विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

॥ विष्णुस्मृतौ ॥ ९४ । ९५ ॥ १९१
संवत्सरनिचयो वा ॥ ११ ॥ संवत्सरनिचयः पूर्वनिचित-
माश्वयुज्यां जह्यात् ॥ १२ ॥
ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन् ।
पुटेनैव पलाशेन पाणिना शकलेन वा ॥ १३ ॥ ९४ ॥
वानप्रस्थस्तपसा शरीरं शोषयेत् ॥ १ ॥ ग्रीष्मे पञ्च-
तपाः स्यात् ॥ २ ॥ आकाशशायी प्रावृषि ॥ ३ ॥ आर्द्र-
वासा हेमन्ते ॥ ४ ॥ नक्ताशी स्यात् ॥ ५ ॥ एकान्तर-
द्व्यन्तरत्र्यन्तराशी वा स्यात् ॥ ६ ॥ पुष्पाशी ॥ ७ ॥ फलाशी
॥ ८ ॥ शाकाशी ॥ ९ ॥ पर्णाशी ॥ १० ॥ मूलाशी ॥ ११ ॥
यवान्नं पक्षान्तयोर्वा सकृदश्नीयात् ॥ १२ ॥ चान्द्राय-
णैर्वा वर्तेत ॥ १३ ॥ अश्मकुट्टः ॥ १४ ॥ दन्तोलूखलिको
वा ॥ १५ ॥
तपोमूलमिदं सर्वं दैवमानुषकं जगत् ।
तपोमध्यं तपोऽन्तं च तपसा च तथा धृतम् ॥ १६ ॥
XCV, 16. देवमानुषजं $V^{1-4}$; दैवमानुजं $C^{1,2}$; दैविकस्य मानुषस्य
वा जगतः N. See M. XI, 235. दृतम् ॥ $C^{1,2}$.
13... पुटं पर्णद्रोणः । पलाशमस्यूतमेव पर्णम् । पाणिः पाशितलम् ।
शकलं घटादिकपालं तेन वाश्नीयात् ॥ XLV, 5. दिवाहृतस्यापि नक्ता-
मेव भोजनशीलः स्यात् ।... 6. एकं द्वे त्रीणि वा दिनान्यन्तरा त्यक्त्वा नक्तं
भुञ्जीत ।... 17. यद्दुश्चरं दुर्गेयं... यत्संकल्पितमपि बहुतरान्तराय सम्-
भावान्नावुमशक्यं यच्चासमानदेशकालतया दूरं यच्च दुःखतिसाध्यतया दुष्करं
तत्सर्वमपि तपसा साध्यते यतस्तपः फलस्यानतिक्रामानई न भवति ।...
25

१६४ ॥ विष्णुस्मृतौ ९५ । ९६ ॥
यद्दुश्वरं यद्दुरापं यद्दूरं यच्च दुष्करम् ।
सर्वं तत्तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १७॥ ९५ ॥
अथ त्रिष्वाश्रमेषु पक्वकषायः प्राजापत्यामिष्टिं कृत्वा
सर्वं वेदं दक्षिणां दत्त्वा प्रव्रज्याश्रमी स्यात् । १ । आ-
त्मन्यग्नीनारोप्य भिक्षार्थं ग्राममियात् । २ । सप्तागा-
रिकं भैक्षमद्यात् । ३ । अलाभे न व्यथेत । ४ । न
भिक्षुकं भिक्षेत । ५ । भुक्तवति जने अतीते पाचसंपाते
भैक्षमद्यात् । ६ । मृन्मये दारुपाचेऽलाबुपाचे वा
। ७ । तेषां च तस्याद्भिः शुद्धिः स्यात् । ८ । अभि-
पूजितलाभादुद्विजेत । ९ । शून्यागारनिकेतनः स्यात्
। १० । वृक्षमूलनिकेतनो वा । ११ । न ग्रामे द्वितीयां
राचिमावसेत् । १२ । कौपीनाच्छादनमात्रमेव वसन-
माद्यात् । १३ । दृष्टिपूतं न्यसेत्पादम् । १४ । वस्त्र-
पूतं जलमाद्यात् । १५ । सत्यपूतं वदेत् । १६ । मनः-
पूतमाचरेत् । १७ । मरणं नाभिकामयेत जीवितं च
XCVI, 5. भिक्षेत् । V¹⁻⁴.
XCVI, 1...सर्वं वेदं सर्वं धनम्... 2. भिक्षार्थमेव ग्रामं प्रविशे-
न्नान्यथा ॥ 4. सप्तानामपि मध्ये यत्र गृहे भिक्षा न लभ्यते तन्न...
6... अवशिष्टान्नाद्भैक्षं याचेत ।... 12. वर्षाभ्योऽन्यत्र ग्राम एकरात्रं
वसेत् ।... 15. वस्त्रेण पावितं जलं न गृह्णीयात्... 17. वैकल्पिकेषु सांश-
यिकेषु वा शुद्धादौ यत्र मनःप्रसादस्तदाचरेत् ॥ 18...चिरं जीवेय... इति ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥ १६५
। १८ । अतिवादांस्तितिक्षेत । १९ । न कं च नाव-
मन्येत । २० । निराशीः स्यात् । २१ । निर्ममस्कारः । २२।
वास्यैकां तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं तयोरपि च चिन्तयेत् ॥ २३ ॥
प्राणायामधारणाध्याननित्यः स्यात् । २४ । संसार-
स्यानित्यतां पश्येत् । २५ । शरीरस्याशुचिभावम् । २६ ।
जरया रूपविपर्ययम् । २७ । शारीरमानसागन्तुकाव्या-
धिभिश्चोपतापम् । २८ । सहजैश्च । २९ । नित्यान्धकारे
गर्भे वसतिम् । ३० । मूत्रपुरीषमध्ये च । ३१ । शीतो-
ष्णदुःखानुभवनम् । ३२ । योनिसंकटनिर्गमान्महद्दुः-
खानुभवनम् । ३३ । बाल्ये मोहं गुरुपरवश्यताम् । ३४ ।
अध्ययनादनेकक्लेशम् । ३५ । यौवने च विषयाप्राप्ता-
वमार्गे तदवाप्तौ विषयसेवनान्नरके पतनम् । ३६ ।
36. तदप्राप्तौ V¹.
21. नमस्कृतो ऽप्याशिषं न प्रयुञ्जीत किंतु नारायणस्मरणं कुर्यात् । नमो
नारायणायेति गृहस्थः प्रणमेद्यतिम् । ब्रूयुर्नारायणेत्येवं यतयो ह्यभिवादिता
इति । भिक्षार्थमाशिषो न प्रयुञ्जीतेत्यन्ये ।... 22. नमस्कृतो न नमस्कुर्या-
त्किंतु नारायणं स्मरेदित्युक्तम् । भिक्षार्थं प्रणतिं न कुर्यादित्यन्ये ॥ 27...
विपर्ययो वलीपलिताद्यभिभवस्तं च पश्येदिति सर्वत्र संबन्धनीयम् ॥ 28.
शारीरा व्याधयोऽर्शप्लीहादयः । मानसा मनोविच्छेदादयः । आगन्तुका
वातपित्तोद्रेकादयः ।... 32. तत्र गर्भाशये मातृभुक्तपीतशीतोष्णान्नपानादि-
जन्यं शीतोष्णानुभवदुःखं च ॥ 34... गुरूणां मातापित्रादीनाम् ।...
35. तत उपनीतस्य वेदाध्ययने गुरुशुश्रूषाध्ययनावधानाद्यनेकक्लेशम् ॥
36. तारुण्ये पुनः स्रक्चन्दनवनितादिप्राप्तावेकैकविषयाप्राप्तावनेकक्लेशम् ।
तेषामेव विषयाणां निषेधातिक्रमेण प्राप्तानां सेवने नरकपातं च ।...

१८६ ॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥
अप्रियैर्वसतिं प्रियैश्च विप्रयोगम् । ३७ । नरके च
सुमहद्दुःखम् । ३८ । संसारसंसृतौ तिर्यग्योनिषु च
। ३९ । एवमस्मिन्सततयायिनि संसारे न किंचित्सुखम्
। ४० । यदपि किंचिद्दुःखापेक्षया सुखसंज्ञं तदप्यनित्यम्
। ४१ । तत्सेवाशक्तावलाभेन वा महद्दुःखम् । ४२ ।
शरीरं चेदं सप्तधातुकं पश्येत् । ४३ । वसारुधिरमांस-
मेदोऽस्थिमज्जाशुक्रात्मकम् । ४४ । चर्मावनद्धम् । ४५ ।
दुर्गन्धि च । ४६ । मलायतनम् । ४७ । सुखशतैरपि
धृतं विकारि । ४८ । प्रयत्नाद्धृतमपि विनाशि । ४९ ।
कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यस्थानम् । ५० । पृथिव्यप्ते-
जोवाय्वाकाशात्मकम् । ५१ । अस्थिशिराधमनिस्नायु-
युतम् । ५२ । रजस्वलम् । ५३ । षट्त्वचम् । ५४ । अस्थ्नां
त्रिभिः शतैः पञ्चाधिकैर्धार्यमाणम् । ५५ । तेषां विभागः
। ५६ । सूक्ष्मैः सह चतुःषष्टिर्दशनाः । ५७ । विंशतिर्नखाः
40. सुखम् om. C^{1,2}. 48. वृत्तं C^{1,2}. 54. षट् त्वक्चेति C^{1,2};
om. v.
37... प्रियैः पुत्रकलत्रादिभिश्च वियोगः॥ 41... यत्किंचिद्दुःखा-
भावापेक्षया सुखत्वेन व्यवह्रियते... 42. तेषां वैषयिकसुखानां रोगादिना
विषयसेवाशक्तौ शक्तावपि दारिद्र्येण विषयालाभे वा महदेव दुःखम् ॥
48. पानभोजनादिजन्यैः सुखशतैर्धृतमपि पानभोजनादिभिरेव विकारि ।
तत्तद्गुरुलघुभावेन श्लेष्माजीर्णादिदुःखशताकुलमित्यर्थः ॥ 49. रसायनादि-
प्रयत्नैर्धृतमपि... 57. सूक्ष्माणि दन्तमूलभूतान्यस्थीनि स्थालाख्यानि
द्वात्रिंशत्तावन्त एव तदुत्पन्ना दन्तास्तैः सह...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥ १८७
। ५८। पाणिपादशलाकाश्च । ५६। षष्ठिरङ्गुलीनां पर्वाणि
। ६० । द्वे पार्ष्ण्योः । ६१ । चतुष्टयं गुल्फेषु । ६२ ।
चत्वार्यरत्न्योः । ६३ । चत्वारि जङ्घयोः । ६४ । द्वे द्वे
जानुकपोलयोः । ६५ । ऊर्वंसयोः । ६६ । अक्षतालू-
षकश्रोणिफलकेषु । ६७। भगास्थ्येकम् । ६८ । पृष्ठास्थि
पञ्चचत्वारिंशद्भागम् । ६६। पञ्चदशास्थीनि ग्रीवा । ७०।
जत्र्वेकम् । ७१ । तथा हनुः । ७२ । तन्मूले च द्वे
। ७३ । द्वे ललाटाक्षिगण्डे । ७४ । नासा घनास्थिका
। ७५ । अर्बुदैः स्थालकैश्च सार्धं द्वासप्ततिः पार्श्वकाः
। ७६ । उरः सप्तदश । ७७ । द्वौ शङ्खकौ । ७८ ।
चत्वारि कपालानि शिरसश्चेति । ७६ । शरीरेऽस्मि-
न्सप्त शिराशतानि । ८० । नव स्नायुशतानि । ८१ ।
धमनीशते द्वे । ८२ । पञ्च पेशीशतानि । ८३ । क्षुद्र-
66. द्वे द्वे । C¹,²; om. v. 71. जान्वेकं । C¹,². 76. स्थानकैश्च
C¹,²v.
59. करपादयोः पृष्ठे शलाकाकाराण्यङ्गुलीमूलभूतानि विंशतिरेवास्थीनि ॥
60. प्रत्येकं विंशत्यङ्गुलीनां त्रीणि त्रीणि पर्वाणीत्येवं षष्टिः पर्वास्थीनि ॥
67. अक्षः कर्णनेत्रयोर्मध्यभवः शङ्खाधोभागः ।... 75. नासा नासिका
सा च घनसंज्ञैकास्थिमती ॥ 76. पार्श्वका वङ्क्रयः ।... तासां वक्षसि
संध्यस्थीन्यर्बुदान्युभयतो दश दशेति विंशतिः ।... तासामेव पृष्ठतः संध्य-
स्थीनि स्थालका उभयतस्त्रयोदश त्रयोदशेति षड्विंशतिः ।... 80... शि-
राणां वातपित्तादिवाहिनीनाम्... 82. धमन्यः प्राणवाहिन्यो नाड्यतासां
द्वे शते ॥ 83. बाह्याभ्यन्तराणां मांसपेशीनां पञ्च शतानि ॥
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१६८ ॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥
धमनीनामेकोनत्रिंशल्लक्षाणि नव शतानि षट्पञ्चा-
शद्धमन्यः। ८४। लक्षद्वयं श्मश्रुकेशकूपानाम्। ८५।
सप्तोत्तरं मर्मशतम्। ८६। संधिशते द्वे। ८७। चतुः-
पञ्चाशद्रोमकोट्यः सप्तषष्टिश्च लक्षाणि। ८८। नाभिरोजो
गुदं शुक्लं शोणितं शङ्कौ मूर्धा कण्ठो हृदयं चेति
प्राणायतनानि। ८९। बाहुद्वयं जङ्घाद्वयं मध्यं शीर्षमिति
षडङ्गानि। ९०। वसा वपा अवहननं नाभिः क्लोमा
यकृत्प्लीहा क्षुद्रान्त्रं वृक्कौ वस्तिः पुरीषाधानमामा-
शयो हृदयं स्थूलान्त्रं गुदमुदरं गुदकोष्ठम्। ९१। कनी-
निके अक्षिकूटे शष्कुली कर्णौ कर्णपुत्रकौ गण्डौ भ्रुवौ
91. क्लोम V¹⁻⁴v; क्लोमो C¹⁻²v; क्लोमा N. यकृत् om. V⁴.
वृक्कौ C¹⁻².
84. स्थूलधमनीनां शाखाः क्षुद्रधमन्यस्तासामपि प्रशाखा धमन्यः। ...
85. मुखस्थानि रोमाणि श्मश्रूणि। शिरोजाः केशाः। कूपा रोमकूपाः
स्वेदस्रवणे सुषिराणि। ... 86. मर्माणि मृत्युक्षोभहेतुस्थानानि। ...
88... रोम्णां सूक्ष्मतरा भागाः। ... 89... तत्स्वरूपमुक्तं स्मृत्यन्तरे।
हृदि तिष्ठति यच्छुद्धमीषद्रक्तं सपीतकम्। ओजः शरीरे संख्यातं
तन्नाशान्नाश्यतीति। शेषं प्रसिद्धम्। ... 91. आन्तराण्याह। ...
क्लोमा मांसपिण्डो यकृत्कालखण्डस्तौ च दक्षिणकुक्षिस्थौ। प्लीहा मांस-
पिण्डो ऽवहननं च सव्यकुक्षिस्थौ। ... वृक्कौ हृदयसमीपस्थौ मांस-
पिण्डौ। ... पुरीषाधानं मलाशयः। ... स्थूलान्त्रं दीर्घान्त्रम्। ... गुद-
कोष्ठं बाह्याद्गुदवलयादन्तर्गुदवलये द्वे। एकत्वं जात्यभिप्रायेण। एष
आन्तरो विस्तारः। अङ्गान्तराण्याह ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥ १८६
शङ्खकौ दन्तवेष्टावोष्ठौ ककुन्दरे वंक्षणौ वृषणौ वृक्कौ
श्लेष्मसंघातकौ स्तनौ उपजिह्वा स्फिजौ बाहू जङ्घे ऊरू
पिण्डिके तालूदरं वस्तिशीर्षौ चुबुकं गलगुण्डिके अव-
टुश्चेत्यस्मिञ्शरीरे स्थानानि । ९२ । शब्दस्पर्शरूपरस-
गन्धाश्च विषयाः । ९३ । नासिका लोचनत्वग्जिह्वाश्रो-
त्रमिति बुद्धीन्द्रियाणि । ९४ । हस्तौ पादौ पायूपस्थं
जिह्वेति कर्मेन्द्रियाणि । ९५ । मनो बुद्धिरात्मा चाव्य-
क्तमितीन्द्रियातीताः । ९६ ।
इदं शरीरं वसुधे क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः ॥ ९७ ॥
क्षेत्रज्ञमपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भामिनि ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानं ज्ञेयं नित्यं मुमुक्षुणा ॥ ९८ ॥ ९६ ॥
92. अवट० C^{1,2}; चवद्ध v. शरीरके V^{1-3} C^{1,2}v. 98. क्षेत्रं
क्षेत्रज्ञ० V^2 C^{1,2}v. See Bhag. Gîtâ XIII, 2 (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो-
र्ज्ञानम्).
92... अक्षिकूटे पक्ष्माणी । नेत्रनासासंधी इत्यन्ये । शष्कुली कर्ण-
शष्कुली ।... वृक्कौ पूर्वोक्तावेव श्लेष्मसंघातप्रवृद्धौ । स्तनाविति स्त्रीणामुच्यते ।
इदमित्यमेव व्याख्येयमन्यथा बाह्याङ्गाभिधानप्रस्ताव अन्तरंगयोर्वृक्कयोः पुन-
रभिधानमसंगतं स्यात् ।... ऊरू जानूपरिभागौ । पिण्डिके जङ्घोर्ध्वमांसलौ
भागौ । ...वस्तिशीर्षौ वस्तेर्मूत्राशयस्य शीर्षोवुपरि स्थितौ नलौ ।... अवटु-
र्घाटा । ...यस्मिञ्शरीरे प्राणस्थानानि ।... 96... इन्द्रियागोचरत्वा-
च्छ्रुत्यनुमानादिगम्याः । 97... तद्यो ग्रहीतुं वक्तुं च जानाति तमात्मान-
मात्मविदो योगिनः क्षेत्रज्ञमित्याहुः ।... 98... सर्वेषु जरायुजाण्डज-
स्वेदजोद्भिज्जेषु क्षेत्रेषु मामेव क्षेत्रज्ञं जानीहि ।...

२०० ॥ विष्णुस्मृतौ ९७ ॥
ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये करे करमितरं न्यस्य तालु-
स्थाचलजिह्वो दन्तैर्दन्तानसंस्पृशन्खं नासिकाग्रं पश्य-
न्दिशश्चानवलोकयन्विभोः प्रशान्तात्मा चतुर्विंशत्या त-
त्त्वैर्व्यतीतं चिन्तयेत् । १ । नित्यमतीन्द्रियमगुणं शब्द-
स्पर्शरूपरसगन्धातीतं सर्वज्ञमतिस्थूलं । २ । सर्वगमति-
सूक्ष्मं । ३ । सर्वतःपाणिपादं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं सर्व-
तःसर्वेन्द्रियशक्तिम् । ४ । एवं ध्यायेत् । ५ । ध्याननिर-
तस्य च संवत्सरेण योगाविर्भावो भवति । ६ । अथ
निराकारे लक्ष्यबन्धं कर्तुं न शक्नोति तदा पृथिव्यप्तेजो-
वाय्वाकाशमनोबुद्ध्यात्माव्यक्तपुरुषाणां पूर्वं पूर्वं ध्यात्वा
तत्र लब्धलक्षस्तत्तत्परित्यज्यापरमपरं ध्यायेत् । ७ । एवं
पुरुषध्यानमारभेत । ८ । अत्राप्यसमर्थः स्वहृदयपद्म-
XCII, 7. तच्चलक्षस्तत्तत्परित्यज्य V¹⁻³; तच्चलक्षस्तत्परित्यज्य C¹,²;
लब्धलक्ष्यं परित्यजेत् v; लब्धलक्षस्तत्परित्यज्य Ap.
XCVII, 1... तथोत्ताने सव्ये करे दक्षिणकरमुत्तानं न्यस्य... ।
पूर्वापरादिदिशश्च... अनवलोकयन् ।... 2. एतानि विशेषणानि पुरु-
षस्य व्यतिरेकिहेतुतया तत्त्वभेदप्रतिपादकानि ।... 3. सर्वगं व्यापकमति-
सूक्ष्मं निराकारम् ।... 4. सर्वतः सर्वस्मिन्नपि प्रदेशे पाणिपादाक्षि-
शिरोमुखैर्युक्तं तथा सर्वतः सर्वेष्वपि शब्दादिषु विषयेषु सर्वेषां चक्षुरा-
दीन्द्रियाणां शक्तिर्ग्रहणसामर्थ्यं यस्य तादृशमित्यर्थः ।... 7. यदा निरा-
कारे ब्रह्मणि लक्ष्याग्रे बन्धमन्तःकरणस्थैर्यं कर्तुं न शक्नोति तदा पृथि-
व्यादिपुरुषान्तानां दशानां मध्ये पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन्ध्यानपरिपाकेनान्तःकरण-
स्थैर्यविषयतामानीते तत्तत्परिहारेणापरमपरं अन्तःकरणस्थैर्यविषयतामान-
येत् ।...बुद्धिर्विज्ञानात्मकं महत्तत्त्वम् । आत्माऽहंकारः । अव्यक्तं प्रधानम् ।...

? Wait, look at प्राthen the next character: Is itञ्? Let's compare letter 2 in line 11 with ञ in line 12 (पञ्चविंशकम्): In line 12: प ञ्च विं श क म्. In पञ्च: the ञpart has a hook to the left, a horizontal connector to the vertical ofच. In line 11: wait, does line 11 have a connector? Wait, look at line 11 again very closely: प्रा Then: a letter with a vertical line on the right, and on the left, a loop... wait, is thatत्रा? Wait, could it be प्राप्तापररात्रेषु? No, look at प्रा... wait, could it be: प्रा चा प र रा त्रे षु? Wait, let's look at the character between प्राandचा: Wait, is it a single character or two? Let's count characters in line 11: प्रा(1) ? (2) चा? Or is it प्राthenया? Wait! Look at प्रा`:
Wait, is

२०२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६७ ॥
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १७ ॥
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १८ ॥
अविभक्तं च भूतेन विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभव्यभवद्रूपं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १९ ॥
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितम् ॥ २० ॥
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ २१ ॥ ६७ ॥
भावेन ।... असक्तमिति पाठे प्रकृत्यादावासक्तिरहितम् । सर्वं भूतादिग्रामं
बिभर्तीति सर्वभृत् ।... निर्गुणं गुणैः सत्त्वादिभिः शून्यं गुणानां सत्त्वादि-
कार्याणां ज्ञानसुखादीनां भोक्तृ साक्षिभूतम् ।... 18. भूतानां प्राणिनां
बहिर्भोग्यरूपेणान्तर्भोक्तृरूपेण च स्थितम् । अचरं वृक्षशैलादिरूपम् । चरं
जलपवनादिरूपम् । सूक्ष्मत्वादप्रकारत्वान्जिज्ञासाया अप्यगोचरम् । दूरस्थं
बुद्ध्याद्यविषयम् ।... चान्तिके हृत्पद्ममध्ये स्थितम् ।... 19. भूतग्रामेष्वा-
विभक्तमात्यन्तिकभेदरहितं कार्याणां प्रतिभासिकभेदेन च भिन्नमिवाव-
भासमानम् । भूतमतीतकालं भव्यं भविष्यत्कालं भवद्वर्तमानकालं तेषां
समाहारे। भूतभव्यभवत्तद्रूपं जगतः ग्रसिष्णु संहारकं प्रभविष्णूत्पादकं
चेति विज्ञेयम् ॥ 20. ज्योतिषां चन्द्रसूर्यादीनां परप्रकाशकानामपि
ज्योतिः प्रकाशकम् ।... अत एव तमसोऽज्ञानात्परं तन्निवृत्तौ प्रकाश-
मानम् ।... ज्ञानं ज्ञानरूपं चिद्रूपत्वात् । तदेव च घटपटाद्याकारेण
ज्ञेयम् । ज्ञानगम्यं ज्ञायते तेनेति ज्ञानं योगस्तेन गम्यत इति ।...धिष्ठितं
अवस्थितम्... छान्दसोलोपात् ।... 21... ज्ञानं ज्ञायते तेनेति व्युत्पत्या
ज्ञानसाधनं योगः । ज्ञेयं...ब्रह्म ध्येयम् । एतच्च सर्वं मद्भक्तो विशेषेण ज्ञात्वा
मद्भक्तो मद्भावायोपपद्यते योग्यो भवतीति ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९८ ॥ २०३
इत्येवमुक्ता वसुमती जानुभ्यां शिरसा च नमस्कारं
कृत्वोवाच । १। भगवंस्त्वत्समीपे सततमेवं चत्वारि
महाभूतानि कृतालयान्याकाशः शङ्खरूपी वायुश्चक्र-
रूपी तेजश्च गदारूप्यम्भोऽम्भोरुहरूपि अहमप्यनेनैव
रूपेण भगवत्पादमध्ये परिवर्तनी भवितुमिच्छामि
। २ । इत्येवमुक्तो भगवांस्तथेत्युवाच । ३ । वसुधापि
लब्धकामा तथा चक्रे । ४ । देवदेवं च तुष्टाव । ५ । ओं
नमस्ते । ६ । देवदेव । ७ । वासुदेव । ८ । आदिदेव
। ९ । कामदेव । १० । कामपाल । ११ । महीपाल
। १२ । अनादिमध्यनिधन । १३ । प्रजापते । १४ ।
सुप्रजापते । १५ । महाप्रजापते । १६ । ऊर्जस्यते
XCVIII, 1. The older part of v ends with त्वत्. Two
leaves are added at the end, in large modern chara-
cters ; they contain a mere repetition of the last page
of the old MS. up to the end of XCVII. 11 om. C¹,².
XCVIII, 2. पञ्चानामपि महाभूतानां भगवदेकाधारतायामविशेषा-
दाकाशादीनां चतुर्णां शङ्खादिचतुष्टयरूपेण भगवद्व्यवस्थानसिद्धौ ममैव
किमिति वैलक्षण्यमिति तत्परिहाराय मयापि त्वय्येवावस्थेयमिति प्रार्थना ॥
4...पूर्णकामा पृथिव्यपि तथैवान्वतिष्ठत् ॥ 9. देवानामादिरित्यादिख्या-
नम्... 10. कामैरभिलाषैः सृष्टिस्थितिसंहारकैर्दीव्यतीति कामदेवः ।
धर्मादिचतुष्टयं वाञ्छद्भिः काम्यत इति कामः स चासौ देवश्चेति वा ॥
14. प्रजानां देवासुरमनुष्यादीनां पतिरन्तर्यामी ॥

२०१ ॥ विष्णुस्मृतौ ९८ ॥
। १७ । वाचस्पते । १८ । जगत्पते । १९ । दिवस्पते
। २० । वनस्पते । २१ । पयस्पते । २२ । पृथिवीपते
। २३ । सलिलपते । २४ । दिवपते । २५ । महत्पते
। २६ । मरुत्पते । २७ । लक्ष्मीपते । २८ । ब्रह्मरूप
। २९ । ब्राह्मणप्रिय । ३० । सर्वग । ३१ । अचिन्त्य
। ३२ । ज्ञानगम्य । ३३ । पुरुहूत । ३४ । पुरुष्टुत । ३५ ।
ब्रह्मराय । ३६ । ब्रह्मप्रिय । ३७ । ब्रह्मकायिक । ३८ ।
महाकायिक । ३९ । महाराजिक । ४० । चतुर्महा-
राजिक । ४१ । भास्वर । ४२ । महाभास्वर । ४३ ।
सप्त । ४४ । महाभाग । ४५ । स्वर । ४६ । तुषित
। ४७ । महातुषित । ४८ । प्रतर्द्दन । ४९ । परिनि-
र्भित । ५० । अपरिनिर्मित । ५१ । वशवर्तिन् । ५२ ।
19. जगतां... चलनादिक्रियाहेतुः ॥ 21... पतिः प्ररोचकः ॥ 22.
पयसो बालादिजीवनहेतोः स्तन्यस्य पतिः प्रवर्त्तकः ॥ 23. पृथियाः पतिः
बीजप्ररोहणशक्तिः ॥ 25. दिशां दिग्भागानां पतिः प्रागादिव्यवहारहेतुः ॥
26. महतो महत्तत्त्वस्य... 28. लक्ष्म्याः पतिः प्रदाता ॥ 29. ब्रह्मा
निर्वचनीयं रूपं यस्य ॥ 30. ब्राह्मणा वेदविदः प्रिया दयिता यस्य ।...
ब्राह्मणानां वा प्रियः ॥ 34. पुरुभिर्बहुभिर्यज्ञैर्हूत व्याहूतः ॥ 35. पुरु-
भिर्बहुभिर्वेदैः स्तुतः ॥ 37. वेदानां प्रियः । वेदाः प्रिया यस्येति वा ॥ 39.
अपरिच्छिन्नमूर्तिः ॥ 44... सप्तभक्तिकां साम... यद्वा सप्त लोका ऊर्ध्वमधश्च
यस्येत्यर्थादित्यादच् ॥ 47... तुषितो भक्तसमर्पितैः कर्मभिः ॥ 48.
धर्मव्यतिरेकेणापि नित्यतुष्टः ॥ 49. प्रलये सर्वलोकान्प्रकर्षेण तर्दति
हिनस्तीति वा ॥ 50. परितः प्रपञ्चाकारेण निर्मितः ॥ 51. ब्रह्मादिभिः ॥
52. भक्तानां वशे वर्तितुं शीलमस्य ॥

॥ विष्णुस्तवौ ८८ ॥ २०५
यज्ञ । ५३ । महायज्ञ । ५४ । यज्ञयोग । ५५ । यज्ञ-
गम्य । ५६ । यज्ञनिधन । ५७ । अजित । ५८ । वैकुण्ठ
। ५९ । अपार । ६० । पर । ६१ । पुराण । ६२ । लेख्य
। ६३ । प्रजाधर । ६४ । चित्रशिखण्डधर । ६५ । यज्ञ-
भागहर । ६६ । पुरोडाशहर । ६७ । विश्वेश्वर । ६८ ।
विश्वधर । ६९ । शुचिश्रवः । ७० । अच्युतार्चन । ७१ ।
घृतार्चिः । ७२ । खण्डपरशो । ७३ । पद्मनाभ । ७४ ।
पद्मधर । ७५ । पद्मधाराधर । ७६ । हृषीकेश । ७७ ।
एकशृङ्ग । ७८ । महावराह । ७९ । द्रुहिण । ८० ।
अच्युत । ८१ । अनन्त । ८२ । पुरुष । ८३ । महापु-
रुष । ८४ । कपिल । ८५ । सांख्याचार्य । ८६ । विष्व-
क्सेन । ८७ । धर्म । ८८ । धर्मद । ८९ । धर्माङ्ग । ९० ।
धर्मवसुप्रद । ९१ । वरप्रद । ९२ । विष्णो । ९३ ।
जिष्णो । ९४ । सहिष्णो । ९५ । कृष्ण । ९६ । पुण्ड-
68. विश्वक् C¹,².
53. यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः।.. 54. महान्‌यज्ञो यस्य देवा यज्ञ-
मतन्वतेत्यादि श्रुतिप्रसिद्धम् ॥ 57. यज्ञानां निधनं समाप्तिर्यस्मिन्सम्-
र्पणेन ।.. 61. मनोबुद्धीन्द्रियातीतः... 63. लेखेभ्यो देवेभ्यो हितः...
70. शुची श्रुत्याकर्णनशीले श्रवसी यस्येति । शुचीनि श्रवांसि नामानि
यस्येति वा ॥ 72. घृतेनार्चिस्तेजो यस्य ॥ 75. पद्मं करे धरतीति ॥
80. द्रुह्यत्यसुरेभ्यो धार्मिकेभ्यो ऽधार्मिकेभ्यो वेति द्रुहिणः॥ 84. महानपरि-
च्छिन्नः पुरुषः ॥ 85. कपिलो वर्तते नामतश्च महामुनिः ।...

An exact, line-by-line Markdown transcription of the page:

२०६ ॥ विष्णुस्मृतौ ९८ । ९९ ॥
रीकाक्ष । ९७ । नारायण । ९८ । परायण । ९९ ।
जगत्परायण । १०० । नमो नम इति । १०१ ।
स्तुत्वा त्वेवं प्रसन्नेन मनसा पृथिवी तदा ।
उवाच संमुखं देवीं लब्धकामा वसुंधरा ॥ १०२ ॥ ९८ ॥
दृष्ट्वा श्रियं देवदेवस्य विष्णो-
र्गृहीतपादां तपसा ज्वलन्तीम् ।
सुतप्तजाम्बूनदचारुवर्णां
पप्रच्छ देवीं वसुधा प्रहृष्टा ॥ १ ॥
उन्निद्रकोकनदचारुकरे वरेण्ये
उन्निद्रकोकनदनाभिगृहीतपादे ।
उन्निद्रकोकनदसद्मसदास्थितीते
उन्निद्रकोकनदमध्यसमानवर्णे ॥ २ ॥
नीलाञ्जनेत्रे तपनीयवर्णे
शुक्लाम्वरे रत्नविभूषिताङ्गि ।
102. देवं C$^{1,

॥ विष्णुस्मृतौ ९९ ॥ २०७
चन्द्रानने सूर्य्यसमानभासे
महाप्रभावे जगतः प्रधाने ॥ ३ ॥
त्वमेव निद्रा जगतः प्रधाना
लक्ष्मीर्धृतिः श्रीर्विरतिर्जया च ।
कान्तिः प्रभा कीर्तिरथो विभूतिः
सरस्वती वागथ पावनी च ॥ ४ ॥
स्वधा तितिक्षा वसुधा प्रतिष्ठा
स्थितिः सुदीक्षा च तथा सुनीतिः ।
ख्यातिर्विशाला च तथानसूया
स्वाहा च मेधा च तथैव बुद्धिः ॥ ५ ॥
आक्रम्य सर्वां तु यथा त्रिलोकीं
तिष्ठत्ययं देववरोऽसिताक्षि ।
6. ऽसिताङ्गि C¹'².
3... जगतो विश्वस्य प्रधाना प्रथमोद्देश्या प्रसवित्री प्रकृतिर्वेति ॥ 4.
जगतः चतुर्ष्वपि पुरुषार्थेषु प्रधाना मुख्योद्देश्या...मुक्तिः सुषुप्तिर्वा ।... विर-
तिर्मुमुक्षया विषयसुखेषु वैराग्यम् ।... कान्तिः स्त्रीपुरुषादिशरीरेषु सुन्द-
रता । प्रभा सूर्य्यचन्द्रमसोर्दीप्तिः ।... विभूतिर्धनधान्यादिसम्पद्धिः । सरस्वती
विदुषामर्थकल्पनाशक्तिः ।... पावनी प्रायश्चित्तादेः पापनाशनशक्तिस्त्वमेव ॥
5. स्वधा पितृतृप्तिः ।... वसुधा धनधारणशक्तिः ।... स्थितिः स्थानशक्तिः ।
सुदीक्षा यज्ञाधिकारसिद्धिः । सुनीतिः सामाद्युपायसिद्धिः । ख्यातिर्विशाला
सार्वजनीनी प्रसिद्धिः ।... स्वाहा देवतृप्तिः ।... 6. यथा त्रैलोक्यव्यापको
भगवांस्तथा तच्छक्तेस्तवापि त्रैलोक्यव्यापकत्वं सिद्धमेव शक्तिशक्तिमत्तोर-

२०८ ॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥
तथा स्थिता त्वं वरहे तथापि
पृच्छाम्यहं ते वसतिं विभूत्याः ॥ ६ ॥
इत्येवमुक्ता वसुधां बभाषे
लक्ष्मीस्तदा देववराग्रतस्था ।
सदा स्थिताहं मधुसूदनस्य
देवस्य पार्श्वे तपनीयवर्णे ॥ ७ ॥
अस्याज्ञया यं मनसा स्मरामि
श्रिया युतं तं प्रवदन्ति सन्तः ।
संस्मारणे चाप्यथ यंच चाहं
स्थिता सदा तच्छृणु लोकधात्रि ॥ ८ ॥
वसाम्यथार्के च निशाकरे च
तारागणाढ्ये गगने विमेघे ।
मेघे तथाऽलम्बपयोधरे च
शक्रायुधाढ्ये च तड़ित्प्रकाशे ॥ ९ ॥
7. उक्ता V⁴ N.; उक्तां C¹'².
विनाभावादभेदाद्वेति यद्यपि तथापि तव विभूतेर्वसतिं निवासस्थानमहं
पृच्छामि ॥ 8. एवं संभावयेत्यस्य भगवतो निदेशेन यमेवाहं मनसा
स्मरामि तमेव सन्तः श्रीमन्तं प्रवदन्ति ।... संस्मारणहेतोर्भगवन्निदेशे च
सति यत्राहं तिष्ठामि तदपि हे लोकधात्रि शृणुष्व ॥ 9. वासस्थाना-
न्याह ।... निर्मेघे गगने । अलम्बं पतनोन्मुखं पयः पानीयं धरतीति तादृशे
शक्रधनुर्भूषिते स्फुरद्विद्युति मेघे चाहं वसामि। चकारात्तथाशब्दश्च प्रत्येकं
वासस्थानताभिधानाय ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९९ ॥ २०९
तथा सुवर्णे विमले च रूप्ये
रत्नेषु वस्त्रेष्वमलेषु भूमे ।
प्रासादमालासु च पाण्डुरासु
देवालयेषु ध्वजभूषितेषु ॥ १० ॥
सद्यः कृते चाप्यथ गोमये च
मत्ते गजेन्द्रे तुरगे प्रहृष्टे ।
वृषे तथा दर्पसमन्विते च
विप्रे तथैवाध्ययनप्रपन्ने ॥ ११ ॥
सिंहासने चामलके च बिल्वे
छत्रे च शङ्खे च तथैव पद्मे ।
दीप्ते हुताशे विमले च खङ्गे
आदर्शबिम्बे च तथा स्थिताहम् ॥ १२ ॥
पूर्णोदकुम्भेषु सचामरेषु
सतालवृन्तेषु विभूषितेषु ।
10. पयोदमालासु V¹. 11. T. and C. om. V¹.
10. हे भूमे निर्मलयोः सुवर्णरजतयोरमलयोर्वस्त्ररत्नयोश्च सुधाधव-
लितासु प्रासादपरंपरासु ध्वजभूषितेषु देवालयेषु चाहं तिष्ठामि ॥ 12...
चामलके धात्रीफले ।... शङ्खे वाद्ये ।... निर्धौतमले खङ्गे तादृश आदर्शे
चाहं तिष्ठामि ॥ 13... चामरं वालव्यजनं तालवृन्तं व्यजनं ताभ्यां
सहितेषु विभूषितेषु विचित्रेषु प्रदेशेषु । साहित्यं चात्र वासाभिप्रायेण
न वैशिष्ट्याभिप्रायेण शकुनाध्याये केवलयोरेव प्राशस्त्यावगमात् । (See
27

२१० ॥ विष्णुस्मृतौ ९९ ॥
भृङ्गारपात्रेषु मनोहरेषु
मृदि स्थिताहं च नवोद्गतायाम् ॥ १३ ॥
क्षीरे तथा सर्पिषि शाद्वले च
क्षौद्रे तथा दध्नि धुरंध्रिगात्रे ।
देहे कुमार्याश्च तथा सुराणां
तपस्विनां यज्ञहुतां च देहे ॥ १४ ॥
शूरे च संग्रामविनिर्गते च
स्थितौ मृते स्वर्गसदःप्रयाते ।
वेदध्वनौ चाप्यथ शङ्खशब्दे
स्वाहास्वधायामथ वाद्यशब्दे ॥ १५ ॥
राजाभिषेके च तथा विवाहे
यज्ञे वरे स्नातशिरस्यथापि ।
पुष्पेषु शुक्लेषु च पर्वतेषु
फलेषु रम्येषु सरिद्वरासु ॥ १६ ॥
14. यज्ञभृताञ्च C¹,². 15. स्थितामृते V¹⁻⁴ C¹,². See the C.
LXIII, 30.) भृङ्गारः कनकालुका पात्राणि स्थालादीनि तेषु मनो-
हरेषु... 14. दधिक्षीरसर्पिःक्षौद्रेषु ।... शाद्वले हरिते तृणे ।... सुराः
देवप्रतिमाः । यज्ञे जुह्वति यज्ञहुतो ऋत्विजः ।... एतेषां देहे तिष्ठामि ॥
15. शूरे चकारादनुयोधे च संग्रामं जित्वा विनिर्गते पुरुषे संग्रामभूमावेव
मृते पतिते शवभूते ऽपि स्वर्गसभां प्रयाते जीवे च... 16... वरे विवा-
होद्यते ।... शिरसा स्नातः स्नातशिरास्तस्मिन् । श्वेतपुष्पेषु... रम्येषु प्रदेशेषु
पुलिनादिषु सरिद्वरासु महानदीषु चाहं स्थिता ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९९ ॥ २११
सरःसु पूर्णेषु तथा जलेषु
सशाद्वलायां भुवि पद्मखण्डे ।
वने च वत्से च शिशौ प्रहृष्टे
साधौ नरे धर्मपरायणे च ॥ १७॥
आचारसेविन्यथ शास्त्रनित्ये
विनीतवेषे च तथा सुवेषे ।
सुशुद्धदान्ते मलवर्जिते च
मृष्टाशने चातिथिपूजके च ॥ १८ ॥
स्वदारतुष्टे निरते च धर्मे
धर्मोत्कटे चात्यशनाद्विमुक्ते ।
सदा सपुष्पे ससुगन्धिगात्रे
सुगन्थालिप्ते च विभूषिते च ॥ १९ ॥
18. ॰वेषे C¹,² (bis). सुशुद्धे C¹,². मिष्टा॰ C¹,². 19. च सुगन्धि॰ C¹,².
17. सजलपूर्णेषु सरःसु निर्मलेषु जलेषु हरिततृणाच्छन्नायां भुवि
पद्मखण्डे... फलपुष्पवति वने वत्से ऽभिनवजाते शिशौ स्तनंधये प्रहृष्टे
हर्षयुते... 18... सुशुद्धे जितबाह्येन्द्रिये दान्ते जितमनस्के । मल-
वर्जिते निष्पापे मृष्टाशनः मृष्टान्नभोक्ता ।... 19. स्वदारेष्वेव तुष्टः
परदारविमुखः । धर्मे निरतो धर्मैकनिष्ठः ।... अत्यशनात्त्रिचतुर्वारभोज-

२१२ ॥ विष्णुस्मृतौ ९९ ॥
सत्ये स्थिते भूतहिते निविष्टे
क्षमान्विते क्रोधविवर्जिते च ।
स्वकार्यदक्षे परकार्यदक्षे
कल्याणचित्ते च सदा विनीते ॥ २० ॥
नारीषु नित्यं सुविभूषितासु
पतिव्रतासु प्रियवादिनीषु ।
अमुक्तहस्तासु सुतान्वितासु
सुगुप्तभाण्डासु बलिप्रियासु ॥ २१ ॥
संमृष्टवेश्मासु जितेन्द्रियासु ,
कलिव्यपेतासु पथिस्थितासु ।
धर्मव्यपेक्षासु दयान्वितासु
स्थिता सदाहं मधुसूदने तु ॥ २२ ॥
22. कलिव्यपेतास्वविलेलुपास V¹⁻³; ॰सु विलोलुपास C¹'².
नाङ्गहितः। सर्वदा पुष्यैर्युक्तः । सुगन्धि गात्रं येषां तैः सङ्गितः। स्वयं
च सुगन्धलिप्तः । विभूषितः कटकाकुण्डलादिभिरलंकृतंच ॥ 20. सत्य-
वक्तरि ।... निविष्टो गृहस्थः... 21. नानाविधभूषणभूषितासु ना-
रीषु... 22. संमृष्टानि मार्जनलेपनादिभिः संस्कृतानि वेश्मानि याभि-
र्स्ताः ।... कलहपराङ्मुख्यो नियतप्रस्वभावाः । धर्मे विशिष्टापेक्षा
यासां ताः ।...