याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 731, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंटिप्पणी ( नोट्स ) ६७५
ब्राह्मणोऽपि निधिं लब्ध्वा क्षिप्रं राज्ञे निवेदयेत् ।
तेन दत्तं तु भुञ्जीत स्तेनः स्यादन्निवेदयन् ॥
श्लो० ३७–अशीतिभागः-सपादरूप्यकं प्रतिशतम् ।
यह वृद्धि-प्रकार वसिष्ठ-निर्दिष्ट है । अत एव मनुस्मृति में कहा गया है-
वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् ।
अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वार्धुषिकः शते ॥ इत्यादि ।
यहाँ व्यास ने कुछ विशेष बतलाया है :-
सबंधे भाग अशीतः षष्ठिभागः सलग्नके ।
निराधारे द्वेकशतं मासलाभ उदाहृतः ॥
श्लो० ४०-न वाच्यो नृपतेः-अत एव मनु का भी कथन है :-
यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।
न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम् ॥
परन्तु यह संसाधन यथेच्छ विधि से नहीं होना चाहिए । उसकी विधि
भी मनु ने ही बतलायी है-
धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च !
प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥
धर्म की व्याख्या बृहस्पति ने की है :-
सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः साम्ना चानुगमेन च ।
प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म एव उदाहृतः ॥
व्यवहारेण = लिखित आदि प्रमाण के आधार पर । मेधातिथि ने तो दूसरी
व्याख्या की है :-
“निःस्वो यः स व्यवहारेण दापयितव्यः । अन्यत्कर्मोपकरणं धनं दत्त्वा
कृषिवाणिज्यादिना व्यवहारयितव्यः । तदुत्पन्नं धनं तस्माद् गृह्णीयात् ।”
छल, आचरित तथा बल की व्याख्या बृहस्पति ने निम्नलिखित प्रकार से
की है :-
छद्मना याचितं चार्थमानीय ऋणिकाद् बली ।
अन्वाहतादि वाऽऽहृत्य दाप्यते तत्र सोपधिः ॥
दारपुत्रपशून् रुध्वा कृत्वा द्वारोपवेशनम् ।
यत्रार्थी दाप्यतेऽर्थं स्वं तदाचरितमुच्यते ॥
( विज्ञानेश्वर ने तो 'अचरितेन' शब्द को अभिप्रेत मान कर 'अभोजनेन'
अर्थ किया है । अपरार्क के अनुसार 'आचरितेन = देशाचारेण' अर्थ है ।)
४३ या०