विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

१३८ ॥ विष्णुस्मृतौ ६० ॥ ६१ ॥
एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथैकत्र करे दश ।
उभयोः सप्त दातव्या मृदस्तित्रस्तु पादयोः ॥ २५ ॥
एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।
त्रिगुणं च वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥ २६ ॥ ६० ॥
अथ पालाशं दन्तधावनं नाद्यात् । १ । नैव श्लेष्मा-
न्तकारिष्टविभीतकधवधन्वनजम् । २ । न च बन्धूक-
निर्गुण्डीशिग्रुतिल्वतिन्दुकजम् । ३ । न च कोविदार-
शमीपीलुपिप्पलेङ्गुदगुग्गुलुजम् । ४ । न पारिभद्रका-
म्बिकामोचकशाल्मलीशणजम् । ५ । न मधुरम् । ६ ।
नाम्लम् । ७ । नोर्ध्वशुष्कम् । ८ । न सुषिरम् । ६ ।
न पूतिगन्धि । १० । न पिच्छिलम् । ११ । न दक्षिणा-
पराभिमुखः । १२ । अथाचोदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा । १३ ।
वटासनार्कखदिरकरञ्जवदरसर्ज निम्बारिमेदापामार्ग-
मालतीककुभबिल्वानामन्यतमम् । १४ । कषायं तिक्तं
कटुकं च ॥ १५ ॥
LXI, 9. सुषिरम् C¹,².
25... एकत्र वामकरे... LXI, 2. श्लेष्मान्तकः शेलुः ।... विभीतकः
कलिद्रुमः ।... 4 कोविदारो युगपत्नकः ।... पीलुर्गुडफलः ।... 5.
पारिभद्रकः मन्दारपादपः ।... 6. मधुरं मधुरसं मधूयष्टिकादि ॥ 7.
आम्लरसमामलकादि ॥ 8. ऊर्ध्वं वृक्षशाखायामेव शुष्कम् ॥ 9. सुषिरं
सच्छिद्रम् ॥ 11. म्लानम् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६१।६२॥ १३६
कनीन्यग्रसमस्थौल्यं सकूर्चं द्वादशाङ्गुलम् ।
प्रातर्भूत्वा च यतवाग्भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ १६ ॥
प्रक्षाल्य भुक्त्वा तज्जह्याच्छुचौ देशे प्रयत्नतः ।
अमावास्यां न चाश्नीयाद्दन्तकाष्ठं कदा च न ॥ १७॥ ६१॥
———
अथ द्विजातीनां कनीनिकामूले प्राजापत्यं नाम
तीर्थम् । १ । अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मम् । २ । अङ्गुल्यग्रे दैवम्
। ३ । तर्जनीमूले पित्र्यम् । ४ । अनग्न्युष्णाभिरफेनि-
लाभिर्न शूद्रैककरावर्जिताभिरक्षाराभिरद्भिः शुचौ देशे
स्वासीनोऽन्तर्जानुः प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा तन्मनाः
सुमनाश्चाचामेत् । ५ । ब्राह्मेण तीर्थेन त्रिराचामेत्
। ६ । द्विः प्रमृज्यात् । ७ । खान्यद्भिर्मूर्धानं हृदयं
स्पृशेत् । ८ ।
हृत्कण्ठतालुगाभिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः ।
शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः ॥ ९ ॥ ६२ ॥
17...अमावास्या पूर्णिमास्युपलक्षणम् ।... LXII, 5... अफेनिलाः
फेनरहिताः। फेनो बुद्बुदग्रहणाय ।... शूद्रो ऽनुपनीतोपलक्षणम्। शूद्र-
चैकाकरश्च ताभ्यामावर्जिता या न भवन्त्यापस्ता एक एव करो यस्यासावेक-
करः... । अक्षाराः क्षाररसरहिताः ।... दक्षिणं बाहुं जान्वन्तराकृत्येति
गौतमीयादामस्या नियमः । (Gaut. I, 36)... चकारादैशान्यभिमुखः ।...
6. ब्राह्मदैवप्राजापत्यानामन्यतमेन तीर्थेन पुच्छभागेन... आचामेत् ।...
7. अङ्गुष्ठमूलेन मुखमिति शेषः ।... 8. खानि नाभेरुर्ध्ववर्तीनि ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१४० ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥
अथ योगक्षेमार्थमीश्वरमधिगच्छेत् । १। नैकोऽध्वानं
प्रपद्येत । २ । नाधार्मिकैः सार्धम् । ३। न वृषलैः। ४ ।
न द्विषद्भिः । ५ । नातिप्रत्यूषसि । ६ । नातिसायम्
। ७। न संध्ययोः । ८ । [न मध्याह्ने । ६ । न संनिहित-
पानीयम् । १० ।] नातितूर्णम् । ११ । न रात्रौ । १२ ।
न संततं बालव्याधितार्तैर्वाहनैः । १३ । न हीनाङ्गैः
। १४ । न दीनैः । १५ । न गोभिः । १६ । नादान्तैः
। १७ । यवसोदके वाहनानामदत्त्वात्मनः क्षुत्तृष्णापनो-
दने न कुर्यात् । १८ । न चतुष्पथमधितिष्ठेत् । १६ ।
न रात्रौ वृक्षमूलम् । २० । न शून्यालयं । २१ । न
तृणम् । २२ । न पशूनां बन्धनागारम् । २३ । न केश-
तुषकपालास्थिभस्माङ्गारान् । २४ । न कार्पासास्थि । २५।
चतुष्पथं प्रदक्षिणीकुर्यात् । २६ । देवतार्चां च । २७ ।
प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन् । २८ । अग्निब्राह्मणगणिकापूर्ण-
LXIII, 1. अधिगच्छेत् । V⁴ (and Gautama IX, 63); उप-
गच्छेत् । V¹⁻³ C¹'²v; अभिगच्छेत् । N. 9; 10 om. V⁴. 9 om.
Ap. C¹'²v. 13. बाल० C¹'²v; C¹'²v after 14 add न रोगिभिः।
यवसोदकौवा० all. 18. यवसोदकौवा० all. 25—29 om. v. 27.
देवतां च । C¹'².
LXIII, 4. वृषलाः शूद्राः ।... 13... वाहनैरश्वादिभिः ॥ 15.
दीनैर्दुर्बलैः ॥ 16. गोभिर्गवीबर्दैः ॥ 22. सत्तृणप्रदेशम् ॥

केशा यस्य सः ।...->मुक्ताः प्रकीर्णाः केशा यस्य सः ।...`

4. Confirming everything:

   • Line-by-line mapping with prefix , , etc.
   • Check verse numbers:
     • Line 3: २९ ।
     • Line 4: । ३०।
     • Line 5: । ३१ ।
     • Line 6: । ३२।
     • Line 7: । ३३ ।
     • Line 8: । ३४ ।
     • Line 9: । ३५ ।
     • Line 10: । ३६ ।
     • Line 11: । ३७ ।
     • Line 12: । ३८।
   • Look closely at footnotes and separator:
     Is the separator line a line? Yes, let's make it a line or just separator.
     Wait, should we prefix every single printed line with [L...]?
     Yes! The prompt specifies: "Prefix each line with line marker like , ."

   Let's re-verify the lines:
   ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ १४१
   कुम्भादर्शच्छत्रध्वजपताकाश्रीवृक्षवर्धमाननन्द्या

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgao
१४२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ ६४ ॥
पालंकरणकुमारीस्तु प्रस्थानकालेऽभिनन्दयेदिति । ३६ ।
देवब्राह्मणगुरुबन्धुदीक्षितानां छायां नाक्रामेत् । ४० ।
निष्ठ्यूनवान्तरुधिरविण्मूत्रस्नानोदकानि च । ४१ । न
वत्सतन्त्रीं लङ्घयेत् । ४२ । प्रवर्षति न धावेत् । ४३ ।
न वृथा नदीं तरेत् । ४४ । न देवताभ्यः पितृभ्यश्चोद-
कमप्रदाय । ४५ । न बाहुभ्याम् । ४६ । न भिन्नया
नावा । ४७। न कूलमधितिष्ठेत् । ४८ । न कूपमवलो-
कयेत् । ४९ । न लङ्घयेत् । ५० ।
वृद्धभारिन्तृपस्नातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम् ।
पन्था देयो नृपस्तेषां मान्यः स्नातश्च भूपतेः ॥ ५१ ॥ ६३ ॥
[L

॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥ १६३
न संध्येयोः । ८ । प्रातःस्नानशीलोऽरुणताम्रां प्राची-
मालोक्य स्नायात् । ९ । स्नातः शिरो नावधुनेत् । १० ।
नाङ्गेभ्यस्तोयमुद्धरेत् । ११ । न तैलवस्त्रं स्पृशेत् । १२ ।
नाप्रक्षालितं पूर्वधृतं वसनं बिभृयात् । १३ । स्नातः
सोष्णीषो धौतवाससी बिभृयात् । १४ । न म्लेच्छा-
न्त्यजपतितैः सह संभाषणं कुर्यात् । १५ । स्नायात्प्रस्र-
वणदेवखातसरोवरेषु । १६ । उद्धृताद्भूमिष्ठमुदकं पुण्यं
स्थवरात्प्रसवत्तस्मान्नादेयं तस्मादपि साधुपरिगृहीतं
सर्वत एव गाङ्गम् । १७ । मृत्तोयैः कृतमलापकर्षोऽप्सु
निमज्योपविश्यापो हि ष्ठेति तिसृभिर्हिरण्यवर्णा इति
चतसृभिरिदमपः प्रवहतेति च तीर्थमभिमन्त्रयेत् । १८ ।
ततोऽप्सु निमग्नस्त्रिरघमर्षणं जपेत् । १९ । तद्विष्णोः

9 T. om. V^{1-3}. ॰स्नानशीलो ऽरुण॰ V^4; स्नानशीलो from the
C. ॰स्नात्यरुणविकिरणरक्तां प्राचीमवलोक्य C^{1, 2}. 17. प्रस्रवणं C^{1, 2}.
18. निमज्यापो C^{1, 2}; निमज्यस्पृश्योपो v. प्रवहंत इति चतुर्थम् V^{1-3} C^{1, 2}.

9. प्रातः स्नानशीलः स्नायात् । अनेनारुणोदयात्प्राक्स्नानं निषिद्धम् ।...
10. स्नानानन्तरं शिरः स्थितान्केशान्... न कम्पयेत् ।... 11. हस्तेन
    वस्त्रेण वाङ्गशोधनं न कुर्यात् ।... 14... उष्णीषं जलापसारणाय शिरो-
    वेष्टनं तेन सहितः। तथागाढबन्धनं शिरसि वेष्टयेत् ।...धौते स्वयमेव...
11. स्नानोत्तरं निषेधमाह ।... 17.... साधुभिर्वसिष्ठादिभिः परिगृही-
    तम्। नदीसंबन्धि । यथा वसिष्ठप्राची विश्वामित्रप्राचीत्यादि ।... 18...
    निमज्य तीर उपविश्य आपो हि ष्ठेत्याद्यृग्भिर्मन्त्रैस्तीर्थमभिमन्त्रयेत् ।
    निमज्योपस्पृशेदिति पाठे निमज्जनानन्तरमाचम्य तीर्थमभिमन्त्रयेत् ॥

१४४ ॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥
परमं पदमिति वा । २० । द्रुपदां सावित्रीं वा । २१ ।
युञ्जते मन इत्यनुवाकं वा । २२ । पुरुषसूक्तं वा । २३ ।
स्नातश्चार्द्रवासा देवपितृतर्पणमम्भःस्थ एव कुर्यात् । २४ ।
परिवर्तितवासाश्चेत्तीर्थमुत्तीर्य । २५ । अकृत्वा देवपितृ-
तर्पणं स्नानशाटीं न पीडयेत् । २६ । स्नात्वाचम्य वि-
धिवदुपस्पृशेत् । २७ । पुरुषसूक्तेन प्रत्यृचं पुरुषाय
पुष्पाणि दद्यात् । २८ । उदकाञ्जलिं पश्चात् । २९ । आ-
दावेव दिव्येन तीर्थेन देवतानां कुर्यात् । ३० । तद-
नन्तरं पित्र्येण पितॄणाम् । ३१ । तत्रादौ स्ववंश्यानां
तर्पणं कुर्यात् । ३२ । ततः संबन्धिबान्धवानाम् । ३३ ।
ततः सुहृदाम् । ३४ । एवं नित्यस्नायी स्यात् । ३५ ।
स्नातश्च पवित्राणि यथाशक्ति जपेत् । ३६ । विशेषतः
26. स्नानवस्त्रादि C^{1,2}v. 29, 30 T. om. V^{1-4}. 33. संब-
न्धिनां बान्धवानाम् V⁴.
20... त्रिरित्यनुवर्तते ॥ 21. द्रुपदादिवेन्मुमुचान इति यजुर्वेद-
प्रसिद्धा । तां वा त्रिजपेत् ।... 25. यस्तु स्नात्वा जले स्थातुमशक्तः शुष्कं
वासः परिधत्ते स तीर्थाद्वहिरागत्य स्थल एव स्नानाङ्गं तर्पणं कुर्यात् ।...
26. परिवर्तितवासा अपि देवपितृतर्पणात्प्राक् स्नानवस्त्रं न निष्पीडयेत् ।...
27. वस्त्रनिष्पीडनान्तस्नानविधानन्तर्यं द्विराचमनस्य गमयितुम्... 28...
षोडश पुष्पाणि ।... 32... पितृमातृमातामहांस्तदनन्तरं... पितृव्यभ्रातृ-
मातुलादींस्तर्पयेत् ।... 33. संबन्धिनो भागिनेयश्वशुरस्यालादयः । बा-
न्धवाः पितृव्यषेयमातृष्वस्रेयमातुलादयः ।... 35. उक्तेन विधिना प्रत्यहं
स्नायात् ।... 36... पवित्राणि... अनियतसंख्यानि जपेत् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६४ । ६५ ॥ १४५
सावित्रीम् । ३७ । पुरुषसूक्तं च । ३८ । नैताभ्यामधिक-
मस्ति । ३६ ।
स्नातोऽधिकारी भवति दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।
पवित्राणां तथा जप्ये दाने च विधिबोधिते ॥ ४० ॥
अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम् ।
अब्मात्रेणाभिषिक्तस्य नश्यंत इति धारणा ॥ ४१ ॥
याम्यं हि यातनादुःखं नित्यस्नायी न पश्यति ।
नित्यस्नानेन पूयन्ते येऽपि पापकृतो नराः ॥ ४२ ॥ ६४ ॥
अथातः सुस्नातः सुप्रक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तो
देवतार्चायां स्थले वा भगवन्तमनादिनिधनं वासुदेवम-
भ्यर्चयेत् । १। अश्विनोः प्राणस्तौ त इति जीवादानं दत्त्वा
युञ्जते मन इत्यनुवाकेनावाहनं कृत्वा जानुभ्यां पाणिभ्यां
शिरसा च नमस्कारं कुर्यात् । २ । आपो हि ष्ठेति
37. सावित्रीं त्ववश्यं जपेत् । V¹⁻³ C¹,²; see the C. 40.
॰बोधिते ॥ V⁴ N. ; ॰नोचिते V¹⁻³; ॰नोदिते C¹,²v; चोदिते Ap.
41. स्नातस्य जलमात्रेण नश्यते C¹,². LXV, 2. अश्विनोः प्राणैश्च्वोत
V⁴; अश्विनौ प्राणैस्स्तौत V¹⁻³; अश्विनैः प्राणैश्चेते C¹,²; अश्विनोः
प्राणैः स्तौत v; see Kâthaka XI, 7. My reading is
conjectural. After इति V¹⁻³ C¹,² insert, काचकीय(कीचकीय)-
मन्त्रेणायुष्यजीवस्य भगवतो; see the C. जीवविनिवीवादानं V¹⁻³.
37. पूर्वोक्तसंख्यापेक्षयाधिकसंख्यया गायत्रीं जपेत् ।... 41... उद्धृ-
तेनाङ्गुष्ठेन वा तीर्थातीर्थसाधारणेन ।... LXV, 2... इति काचकीय-
मन्त्रेण चेष्टव्यजीवस्य भगवतो जीवे विनियिता साध्वीति स्मरणात् ।
19

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgaon
१४६ ॥ विष्णुस्मृतौ ६५ ॥
तिसृभिरर्घ्यं निवेदयेत् । ३ । हिरण्यवर्णा इति चत-
सृभिः पाद्यम् । ४ । शं न आपो धन्वन्त्या इत्याचम-
नीयम् । ५ । इदमपः प्रवहतेति स्नानीयम् । ६ । रथे-
ष्वक्षेषु, वृषभराजा इत्यनुलेपनालंकारौ । ७ । युवा सुवा-
सा इति वासः । ८ । पुष्पावतीरिति पुष्पम् । ९ । धूरसि
धूर्वेति धूपम् । १० । तेजोऽसि शुक्रमिति दीपम् । ११ ।
दधिक्राव्ण इति मधुपर्कम् । १२ । हिरण्यगर्भ इत्यष्टा-
भिर्नैवेद्यम् । १३ ।
चामरं व्यजनं मात्रां छत्रं यानासने तथा ।
सावित्रेणैव तत्सर्वं देवाय विनिवेदयेत् ॥ १४ ।
एवमभ्यर्च्य च जपेत्सूक्तं वै पौरुषं ततः ।
तेनैव जुहुयादाज्यं य इच्छेच्छाश्वतं पदम् ॥ १५ ॥ ६५ ॥
5. शन्न C¹˒²v. धनुन्त्या V¹⁻⁴ N. See Ath. V. I, 6, 4. 7. रथे-
खर्चेषु V¹⁻⁴ C¹˒² N.; ०खच्चेषु v. See Taitt. Brâhm. II, 7,
7, 2. 10. धूर्व इति V¹⁻⁴v; धूपमिति C¹˒². See the C. and
Vâjas. Samh. I, 8.
5. शन्न आपो धनुन्त्या इति कठशाखीययैकचर्चा... 6. इदमपः प्रव-
हतेत्येकर्चा... 7. रथेखर्चेष्विति कठशाखीयैश्चतुर्भिस्तु... 8. युवा
सुवासा इत्येकर्चा... 9. पुष्पावतीः प्रसूवतरिति तैत्तिरीयर्चा पुष्पम् ॥
10. धूरसि धूर्व धूर्वन्तमिति तैत्तिरीययजुषा धूपम् ॥ 11. तेजोऽसि शुक्र-
मिति कठशाखीययैकचर्चा दीपम् ॥ 12. दधिक्राव्णा अकारिषमित्येकर्चा...
13. हिरण्यगर्भः समवर्ततेत्यारभ्य यश्चिदापो महिनेत्यन्ताभिरष्टाभि-
र्ऋग्भिर्नैवेद्यम्... 14.... मात्रा चादर्शः ।... यानं शिविकादि । आसनं
सिंहासनादि ।... एतानि सावित्रेण गायत्र्या देवाय भगवते विनिवेदयेत् ।
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ ६६ । ६७ ॥ १४७
न नक्तं गृहीतेनोदकेन देवपितृकर्म कुर्यात् । १ ।
चन्दनमृगमद्दारुकर्पूरकुङ्कुमजातीफलवर्जमनुलेपनं न
दद्यात् । २ । न वासो नीलीरक्तम् । ३ । न मणिसुव-
र्णयोः प्रतिरूपमलंकरणम् । ४ । नोग्रगन्धि । ५ । ना-
गन्धि । ६ । न कण्टकिजम् । ७ । कण्टकिजमपि शुक्लं
सुगन्धिकं तु दद्यात् । ८ । रक्तमपि कुङ्कुमं जलजं च
दद्यात् । ९ । न धूपार्थे जीवजातम् । १० । न घृततैलं
विना किं च न दीपार्थे । ११ । नाभक्ष्यं नैवेद्यार्थे । १२ ।
न भक्ष्ये ऽप्यजामहिषीक्षीरे । १३ । पञ्चनखमत्स्य-
वराहमांसानि च । १४ ।
प्रयतश्च शुचिर्भूत्वा सर्वमेव निवेदयेत् ।
तन्मनाः सुमना भूत्वा त्वराक्रोधविवर्जितः ॥ १५ ॥ ६६ ॥
अथाग्निं परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिषिच्य
सर्वतः पाकाग्रमुद्धृत्य जुहुयात् । १ । वासुदेवाय संक-

LXVI, 1. गृहीतोदकेन V¹. See LXXIX, 1. 6 om. v ;
C¹,² place it before 5. See LXXXI, 5. 8. तु om. C¹,².

LXVI, 1. उक्तोपचारद्रव्यविवेचनं घटघटितसेन कर्तुम्... 2. दारु
सुगन्धिर्देवदारुः ।... 4. कृत्रिममणिसुवर्णादिनिर्मितमलंकारं न द-
द्यात् ।... 5. उग्रो घ्राणग्लानिकरो गन्धो यस्येति तत् । धत्तूरादि ॥
7. कण्टकिवृक्षोद्भवं कण्टकारिकादि ।... 9... रक्तोत्पलम्... 10.
प्राण्यङ्गं नखशङ्खादि धूपत्वे न देयम् ।... LXVII, 1... परिषिच्य
परितो दर्भानभितोऽभिषिच्य ।... अग्रशब्दाच्चत्वारिंशद्ग्रासपरिमितम् ...

धर्षाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय पुरुषाय सत्यायाच्युताय
वासुदेवाय । २ । अथाग्नये$^१$ सोमाय$^२$ मित्राय$^३$ वरु-
णाय$^४$ इन्द्राय$^५$ इन्द्राग्निभ्याम्$^६$ विश्वेभ्यो देवेभ्यः$^७$ प्रजाप-
तये$^८$ अनुमत्यै$^९$ धन्वन्तरये$^{१०}$ वास्तोष्पतये$^{११}$ अग्नये
स्विष्टकृते च$^{१२}$ । ३ । ततोऽन्नशेषेण बलिमुपहरेत् । ४ ।
तक्षोपपक्ष्याभ्याम् । ५ । अभितः पूर्वेणाग्निम् । ६ । अम्बा
नामासीति$^१$ दुला नामासीति$^२$ नितत्नी नामासीति$^३$
चुपूणीका नामासीति$^४$ सर्वांसाम् । ७ । नन्दिनि$^१$ सुभगे$^२$
सुमङ्गलि$^३$ भद्रंकरीति$^४$ संतिष्ठन्प्रदक्षिणम् । ८ । स्थुणा-
यां ध्रुवायां श्रियै हिरण्यकेश्यै वनस्पतिभ्यश्च । ६ ।
LXVII,

॥ विष्णुस्मृतौ ॥ ६७ ॥ १४६
धर्माधर्मयोर्द्वारे मृत्यवे च । १० । उदधाने वरुणाय
। ११ । विष्णव इत्युलूखले । १२ । मरुद्भ्य इति दृषदि
। १३ । उपरि शरणे वैश्रवणाय राज्ञे भूतेभ्यश्च । १४ ।
इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्य इति पूर्वार्धे । १५ । यमाय यमपुरु-
षेभ्य इति दक्षिणार्धे । १६ । वरुणाय वरुणपुरुषेभ्य
इति पश्चार्धे । १७ । सोमाय सोमपुरुषेभ्य इत्युत्तरार्धे
। १८ । ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्य इति मध्ये । १९ । ऊर्ध्वमा-
काशाय । २० । दिवाचरेभ्यो भूतेभ्य इति स्थण्डिले
। २१ । नक्तंचरेभ्य इति नक्तम् । २२ । ततो दक्षिणा-
ग्रेषु दर्भेषु पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय मात्रे
पितामह्यै प्रपितामह्यै स्वनामगोत्राभ्यां च पिण्डनि-
र्वपणं कुर्यात् । २३ । पिण्डानां चानुलेपनपुष्पधूपनैवे-
द्यादि दद्यात् । २४ । उदककलशमुपनिधाय स्वस्त्ययनं
वाचयेत् । २५ । श्वकाकश्वपचानां भुवि निर्वपेत् । २६ ।
11. उदपाने । C¹⁻²v.
10. धर्मादिद्वाभ्यां गृहद्वारे । धर्माधर्मयोर्मिलितयोर्देवतात्वमग्नीषो-
मीयवत् ॥ 12. विष्णवे नम इति... (Dev.) 14. शरणं गृहं
तदुपरि अट्टालिकायां वैश्रवणायेति द्वाभ्याम् । 15. पूरण इत्यनुवर्तते ।...
22. रात्रौ वैश्वदेवे क्रियमाणे नक्तंचरेभ्य इत्येकम् । 23... चकारा-
दस्मदादिरूपस्वधाकाराभ्यां च पिण्डदानं कार्यम्...। 25. स्वस्तित्वं ब्रूहीति
यं कंचिद्ब्राह्मणं वाचयेत् । तं ब्राह्मणाय दद्यादित्यर्थः ॥

१५० ॥ विष्णुस्मृतौ ६७।
भिक्षां च दद्यात् । २७। अतिथिपूजने च परं फल-
मधितिष्ठेत् । २८ । सायमतिथिं प्राप्तं प्रयत्नेनार्चयेत्
। २९। अनाशितमतिथिं गृहे न वासयेत् । ३० । यथा
वर्णानां ब्राह्मणः प्रभूर्यथा स्त्रीणां भर्ता तथा गृहस्थ-
स्यातिथिः । ३१ । तत्पूजायां स्वर्गमाप्नोति । ३२।
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
तस्मात्सुकृतमादाय दुष्कृतं तु प्रयच्छति ॥ ३३ ॥
एकरात्रं हि निवसन्मतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ।
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ ३४ ॥
नैकग्रामीणमतिथिं विप्रं सांगतिकं तथा ।
उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्राग्नयोऽपि वा ॥ ३५ ॥
यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमागतः ।
भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि भोजयेत् ॥ ३६

॥ विष्णुस्मृतौ ६७ ॥ १५१
इतरानपि सख्यादीन्संप्रीत्या गृहमागतान् ।
प्रकृष्टान्नं यथाशक्ति भोजयेत्सह भार्यया ॥ ३८ ॥
स्ववासिनीं कुमारीं च रोगिणीं गुर्विणीं तथा ।
अतिथिभ्योऽग्र एवैतान्भोजयेदविचारयन् ॥ ३९ ॥
अदत्त्वा यस्तु एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्तेऽविचक्षणः ।
स भुञ्जानो न जानाति श्वगृध्रैर्जग्धिमात्मनः ॥ ४० ॥
भुक्तवत्सु च विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ।
भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दंपती ॥ ४१ ॥
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भृत्यान्गृह्यांश्च देवताः ।
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थः शेषभुग्भवेत् ॥ ४२ ॥
अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् ।
यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत्सतामन्नं विधीयते ॥ ४३ ॥
स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञेन तपसा तथा ।
न चाप्नोति गृही लोकान्यथा त्वतिथिपूजनात् ॥ ४४ ॥
38. इतराण्यपि C^{1, 2}. 39. सुवासिनीं C^{1, 2}v. See the C. and
M. III, 114. 40. Manu has तु य 41. भृत्येषु स्वेषु C^{1, 2}.
38. इतरान्मूर्धावसिक्तादीन् । सखिसंबन्धिनश्च ।... 39. ऊढा पितृ-
गृहस्था कन्या स्ववासिनी । सुवासिनीति पाठे... 41. विप्रा अतिथय-
श्चकारादतिथिवदागता अभ्यागताः क्षत्रियाश्च । स्वाः सखिसंबन्धिबान्धवाः।
भृत्या भरणीया मातापित्रादयः ।... चकाराद्दासीदासाः। ... 42. गृह्या
देवताः श्वयादयः । चकाराच्छूकाकादयः ।...

१५२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६७ । ६८ ॥
सायंप्रातस्त्वतिथये प्रदद्यादासनोदके ।
अन्नं चैव यथाशक्त्या सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ४५ ॥
प्रतिश्रयं तथा शय्यां पादाभ्यङ्गं सदीपकम् ।
प्रत्येकदानेनाप्नोति गोप्रदानसमं फलम् ॥ ४६ ॥ ६७ ॥
चन्द्रार्कोपरागे नाश्नीयात् । १ । स्नात्वा मुक्तयोर-
श्नीयात् । २ । अमुक्तयोरस्तंगतयोः स्नात्वा दृष्ट्वा चाप-
रेडह्नि । ३ । न गोब्राह्मणोपरागेऽश्नीयात् । ४ । न
राज्ञो व्यसने । ५ । प्रवसिताग्निहोत्री यदाग्निहोत्रं हुतं
मन्येत तदाश्नीयात् । ६ । यदा हुतं मन्येत वैश्वदेवमपि
। ७ । पर्वणि च यदा हुतं मन्येत पर्व । ८ । नाश्नीया-
च्चाजीर्णे । ९ । नार्धरात्रे । १० । न मध्याह्ने । ११ ।
न संध्ययोः । १२ । नार्द्रवासाः । १३ । नैकवासाः
। १४ । न नग्नः । १५ । नोदके । १६ । नोत्कुटकः । १७ ।
LXVIII, 3. ॰गतयोर्दृष्ट्वा स्नात्वा C^{1,2}v. 5. राज्ञो V^4. N.
राजाव्यसने V^{1-3}; राजव्यसने C^{1,2}v Ap. 8. पर्व om. V^4. 16. न
जलस्थः । C^{1,2}. from the C. 17. नोत्प्लुटकः । C^{1,2}.
45... विधिपूर्वकं मधुपर्कविधिना ।... 46... पादयोः प्रक्षालन-
पूर्वकं घृतादिनाभ्यञ्जनम् । दीपो विवासोद्योताय ।...एषां प्रत्येकं दानेन...
LXVIII, 3...अपरे ऽह्नि... उदितौ दृष्ट्वा... चश्नीयात् ।... 4...तद्दिने
नाश्नीयात् ।... 9. अजीर्णे धमोद्वारे ।... 15. नग्नो दशविधः प्रागुक्तः ॥
16. जलस्थो नौकास्थो वा... 17. उत्कुटक ऊर्ध्वजानुः ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६८ ॥ १५३ .
न भिन्नासनगतः । १८ । न च शयनगतः । १९ । न
भिन्नभाजने । २० । नोत्सङ्गे । २१ । न भुवि । २२ । न
पाणौ । २३ । लवणं च यच्च दद्यात्तन्नाश्नीयात् । २४ ।
न बालकान्निर्भर्त्सयेत् । २५ । नैको मृष्टम् । २६ ।
नोद्धृतस्नेहम् । २७ । न दिवा धानाः । २८ । न रात्रौ
तिलसंबन्धम् । २९ । न दधिसक्तून् । ३० । न कोवि-
दारवटपिप्पलक्षणाणशाकम् । ३१ । नादत्त्वा । ३२ । ना-
हुत्वा । ३३ । नानाईपादः । ३४ । नानाईकरमुखश्च
। ३५ । नोच्छिष्टश्च घृतमादद्यात् । ३६ । न चन्द्रार्कता-
रका निरीक्षेत । ३७ । न मूर्धानं स्पृशेत् । ३८ । न
ब्रह्म कीर्तयेत् । ३९ । प्राङ्मुखोऽश्नीयात् । ४० । दक्षि-

० १५४ ॥ विष्णुस्मृतौ ६८ । ६९ ॥
नाश्नीयाद्भार्यया सार्धं नाकाशे न तथोत्थितः ।
बहूनां प्रेक्षमाणानां नैकस्मिन्वस्त्रवस्तथा ॥ ४६ ॥
शून्यालये वह्निगृहे देवागारे कथं च न ।
पिवेन्नाञ्जलिना तोयं नातिसौहित्यमाचरेत् ॥ ४७ ॥
न तृतीयमथाश्नीयान्न चापथ्यं कथं च न ।
नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः ॥ ४८ ॥
न भावदुष्टमश्नीयान्न भाण्डे भावदूषिते ।
शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् ॥ ४९॥ ६८ ॥
नाष्टमीचतुर्दशीपञ्चदशीषु स्त्रियमुपेयात् । १ । न
श्राद्धं भुक्त्वा । २ । न दत्त्वा । ३ । नोपनिमन्त्रितः श्राद्धे
। ४ । न व्रती । ५ । न दीक्षितः । ६ । न देवायतनश्मशा-
47. शून्यागारे C¹·²v. LXIX, 2. न स्नात्वा भुक्त्वा । v. 3. न
श्राद्धं दत्त्वा C¹·²; श्राद्धं from the C. 5. न स्नात्वा । न हुत्वा । न
व्रती । नापोष्य भुक्त्वा वा । C¹·². The last clause is from the C.
46... बहूनामिति बहुषु साभिलाषं प्रेक्षमाणेषु नाश्नीयात् । 47.
शून्यं निर्जनं यदालयं गृहं तत्र । वह्नीनां गार्हपत्यादीनां गृहे शाला-
याम् ।... 48... कालद्वयातिरिक्ते तृतीये काले नाश्नीयात् ।...
49. यस्मिन्दृष्टे विचिकित्सा भवति तद्भावदुष्टम्...पीयूषादि... । तच्च
जातिदुष्टादेरुपलक्षणम् ...सप्तविधमभोज्यम् । भावेन चित्तवृत्त्या दूषिते
खेलादिभाण्डसदृशे भाण्डे दुर्ब्राह्मणादिभोजनदुष्टे च ।... शयानो भूमावपि
तिर्यग्भूतः । शयनगतस्य प्रागेव निषेधात् ।... LXIX, 3. श्राद्धकरणा-
नन्तरम् ॥ 5. व्रतं श्राद्धदिनपूर्वद्युतनमेकादश्यादिकं च तद्वान् ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ६९ । ७० ॥ १५५
नशून्यालयेषु । ७ । न वृक्षमूलेषु । ८ । न दिवा । ९ ।
न संध्ययोः । १० । न मलिनाम् । ११ । न मलिनः
। १२ । नाभ्यक्ताम् । १३ । नाभ्यक्तः । १४ । न रोगा-
र्ताम् । १५ । न रोगार्तः । १६ ।
न हीनाङ्गीं नाधिकाङ्गीं तथैव च वयोऽधिकाम् ।
नोपेयाद्गुर्विणीं नारीं दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥ १७ ॥ ६९ ॥
नार्द्रपादः सुप्यात् । १ । नोत्तरापरशिराः । २ । न
नग्नः । ३ । नार्द्रवंशे । ४ । नाकाशे । ५ । न पालाशे
शयने । ६ । न पञ्चदारुकृते । ७ । न गजभग्नकृते । ८ ।
न विद्युद्दग्धकृते । ९ । न भिन्ने । १० । नाग्निसृष्टे । ११ ।
न घटासिक्तद्रुमजे । १२ । न श्मशानशून्यालयदेवता-
LXX, 1. स्वप्यात् । C^1, 2v Ap. 2. नोत्तरापरवाक्शिराः । C^1, 2.
4. नानुवंशम् । V^1-4 Ap.; वंशो मेढो तद्दैर्घ्यमनु N.; नार्द्रवंशम् v.
6. प

१५६ ॥ विष्णुस्मृतौ ७० । ७१ ॥
यतनेषु । १३ । न चपलमध्ये । १४ । न नारीमध्ये
। १५ । न धान्यगोगुरुहुताशनसुराणामुपरि । १६ ।
नोच्छिष्टो न दिवा सुप्यात्संध्ययोर्न च भस्मनि ।
देशे न चाशुचौ नार्द्रे न च पर्वतमस्तके ॥ १७ ॥ ७० ॥
अथ न कं च नावमन्येत । १ । न च हीनाधिका-
ङ्गान्मूर्खान्धनहीनानवहसेत् । २ । न हीनान्सेवेत
। ३ । स्वाध्यायविरोधि कर्म नाचरेत् । ४ । वयोऽनुरूपं
वेषं कुर्यात् । ५ । श्रुतस्याभिजनस्य धनस्य देशस्य च
। ६ । नोद्धतः । ७ । नित्यं शास्त्राद्यवेक्षी स्यात् । ८ । सति
विभवे न जीर्णमलवद्वासाः स्यात् । ९ । न नास्तीत्य-
भिभाषेत । १० । न निर्गन्धोग्रगन्धि रक्तं च माल्यं
बिभृयात् । ११ । बिभृयाज्जलजं रक्तमपि । १२ । यष्टिं च
17. स्वप्यात् C¹⁻²v. LXXI, 2. हीनाङ्गाधिका० C¹⁻²v, 5.
वेषं V¹⁻³ C¹⁻²v.
14. चपलो दुर्व्यसनी हस्तपादादिविक्षेप्ता ॥ 16... गवादिशब्देन
तच्छाला उच्यन्ते । धान्यवत्सानान्तदुपार शयनासम्भवात् ।... 17. उच्छिष्ट
ऊर्ध्वाधरोच्छिष्टवान् ।... अशुचौ मूत्रविष्ठाद्युपहते देशे ।... LXXI,

1. कं च न सममुत्कृष्टमपकृष्टं वा... 4. स्वाध्यायो वेदाध्ययनाध्यापन-
   क्रियाः ।... 8. शास्यते धर्मो यैस्तानि श्रुतिमीमांसादीनि । आदिशब्दा-
   डनङ्गशारोग्यादिप्रतिपादकानि ।... 10. गृहेन्धनाद्यभावेऽपि नास्तिशब्दं
   नोच्चारयेत् । किंतु पूर्णमिति ब्रूयात् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ७१ ॥ १५७
वैष्णवीम् । १३ । कमण्डलुं च सोदकम् । १४ । कार्पा-
ससुपवीतम् । १५ । रौक्मे च कुण्डले । १६ । नादित्य-
मुद्यन्तमीक्षेत । १७ । नास्तं यान्तम् । १८ । न वाससा
तिरोहितम् । १९ । न चादर्शजलमध्यगतम् । २० । न
मध्याह्ने । २१ । न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् । २२ । न तैलो-
दकयोः स्वां छायाम् । २३ । न मलवत्यादर्शे । २४ । न
पत्नीं भोजनसमये । २५ । न स्त्रियं नग्नाम् । २६ । न
कां च न मेहमानम् । २७ । न चालानभ्रष्टकुञ्जरम्
। २८ । न च विषमस्थो वृषादियुद्धम् । २९ । नोन्मत्तम्
। ३० । न मत्तम् । ३१ । नामेध्यमग्नौ प्रक्षिपेत् । ३२ ।
नासृक् । ३३ । न विषम् । ३४ । अंभस्यपि । ३५ ।
नाग्निं लङ्घयेत् । ३६ । न पादौ प्रतापयेत् । ३७ । न
कुशेषु परिमृज्यात् । ३८ । न कांस्यभाजने धावयेत्
। ३९ । न पादं पादेन । ४० । न भुवमालिखेत् । ४१ ।
23. स्वच्छायाम् । C¹,²v. 30 om. C¹,². 31 om. v. Ap.
quotes both Sûtras. 38. कुशैस्तेषु वा C¹,².
19. वस्त्रान्तरितमपि ॥ 22... गुरुः श्रेयान् ॥ 25. स्वस्य पत्न्या
वा भोजनकाले... 27. मूत्रपुरीषे कुर्वाणम्... 28. बन्धनच्युतं गजम् ।
चकाराद्व्याघ्रादींश्च ।... 29. विषमे जनसंमर्दादौ पलायनायोग्य देशे
स्थितो वृषगजमहिषादियुद्धम् ।... 32. अमेध्यं ष्ठीवनादि ।... 37.
व्यथाविति शेषः ॥ 41. काष्ठादिभिः ॥