याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
श्लो० ३७–अशीतिभागः-सपादरूप्यकं प्रतिशतम् ।
टिप्पणी ( नोट्स ) ६७५
ब्राह्मणोऽपि निधिं लब्ध्वा क्षिप्रं राज्ञे निवेदयेत् ।
तेन दत्तं तु भुञ्जीत स्तेनः स्यादन्निवेदयन् ॥
श्लो० ३७–अशीतिभागः-सपादरूप्यकं प्रतिशतम् ।
यह वृद्धि-प्रकार वसिष्ठ-निर्दिष्ट है । अत एव मनुस्मृति में कहा गया है-
वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् ।
अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वार्धुषिकः शते ॥ इत्यादि ।
यहाँ व्यास ने कुछ विशेष बतलाया है :-
सबंधे भाग अशीतः षष्ठिभागः सलग्नके ।
निराधारे द्वेकशतं मासलाभ उदाहृतः ॥
श्लो० ४०-न वाच्यो नृपतेः-अत एव मनु का भी कथन है :-
यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।
न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम् ॥
परन्तु यह संसाधन यथेच्छ विधि से नहीं होना चाहिए । उसकी विधि
भी मनु ने ही बतलायी है-
धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च !
प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥
धर्म की व्याख्या बृहस्पति ने की है :-
सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः साम्ना चानुगमेन च ।
प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म एव उदाहृतः ॥
व्यवहारेण = लिखित आदि प्रमाण के आधार पर । मेधातिथि ने तो दूसरी
व्याख्या की है :-
“निःस्वो यः स व्यवहारेण दापयितव्यः । अन्यत्कर्मोपकरणं धनं दत्त्वा
कृषिवाणिज्यादिना व्यवहारयितव्यः । तदुत्पन्नं धनं तस्माद् गृह्णीयात् ।”
छल, आचरित तथा बल की व्याख्या बृहस्पति ने निम्नलिखित प्रकार से
की है :-
छद्मना याचितं चार्थमानीय ऋणिकाद् बली ।
अन्वाहतादि वाऽऽहृत्य दाप्यते तत्र सोपधिः ॥
दारपुत्रपशून् रुध्वा कृत्वा द्वारोपवेशनम् ।
यत्रार्थी दाप्यतेऽर्थं स्वं तदाचरितमुच्यते ॥
( विज्ञानेश्वर ने तो 'अचरितेन' शब्द को अभिप्रेत मान कर 'अभोजनेन'
अर्थ किया है । अपरार्क के अनुसार 'आचरितेन = देशाचारेण' अर्थ है ।)
४३ या०
६७६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
बद्ध्वा स्वगृह्मानीय ताडनाद्यैरुपक्रमैः ।
ऋणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः प्रकीर्तितः ॥
( बलं = भोजननिषेधादिना पीडनम्—अपरार्कः )
पूर्व-पूर्व उपाय के अभाव में उत्तरोत्तर का अनुसरण करना चाहिए ।
श्लो० ४३—अत एव बृहस्पति का भी मत है :—
ऋणिनं निर्धनं कर्म गृह्मानीय कारयेत् ।
शौण्डिकाद्यम् , ब्राह्मणस्तु दापनीयः शनैः शनैः ॥
किन्तु यदि उत्तमर्ण अधमर्ण से पूर्वानुक्त अनुचितकर्म करवाता है तो
अधमर्ण ऋणमुक्त हो जाता है और उत्तमर्ण दण्ड्य हो जाता है । अत एव
कात्यायन का कथन है :—
यदि ह्याद्भावनाविष्टमशुभं कर्म कारयेत् ।
प्राप्नुयात्साहसं पूर्वमृणान्मुच्येत चर्णिकः ॥
श्लो० ४४—वर्धते न ततः परम्—अत एव संवर्त्त का वचन है :—
न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निक्षेपे च तथा स्थिते ।
सन्दिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात् स्वयङ्कृता ॥
स्थिते = मध्यस्थ के यहाँ जमा किये हुए धन की । यदि न स्यात्
स्वयङ्कृता का तात्पर्य है कि यदि अधमर्ण वृद्धि की प्रतिज्ञा नहीं की हो
तो वृद्धि नहीं होती, अन्यथा उपर्युक्त धन में भी वृद्धि होती है ।
श्लो० ४५—अत एव नारद का भी वचन है :—
पितृव्येणाविभक्तेन भ्रात्रा वा यदृणं कृतम् ।
मात्रा वा यत्कुटुम्बार्थे दद्युः तत्सर्वमृक्थिनः ॥
श्लो० ४६—न पुत्रेण कृतं पिता—इसका अपवाद बृहस्पति ने बत-
लाया है :—
ऋणं पुत्रकृतं पित्रा शोध्यं यदनुमोदितम् ।
सुतस्नेहेन वा दद्याद् नान्यथा दातुमर्हति ॥
यहाँ पुत्र पद उपलक्षण है योषिदादि का भी । अतः भार्या आदि के
द्वारा कृत ऋण भी स्वानुमोदित होने पर समाधेय है ।
श्लो० ४७—तथैव—यह प्रातिभाव्य तथा क्रोधकृत ऋण का भी
उपलक्षण है । प्रातिभाव्य का निर्देश मनु ने किया है :—
प्रातिभाव्यं वृथा दानमाक्षिकं सौरिकं च यत् ।
दण्डशुक्लावशेषं च न पुत्रो दातुमर्हति ॥
दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात् पूर्वचोदितः ।
क्रोधकृत ऋण का निर्देश नारद ने किया है :—
न पुत्रर्णं पिता दद्याद् दद्यात् पुत्रस्तु पैतृकम् ।
काम-क्रोध-सुरा-द्यूत-प्रातिभाव्यकृतं विना ॥
क्रोधकृत ऋण की परिभाषा कात्यायन ने की है :—
यत्र हिंसां समुत्पाद्य क्रोधाद् द्रव्यं विनाशय वा ।
उक्तं तुष्टिकारं यत्तु विद्यात् क्रोधकृतं हि तत् ॥
परस्य हिंसां धनविनाशं वा क्रोधात् कृत्वा तत्तुष्टये यद्द्रव्यं दातव्य-
स्वेन अङ्गीकृतं तत् क्रोधकृतम्—( अपरार्कः )
श्लो० ४९—प्रतिपन्नम्—कभी कभी अप्रतिपन्न ऋण को भी चुकाना
पड़ता है, जैसा कात्यायन ने कहा है :—
मर्तुकामेन या भर्त्रा प्रोक्ता देयमृणं त्वया ।
अप्रपन्नाऽपि सा दाप्या ऋणं पत्याश्रितं स्त्रियाः ॥
श्लो० ५२—अत एव नारद का भी कथन है :—
साक्षित्वं प्रातिभाव्यं वा दानं ग्रहणमेव च ।
विभक्ताः भ्रातरः कुर्युः नाविभक्ताः परस्परम् ॥
परन्तु यदि सर्वानुमत हो तो अविभक्त को भी साक्षित्व आदि का
अधिकार हो सकता है ।
श्लो० ५३—बृहस्पति ने चार प्रकार का प्रतिभू बतलाया है :—
दर्शने प्रत्यये दाने ऋणद्रव्यार्पणे तथा ।
चतुष्प्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥
प्राहैको दर्शयिष्यामि साधुरेषोऽपरोऽब्रवीत् ।
दाता तवैतद् द्रविणमर्पयिष्यपरोऽब्रवीत् ॥
आद्यौ तु वितथे दाप्यौ तत्कालावेदितं धनम् ।
उत्तरौ तु विसंवादे तौ विना तत्सुतौ पुनः ॥
सुता अपि—सुत शब्द के प्रयोग से मनु के वचन में प्रयुक्त 'दायाद'
(दान-प्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत्) शब्द से पुत्र-पौत्रादि-संग्रह-
विषयक भ्रम का निवारण हो जाता है । तात्पर्य यह है कि पुत्रमात्र
ही प्रातिभाव्य का समर्पण करे पौत्र आदि नहीं । अत एव कात्यायन का
मत है :—
प्रातिभाव्यागतं पौत्रैर्दातव्यं न तु तत् कचित् ।
६७८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
पुत्रेणापि समं देयम् ऋणं सर्वत्र पैतृकम् ॥
समम् = वृद्धिरहितम् ।
श्लो० ५५—एकच्छायाश्रिताः = प्रत्येकं विकल्पेन सकलधनदायकत्व-
माश्रिताः—(अपरार्कः)
श्लो० ५६—द्विगुणम्—यदि धनिक के द्वारा प्रतिभू ऋणिक-गृहीत
धन देने के लिए पीड़ित हुआ हो तब की स्थिति है। साधारणतः अपने धन
का समान रूप ही प्रतिभू ऋणिक से प्राप्त करने का अधिकारी है। अत एक
कात्यायन का कथन है—
यस्यार्थे येन यद् दत्तं विधिनाऽभ्यर्थितेन तु ।
साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूस्तत्समाप्नुयात् ॥
द्वैगुण्य की अवधि बृहस्पति ने बतलायी है :—
त्रिपक्षात्परतः सोऽर्थं द्विगुणं लब्धुमर्हति ॥
श्लो० ५७—स्त्रीपशुषु = गोमहिष्यादिषु—(अपरार्कः) स्त्री च पशुश्च...
दास्यादि छाग्यादि च—(शूलपाणिः)
श्लो० ६०—स्वीकरणात् = परिग्रहात्......स्वीकरणं च भोग्याधौ
भोगपर्यन्तं गोप्याधौ भाण्डागारप्रवेशपर्यन्तम्—(अपरार्कः)
श्लो० ६१—प्रयोजके = बन्धकग्रहीतरि । असति = मृते प्रोषिते वा
(अपरार्कः)
श्लो० ६६—राजदैविकतस्करैः—अत एव मनु का भी मत है :—
चौरैर्हृतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव च ।
न दद्याद् यदि तस्मात्स न संहरति किञ्चन ॥
श्लो० ६९—साक्षिणः—साक्षी शब्द का विवेचन मनु ने किया है :—
समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।
यथाजाति यथावर्णम्—अत एव मनु का कथन है :—
स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः ।
शूद्राश्च सन्तः शूद्राणामन्त्यानामन्त्ययोनयः ॥
श्लो० ७२—एकोऽपि—अत एव मनु का कथन है :—
एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्यात्...।
व्यास का भी मत है :—
शुचिर्द्धियश्च धर्मज्ञः साक्षी यत्रानुभूतवाक् ।
प्रमाणमेकोऽपि भवेत् साहसेषु विशेषतः ॥
टिप्पणी (नोट्स) ६७५
साहसम् = “स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतम्” (मनुस्मृतिः)
श्लो० ७८—अत एव नारद का भी कथन है :—
साक्षिविप्रतिपत्तौ तु प्रमाणं बहवो मताः ।
तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये शुचिमत्तराः ॥
श्लो० ८१—विवास्यो ब्राह्मणः—अतएव मनु ने कहा है :—
न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्ववस्थितम् ।
राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ।
कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः ।
प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणन्तु विवासयेत् ॥
मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।
इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ इत्यादि ।
श्लो० ८३—चरुः सारस्वतः—इसका विकल्प मनु ने बतलाया है :—
कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद् घृतमग्नौ यथाविधि ।
उदित्यृचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन तु ॥
द्वादशरात्रे पयः पिबन् कूष्माण्डैर्जुहुयात् (बौधायनः)
शूद्रश्चैकदिनकं गोद्दशकस्य ग्रासं दद्यात् (विष्णुः)
श्लो० ८६—स्वहस्तेन—यह अक्षराभिज्ञ ऋणी के विषय में है । अक्षरा-
नभिज्ञ ऋणी को अन्य सत्पुरुष द्वारा लिखवाना चाहिए । अत एव व्यास का
कथन है :—
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतं तु सः ।
श्लो० ९५—दिव्य का विषय नारद ने बतलाया है :—
यदा साक्षी न विद्येत विवादे वदतां नृणाम् ।
तदा दिव्यैः परीक्षेत शपथैश्च विभावयेत् ॥
शीर्षकस्थे = यदि अभियोक्ता साभिमान ऐसा उद्घोष करे कि यदि अभि-
युक्त अपराधी नहीं सिद्ध होगा तो वह अभियोक्ता स्वयं दण्डभागी बनेगा—
तो (तुला आदि दिव्य का प्रयोग होना चाहिए) ।
श्लो० ९८—यहाँ कात्यायन का वचन द्रष्टव्य है :—
राजन्येऽग्निं घटं विप्रे वैश्ये तोयं निधापयेत् ।
सर्वेषु सर्वं दिव्यं वा विषवर्जं द्विजोत्तमे ॥
गोरक्षकान् वाणिजकान् तथा कारुकुशीलवान् ।
प्रेष्यान् वार्धुषिकांश्चैव ग्राहयेत् शूद्रवद् द्विजान् ॥