णाः ।
अथ वयोविभागः ।
दन्तेषु व्यञ्जनं यद्वत् (३) तेन ज्ञेयो वयःक्रमः ॥ ४२ ॥
(१) माक इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) कुन्देन्दु इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) यद् यत् इति (ग) पुस्तक पाठः ।

१८४ युक्तिकल्पतरौ—
तद्यथा---
कालिका हरिणी शुक्ला काचा मक्षिकया सह ।
शङ्खो मूषलकञ्चैव दन्तानां चलतां(ता)तथा ।
इत्यष्टौ व्यञ्जनान्याहुरथैषां लक्षणं शृणु ॥ ४३ ॥
चतुर्भिर्व्वत्सरैर्द्दन्ताश्चत्वारः परिकीर्त्तिताः ।
पञ्चभिश्च षडित्येवं जायन्ते त्वथ कालिकाः ॥ ४४ ॥
षष्ठे संवत्सरे प्राप्ते कालिकान्या भवेत् तु हि ।
तथान्या सप्तमे वर्षे चतुर्थी (१) कालिका भवेत् ॥ ४५ ॥
अष्टमे वत्सरे प्राप्ते जायन्ते सर्व्वकालिकाः ।
नवमे त्वथ ताः सर्व्वा आपीताः सम्भवन्ति च ॥ ४६ ॥
केचिदेकादशे वर्षे तावत् पोतत्वमागताः ।
ततः श्वेताः प्रजायन्ते चतुर्द्दशसमावधि ॥ ४७ ॥
ततः काचप्रभाः सम्यग् यावत् संवत्सरास्त्रयः ।
ततः सप्तदशादूर्द्धं यावद्वर्षाणि विंशतिः ॥ ४८ ॥
मक्षिकाभां वदन्त्येषां (२) यावद्वर्षत्रयं पुनः ।
शङ्खाभासाः सर्व्वदन्ता भवन्ति वाजिनां ततः ॥ ४६ ॥
त्रयोविंशात् परे वर्षे दशमा मूषला मताः ।
षड्विंशात् परतो दन्ताः स्थानाच्चलनमाप्नुयुः ॥ ५० ॥
यावद्वर्षत्रयं पश्चान्निपतन्ति समात्रये ।
द्वात्रिंशद्वत्सरे वाजी नूनं निर्व्वाणमाप्नुयात् ॥ ५१ ॥
इत्यश्व-वयः स्थानम् ।
(१) चतुर्थ इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) मक्षिकाभावदन्तेषां इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८५
अथ अश्वस्य शुभलक्षणानि ।
दीर्घाः शुष्का विशालास्या ये भवन्ति तुरङ्गमाः ।
ते शस्ताः पार्थिवेन्द्रस्य यानवाहनकर्म्मणि ॥ ५२ ॥
आस्यं भुजौ चापि कृकाटिका च,
दीर्घं चतुष्कं तुरगस्य शस्तम् ।
तथोन्नते घ्राणपुटे ललाटे ;
शफश्च (१) वाजिप्रवरस्य वोध्यः ॥ ५३ ॥
श्रोत्रे च मणिवन्धश्च पुच्छं कोष्ठं लघूत्तमम् ।
पीताङ्गः श्वेतपादो यो यश्च स्यात् सितलोचनः (२) ॥ ५४ ॥
चक्रवाकः स विज्ञेयो राजार्हः प्रियसत्तमः ।
मुखे चन्द्रकसंवीतः पक्वजम्बूफलाकृतिः ॥ ५५ ॥
श्वेतपादः स विज्ञेयो मल्लिकाख्यः सुपूजितः (३) ।
सर्ब्बश्वेतो हयो यस्तु श्यामैकश्रवणो भवेत् ॥ ५६ ॥
स वाजी वाजिमेधार्हः श्यामकर्णः सुदुर्ल्लभः ।
यस्य पादाः सिताः सर्व्वे पुच्छो मुष्को मुखं तथा ॥ ५७ ॥
मूर्द्धजास्तु सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ।
यस्य पादाः सिताः सर्व्वे चन्द्रकश्च ललाटके ॥ ५८ ॥
कल्याणपञ्चकः प्रोक्तो भर्त्तुः कल्याणकारकः ।
विमिश्रवर्णकाः सर्व्वे प्रशस्ता वाजिनो मताः ॥ ५९ ॥
यस्योत्कृष्टतरा वर्णा वृद्धिं यान्ति शनैः शनैः ।
नाशयन्ति तथा नीचान् करोति स वहन् हयान् ॥ ६० ॥
इत्यश्वस्य शुभलक्षणानि ।
( १ ) कफश्च इति (क) पुस्तकपाठः ।
( २ ) स्याच्छितलोचनः इति (ख) पुस्तकपाठः ।
( ३ ) स पूजितः इति (ग) पुस्तकपाठः ।
२४

१८६ युक्तिकल्पतरौ—
अथाश्वस्य आवर्त्तगुणाः ।
रोम्नां (१) भ्रमिर्वदावृत्तिरावर्त्त इति गद्यते ।
षड्विधो दक्षिणो वामो दक्षिणस्तु शुभावहः ॥ ६१ ॥
नासिकाग्रे ललाटाग्रे शङ्खे कण्ठे च मस्तके ।
आवर्त्तो जायते येषां ते धन्यास्तु तुरङ्गमाः ॥ ६२ ॥
ललाटे यस्य चावर्त्तो द्वितीयस्तु ककुन्दरे ।
मस्तके च तृतीयस्तु स विज्ञेयो हयोत्तमः ॥ ६३ ॥
द(ग)ण्डावर्त्तो भवेद्यस्य वाजिनो दक्षिणाश्रयः ।
स करोति महासौख्यं स्वामिनः शिरसंज्ञितः (२) ॥ ६४ ॥
कर्णमूले यदावर्त्तः स्तनमध्ये तथापरः ।
विजयाख्यावुभौ तौ तु युद्धकाले जयप्रदौ ॥ ६५ ॥
स्कन्धपार्श्वे यदावर्त्तः स भवेत् सुखकारकः ।
नासामध्ये यदावर्त्त एको वा यदि वा त्रयः ॥ ६६ ॥
चक्रवर्त्ती स विज्ञेयो वाजी भूपाल-भूषितः ।
कण्ठे यस्य महावर्त्तः प्रोक्तश्चिन्तामणिः शुभः ॥ ६७ ॥
रोम्नां वृश्चिकवत् स्थानं शुक्तिरित्यभिधीयते ।
यत्रावर्त्तः शुभस्तत्र शुक्तिस्तत्र शुभावहा (३) ॥ ६८ ॥
इति आवर्त्त गुणाः ।
अथाश्वस्य दोषाः ।
चत्वारोऽप्यसिताः पादाः सर्व्वश्वेतस्य वाजिनः ।
भवन्ति यस्य स त्याज्यो यमदूतः सुदूरतः ॥ ६९ ॥
( १ ) व्योम्नां इति (क) पुस्तकपाठः
( २ ) शिरःसङ्गितः इति (ख) पुस्तकपाठः ।
( ३ ) शुभा भवेत् इति (ग) पुस्तकपाठः ।

चत्वारो यस्य वै पादाः परस्पर विवर्णकाः ।
स त्याज्यो मुषली नाम्ना मुनिभिः कुलनाशनः ॥ ७० ॥
दुर्लभं वाजिनं जह्याद् यदोच्छेःत् शाश्वतीं श्रियम् ।
यस्तु(स्य) वर्णविभेदेन ज्ञायते रोमसंभवात् ॥ ७१ ॥
पुष्पाह्वयः स परित्याज्यः सर्व्ववाजि-भयावहः ।
यस्यावशेष वर्णेन छाद्यते च प्रधानतः ॥ ७२ ॥
विवृद्धिं गच्छतः सोऽश्वः कुरुते हयसंचयम् ॥ ७३ ॥
हृदि स्कन्धे गले चैव कटिदेशे तथैव च ।
नाभौ कुक्षौ च पाश्र्वांशे (१) मध्यमः स प्रकीर्त्तितः ॥ ७४ ॥
एको वामकपोलस्थो यस्यावर्त्तः प्रदृश्यते ।
चर्व्वणी स हयस्त्याज्यः कुरुते स्वामिनाशनम् ॥ ७५ ॥
वामगण्डाश्रयावर्त्तः प्रकरोति धनक्षयम् ।
कक्षान्ते यस्य चावर्त्तः स मृत्युं कुरुते विभोः ॥ ७६ ॥
क्लेशं जानुगतावर्त्तः प्रवासं कुरुतेऽथ वा ।
वाजीमेढ़गतावर्त्तो वर्जनीयो महीभुजा ॥ ७७ ॥
त्रिवलि प्रभवावर्त्त स्त्रिवर्गस्य प्रणाशकः ।
पृष्ठवंशे यदावर्त्त एकः संपरिलक्ष्यते ।
धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो नृपैः ॥ ७८ ॥
गुह्ये पुच्छे वलौ यस्य भवन्त्यावर्त्त कास्त्रयः ।
स कृतान्तस्तु रूपेण वर्जनीयस्तुरङ्गमः ॥ ७९ ॥
अधोऽङ्गश्च यदा वाजी सम्पुटं न स्पृशेत् क्वचित् ।
यमदूतः स विज्ञेयो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ॥ ८० ॥
हीनदन्तोऽधिकश्चैव कराली कृष्णतालुकः ।
मुषली च तथा शृङ्गी षड़ेते घातकाः स्मृताः ॥ ८१ ॥
( १ ) पार्श्वांसे इति (क) पुस्तक पाठः ।

१८८ युक्तिकल्पतरो—
तत्राद्यौ विदितार्थौ तु शेषाणां लक्षणं शृणु ।
त्रयः पादाः सिता यस्य कृष्णश्चैकोऽभिजायते ॥ ८२ ॥
त्रयो वाप्यसिता यस्य एकः शुक्लोऽभिजायते (१) ।
मुषलो नाम पापोऽयं दूरे त्याज्यो हयाधमः ॥ ८३ ॥
विकटो विषमो यस्य दशनः स करालकः ।
करालो कुरुते नाशं भर्तुरत्र न संशयः ॥ ८४ ॥
कृष्णतालुर्हयो नाशं कुरुते नात्र संशयः ।
विषदन्तो भवेद्यस्तु कृष्णतालु र्न दुष्यते ॥ ८५ ॥
कर्णान्ते चूलिकान्ते च शृङ्गवल्लक्ष्यते यदि ।
स शृङ्गी कुरुते नाशं राष्ट्रस्य च कुलस्य च ॥ ८६ ॥
एकाण्डोऽजातकाण्डश्च हीनाण्डोऽभ्यधिकाण्डकः ।
घण्डी (२) च कम्बली चैव षड़ेते पापकृत्तमाः ॥ ८७ ॥
इत्यश्वस्य दोषाः ।
अथाश्वस्यारिष्टम् ।
सुस्थस्यापि च नेत्रान्ते स्यातां नीले च वाजिनः ।
तथैव तस्य जानीयात् भवेन्मृत्युर्द्विवार्षिकी ॥ ८८ ॥
नीलपोते च नेत्रान्ते त्रिभिर्मासैर्वपुःक्षयः ।
यस्य नेत्रान्तरे रेखा वहुवर्णा प्रजायते ॥ ८६ ॥
विशेषाद्वाजिनो ज्ञेयं तस्यायुः पञ्चमासिकम् ।
जिह्वायां जायते विन्दुरकस्माद्यदिवाजिनः ॥ ६० ॥
मासैकं जीवितं तत्र पोते मासद्वयं तथा ।
रक्ते मृत्युस्त्रिभिर्मासैश्चतुर्भिञ्च विचितके ॥ ६१ ॥
(१) विजायते इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) वष्टी इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८८
पञ्चभिर्नीलवर्णे च षड्भिर्वभ्र् (१) समाकृतौ ।
सप्तभिः पाटलाकारे चणकाभे तथाष्टभिः ॥ ९२ ॥
नवभिश्च हरिद्राभे दशभिर्जतुकोपमे ।
एकादशे सुवर्णाभे वत्सरेण हिमद्युतौ ॥ ९३ ॥
यस्य श्वासो भवेदुष्णः शरीरं पुलकान्वितम् (२) ।
जिह्वा हि मलिनाकारा मासषट्कं स जीवति ॥ ९४ ॥
जिह्वाग्रे पिड़का यस्य पादान्ते च तथोदरे ।
मूत्रं करोति रक्तं वा मासषट्कं स जीवति ॥ ९५ ॥
कर्णयोः क्षतजं यस्य नेत्राभ्यां वा प्रवर्त्तते ।
वाजिनः पित्तग्रस्तस्य दश मासान् स जीवति ॥ ९६ ॥
यस्य नेत्रे हरिद्राभे यस्य वातार्द्दितस्य च ।
तस्यायुः सप्तमासोयं बहुवर्णे तथा दिनैः ॥ ९७ ॥
यस्यैकं लोचनं हीनं द्वितीयं रक्तसन्निभम् ।
पुटान्ते च स विज्ञेयः पीताभे (३) मासजीवकः ॥ ९८ ॥
(एतानि अरिष्टानि वक्त्रदोषजानि ।)
स्फुलिङ्गा यस्य दृश्यन्ते पुच्छतोऽश्वस्य वह्निजाः ।
निर्गच्छन्तः प्रभोर्नाशं ते वदन्ति निशागमे ॥ ९९ ॥
अश्वशालां समासाद्य यदा च मधुमक्षिकाः ।
मधुजालं प्रबध्नन्ति तदाश्वान् (४) घ्नन्ति कृत्स्नशः ॥ १०० ॥
इत्यरिष्टानि ।
(१) वक्र इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) पुलकाङ्कितम् इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) पीताभो इति (ग) पुस्तक पाठः ।
(४) तदश्वान् इति (घ) पुस्तकपाठः ।

१८० युत्तिकल्पतरो—
अथ हय क्रियाकालः ।
खवरुण गुरुपार्श्वास्थ्येषु भौमार्कवारे,
खतिथि करणताराचन्द्रयोगोदयेषु ।
शुभमिह हयः काष्ठं (१) कार्य्यमार्य्येण बुद्ध्वा ;
न शनिरविकुजानां वासरे नोयतारे ॥ १ ॥
इति हयक्रियाकालः ।
अथ हयारोहण ज्ञानम् ।
चलकिशलयपादः कर्णमध्यैक दृष्टि-,
र्नचलति कटिदेशः स्वासने संस्थितो यः ।
हयहृदयगतिज्ञः स्थानदण्डावतापः (२) ;
स खलु तुरगयाता पूज्यते पार्थिवेन्द्रैः ॥ २ ॥
मेरुः स्थिरो यस्य चलौ च पादौ,
त्रिकोन्नतं संहतमासनञ्च ।
स वाजिवाहः प्रथितः पृथिव्यां ;
शेषा नरा भारकरा हयानाम् ॥ ३ ॥
इति हयारोहणं ज्ञानम् ।
अथ हयताड़नविधिः ।
रक्तकोष्ठे (३) मुखे चौष्ठे गले पुच्छे च ताड़येत् ।
भीते वक्षःस्थलं हन्यादृक्तं चोन्मार्गामिनः ॥ ४ ॥

( १ ) काष्ठं इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) स्थानदण्डावपाती इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( ३ ) कण्ठे इति (ग) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८१
कुपिते पुच्छसंस्थानं भ्रान्ते जानुद्वयं तथा ।
सर्व्वस्या(स्य)प्राप्तदण्डस्य दण्डमेकं निपातयेत् ॥ ५ ॥
यद्यत्प्रस्खलते गात्रं तत्र दण्डं निपातयेत् ।
अस्थानदण्डपाताच्च बहुदोषः प्रजायते ।
तस्मान्निरोच्य कर्त्तव्यं हये दण्डनिपातनम् ॥ ६ ॥
इति हय ताड़नविधिः ।
अथ हयधावनविधिः ।
हस्तैश्चतुर्विंशतिभिर्धनुर्दण्ड उदाहृतः ।
अक्ष्णो र्निमेषणान्यष्टौ मात्रा प्रोक्ता विचक्षणैः ॥ ७ ॥
मात्रा षोड़शकेनाश्वो यो धावति धनुःशतम् ।
तमुत्तमोत्तमं विद्याद्वायुवेगं महाजवम् (१) ॥ ८ ॥
विंशत्या मध्यमो ज्ञेयो ह्यतोऽन्ये चाधमा मताः ।
नभस्याश्वयुजे मासि नैवाश्वान् वाहयेन्नृपः ॥ ९ ॥
वज्राग्निसदृशं पित्तं श्रमात् कुप्यति वाजिनाम् ।
कार्य्येण महता वापि योज्यो मासि तु कार्त्तिके ॥ १० ॥
हेमन्ते शिशिरे योगो वसन्ते च यदृच्छया ।
बालं वृद्धं कृशं रुग्णं दत्तस्नेहं वृहद्गलिम् (२) ।
पूर्णातिरिक्त कोष्ठञ्च गुर्ब्बिणीञ्च न वाहयेत् ॥ ११ ॥
इति हयधावनविधिः ।
( १ ) महाजरम् इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) बालो वृद्धः कृशो रोगी दग्धस्नेहो बृहद्गलिः इति (ख) पुस्तक
पाठः ।

१८२ युक्तिकल्पतरौ-
अथ हयरक्तमोक्षणविधिः ।
द्वासप्ततिसहस्राणि नाड़ीनां सम्भवन्ति हि ।
वाजिनामिह सर्वेषामाशु रक्तं व्यवस्थितम् ॥ १२ ॥
तासां निर्मोक्षणार्थाय दाराख्यष्टौ वदाम्यहम् ।
यैर्याति कुत्सितं रक्तं सर्व्वदेहसमुद्भवम् ॥ १३ ॥
कण्ठे कक्षे लोचनयो रंसयोश्च मुखे तथा ।
अण्डयोरथ पादेषु पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ १४ ॥
एतद्धर्म (१) सुविज्ञेयं वाजिनां भिषगुत्तमैः ।
अन्ये सप्तदशान्याहुः शिराद्वाराणि वाजिनः ॥ १५ ॥
येषु रक्तं हृतं सद्यः प्रकरोति ततः सुखम् ।
गुल्फे गले तथा मेढ़े कक्षान्ते चैव पत्रके ॥ १६ ॥
गुदे पुच्छेऽथ वस्तौ च जङ्घयोः सर्व्वसन्धिषु ।
जिह्वायाञ्चाधरे चौष्ठे नेत्रयोरुभयोरपि ॥ १७ ॥
कर्णमूले मणौ गण्डे (२) रुधिरं स्रावयेद्भिषक् ।
सौश्रुतमानप(पा)लेन त्याज्यं रक्तं तुरङ्गमाणम् ॥ १८ ॥
तद्यथा ।
पलं शतं मुखे त्याज्यं (३) कक्षयोश्चैकमेव च ।
शताद्र्धं नेत्रदेशाच्च मेढ्रदेशात् तथैव च ॥ १९ ॥
गण्डयोरण्डयोश्चैव स्रावयेत् पञ्चविंशतिम् ।
द्वादशैव गुदे प्राङ्गुरश्व(४) शास्त्रविचक्षणाः ॥ २० ॥
(१) एतद्धर्म्मं सुविज्ञेयो वाजिनां भिषगुत्तमम् इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) कर्णमूले मने प्रान्ते इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) न्याय्यं इति (ग) पुस्तक पाठः ।
(४) प्राङ्गुरश्व इति (घ) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८३
पैत्तिकं कालिकं विद्याद्वाते विद्यात् कफेऽनिलम् ।
पिच्छिलं श्लेष्मलं पाण्डु कषायोदकवच्च यत् ॥ २१ ॥
इति हय रक्त-मोक्षणविधिः ।
अथ हय-ऋतुचर्या ।
न प्राज्ञो वाहयेदश्वान् प्रावृट्काले कथञ्चन ।
यदौच्छेदस्मृतं (१) तस्य वाहनं दशमासिकम् ॥ २२ ॥
कूपोदकं कटुकतैल-निवात(ह्र)गेहं,
शस्तं पलार्द्धलवणं दिवसान्तरेण ।
तत्रान्यथा सति सुखामयवौर्य्यहानि-
र्मुख्यैर्बलैर्विरहितस्तु वयो (२) विनश्येत् ॥ २३ ॥
शरदि गुड़घृतं (३) पयः प्रशस्तं,
शरदि सिताष्टपल प्रमाणमच्छम् ।
मधुरमथ जलं सरोवरात्थं ;
घृतयुतनील सुकुष्टकाश्च (४) भोज्याः ॥ २४ ॥
हेमन्तकाले घृत तैलमाषा(षाः),
निर्वातसंस्था च पयो यथेच्छम् ।
शनैः शनैर्वाहनकर्मकुर्य्याद् ;
यवांश्च पक्त्वा (५) वितरेद्बु विधिज्ञः ॥ २५ ॥
( १ ) यदौच्छेदग्रतः इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) रगो इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( ३ ) युतं इति (ग) पुस्तक पाठः ।
( ४ ) मुकुन्दकाश्च इति (घ) पुस्तक पाठः ।
( ५ ) मुक्ता इति (च) पुस्तक पाठः ।
२५

१८४          युक्तिकल्पतरौ—
शिशिरे तैल पलाष्टकं कटिख्यं ,
दिनसप्तावधि पाययेत् तुरङ्गान् ।
तदनु प्रातर्भोजयेद् यवांश्च ;
यवयवसांश्च तथाऽमृतस्वरूपान् ॥ २६ ॥
यस्य दत्ता यवाभोज्ये शिशिरे समुपस्थिते ।
अकृत्वापि क्रियाः सर्व्वाः स हयः सुखमृच्छति ॥ २७ ॥
वसन्ते संप्राप्ते निजसुखवशाद्वाह्य हयान्,
घृतं तैलं शस्तं सकलविधिरुक्तोऽपि च मतः ।
पयो दद्यादस्मै सलवणमथो वाहनविधि- ;
भृशं योज्यस्तेनाब्दमपि सुखमिच्छेद्धयवरः ॥ २८ ॥
वसन्तसमये योऽश्वः स्थाने तिष्ठति बन्धने ।
तस्योत्साहः प्रणश्येत सालस्यं जायते वपुः ॥ २९ ॥
ग्रीष्मे घृतं चतजमोक्षणघर्म्मशान्तिं,
सुच्छायवन्धन-विमर्द्दन-शीततोयम् ।
दूर्व्वा तृणं लघु च कोमलमन्यदेव ;
यत् किञ्चिदेवमुपयुक्तमिदं वदन्ति ॥ ३० ॥
भोजेन तु हयलक्षणमन्यथोक्तम् ।
तद्यथा,—
स्निग्धाङ्गो लघुतरलोमकस्तु पुच्छो,
दीर्घास्यास्थिनयनकेश पृष्ठवंशः (१) ।
रक्तोष्ठः पृथुलनितम्बभारर(व)क्षा ;
राजार्हो भवति तुरङ्गमः प्रशस्यः ॥ ३१ ॥

(१) स्निग्धा......कर्ण पुच्छोदीर्घास्य विनयनकेश पृष्ठवंशः इति (क) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८५
नाभि(मेरा)मारभ्य देहस्तु द्विधा पूर्ब्बापरक्रमात् ।
पूर्ब्बकायस्थिता रक्ताः शुभाय हय-संस्थिताः ३२ ॥
अधः काये स्थिता रक्ताः अधमत्व-प्रकाशकाः ।
शक्तीनां वैपरीत्येन प्रशस्त-फलमादिशेत् ॥ ३३ ॥
वात्स्यस्तु ,—
ब्रह्मादि-जातिभेदेन हयजातिश्चतुर्विधा ॥ ३४ ॥
तद्यथा,—
ये शुक्लाः सुविमलपुष्पगन्धका वा,
शुद्धाङ्गाः सघृणसदुष्ण भोजिनो वा ।
अक्रुद्धाः समरगता भृशञ्च पुष्टास्ते विप्राः ;
क्षितिपति-वाहनेऽति योग्याः ॥ ३५ ॥
ये रक्ताः सद्गुरुगन्धयोऽहता वा,
संरुष्टा बहुतरभोजिनो बलाढ्याः ।
अश्रान्ताः सकलगुणग्रहाः प्रवीणाः ;
विज्ञेया विधिकरजात-जातयस्ते ॥ ३६ ॥

१८६ युक्तिकल्पतरौ—
अन्यत्रतु।
सात्त्विका राजसाश्चेति तामसाश्चेति ते हयाः ॥ ४१ ॥
ये शुद्धवर्णा भृशवेगयुक्ता अश्रान्ति-भाजो वहुभोगिनश्च ।
अक्रोधशीलाः समरेऽतिरुष्टास्ते सात्त्विका भूप तुरङ्गमाः स्युः ॥४२॥
ये रक्तवर्णा गुरुवेगरोषाः कषातिघातं (१) न हि ये सहन्ते ।
येऽमी वलाढ्याः खलु दीर्घदेहास्ते राजसा भूप तुरङ्गमाः स्युः ॥४३॥
ये कृष्णवर्णास्तनुरोषवेगा अल्पाशिनो लक्षणलक्षिताश्च ।
ये दुर्बलाः सर्व्वगुणैर्विहीनास्ते तामसा भूप तुरङ्गमाऽधमाः ॥४४॥
द्वयोर्लक्षण सम्बन्धात् द्विगुणो वाजिमध्यमः ।
त्रयाणां गुणसम्बन्धात् त्रिगुणो वाजिनिन्दितः ॥ ४५ ॥
पराशर संहितायान्तु,—
पृथिवि-वायुतेजः खैः पञ्चभिस्तुरगाश्रितैः ।
उल्लक्षणैः पञ्चधा भेदाः पराशरमता यथा ॥ ४६ ॥
ये स्थूलाः श्रमसहदेहरूपभाज-
श्चाक्रान्ता बहुतर भोजनाश्च दीर्घाः ।
अक्रुद्धाः समरगतास्तु रोषभाजो ;
भौमास्ते घनगुरुघर्घरस्वरास्तु ॥ ४७ ॥
ये श्लथाङ्गास्तनुवलाः श्रमसह कलेवराः ।
अक्रोधवेगाः स स्वप्ना (ङ्गा) आप्यास्ते तुरगाधमाः ॥ ४८ ॥
ये वातवेग-प्रतिमोग्रवेगाः शुष्का भृशं दीर्घकलेवराश्च ।
अश्रान्तिभाजो वहुदूरगाश्च ते वायवा वाजिवराः प्रदिष्टाः ॥ ४६ ॥
ये क्रोधशीला भृशवेगयुक्ताः,
मुक्ता दिनात् क्रोशशतं व्रजन्ति।

(१) कलाभिघातं इति (क) पुस्तक पाठः ।

ते तैजसाः पुण्यवतां प्रदेशे ;
भवन्ति पुण्यैरपि ते मिलन्ति ॥ ५० ॥
एको यदा तैजससंज्ञकोऽश्वः,
किं कार्य्यमन्यैस्तुरगाधमैस्तु ।
शुद्धं यदा हौरखखण्डमेकं ;
किं कार्य्यमन्यैर्मणिभिर्विचित्रैः ॥ ५१ ॥
उत्प्लुत्य ये वाजिवरा व्रजन्ति क्रुद्धा भृशं वेगसमन्विताश्च ।
ये लङ्घयन्तः परिखामपारां ते गागनाः पुण्यतमाः प्रदिष्टाः ॥ ५२ ॥
द्वयोर्लक्षणसम्बन्धात् तुरगः स्याद् द्विभौतिकः ।
स्वजातिगुणभूतानां हयानां वाहनं शुभम् ॥ ५२ ॥
असञ्जातिगुणादीनां वाहनं क्लेशकारिणम् ।
एषां चिकित्सा न प्रोक्ता ग्रन्थविस्तार-सम्भवात् ॥ ५४ ॥
शालिहोत्रादिविज्ञानात् तद्विज्ञेयं यथोत्तरम् ।
असम्भवे (१) हि दुष्टाश्वं वाहयेदिति चेत् तदा ॥ ५५ ॥
तिलं सकाञ्चनं दद्याल्लवणं वा गुडान्वितम् ।
रेवन्तं (२) पूजयेद्वापि निजं निर्मन्थयेत् तदा ।
दद्यात् ताम्रपलं वापि अभावे सर्व्वकर्मणः ॥ ५६ ॥
एवमन्यत्रापि ।
काञ्चनं रजतं ताम्रं लौहमेतद् यथाक्रमम् ।
ब्रह्मादि-जातिदोषाणां देयमेतत्प्रशान्तये ॥ ५७ ॥
अभावेऽपि च सर्व्वेषां ताम्रेण स्यात् प्रतिक्रिया ॥ ५८ ॥
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ हय-परीक्षा (क) ॥ ० ॥
( १ ) असम्भवेति इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) वेमत्थं इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• तुरगतत्त्वं सर्व्वं शालिहोत्रीये, श्रीमज्जयन्त-नकुल-रचिताश्ववैद्यकेऽनुसन्धेयम् ।

१८८ युक्तिकल्पतरौ—
अथ गज परीक्षा।
तत्र कालः।
ऐन्द्रमित्रवरुणानिल पुष्याचन्द्रतोयरवि वारिजतारे।
सूर्य्य-शुक्र गुरु सोमजवारे (१) श्रेयसे भवति कुञ्जरयानम् ॥ ५६ ॥
लग्ने चरे शुभसमाश्रित वीक्षिते वा.
चन्द्रस्य दृष्टिरिभ-यानविधौ विरुद्धा।
सौम्ये दिने करनिश्राटवसुश्रवण्यतोयेश-
मैत्र (२) मदितिश्च शुभग्रहाहः ॥ ६० ॥
स्यात्कुञ्जरक्रयणदर्शनदानकालः
शेषेषु दुःखफलमार्कसुतेऽह्नि (३) चैव।
गजानामष्टधा भेदः संक्षेपेण प्रकाश्यते।
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥ ६१ ॥
पुष्यदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः।
एषां वंशप्रसूतत्वात्(ताद्वा) गजानामष्टजातयः ॥ ६२ ॥
ये कुञ्जराः पाण्डुरसर्व्वदेहाः सुदीर्घदन्ताः सितपुष्पदन्ताः।
आलोमशा अल्पभुजो वलाढ्या महाप्रमाणा लघुपृष्टलिङ्गाः ॥६३॥
क्रुद्धाः समौके मृदवोऽन्यकाले नद्यम्बुपाना (४) बहुलोग्रदानाः।
विस्तीर्णदानास्तनुलोमपुच्छा ऐरावतस्याभिजनप्रसूताः ॥ ६४ ॥

( १ ) सौम्यवासरे इति (क) पुस्तक पाठः।
( २ ) सामिदिनेकरनिश्राटवसुश्रवण्यतोयेश मैद्र इति (ख) पुस्तक
पाठः।
( ३ ) सुताह्नि चैव इति (ग) पुस्तक पाठः।
( ४ ) लघ्वम्बु पाना इति (घ) पुस्तक पाठः।