विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

... तैलमास्ये (and श्रोत्रे च?)
In Vishnu Smriti 5.25: द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलोऽस्य शङ्कुर्निधेयः ।
Then 5.26: In Vishnu Smriti, Jolly's edition, chapter 5, sutra 26:
Wait, does 5.26 say:
"सहोपवेशिनः..."? No, that was 20.
What about "कर्णयोश्च"? (taptam asecayet tailam asye karṇayoś ca?)
Wait! In sutra 24: "दर्पेण धर्मोपदेशकारिणो राजा तप्तमासेचयेत्तैलमास्ये । २४ ।"
Does 25 say: "द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलोऽस्य शङ्कुर्निधेयः । २५ ।"
Does 26 say something about "नामजातिग्रहणे"?
Wait, why does the commentary say:
"26. ...बहुवचनात्..."
Wait, why "बहुवचनात्"?
Because sutra 26 has a plural!
What word in 26 has a plural?
Wait, does sutra 26 say:
"जातीनाम्..." or "द्विजातीनाम्..."?
Wait! "द्रोहेण च नामजातिग्रहणे" in 25 has singular/dual.

॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥ १८
श्रुतदेशजातिकर्मणामन्यथावादी कार्षापणशतद्वयं द-
ण्ड्यः । २६ । काणखञ्जादीनां तथावाद्यपि कार्षापण-
द्वयम् । २७ । गुरूनाक्षिपन्कार्षापणशतम् । २८ । परस्य
पतनीयाक्षेपे कृते तूत्तमसाहसम् । २९ । उपपातकयुक्तो
मध्यमम् । ३० । त्रैविद्यवृद्धानां क्षेपे जातिपूगानां च । ३१ ।
ग्रामदेशयोः प्रथमसाहसम् । ३२ । न्यङ्गतायुक्तो क्षेपे
कार्षापणशतम् । ३३ । मातृयुक्तो तूत्तमम् । ३४ । सम-
वर्णाक्रोशे द्वादश कार्षापणा दण्ड्यः । ३५ । हीनवर्णा-
क्रोशे षड्दण्ड्यः । ३६ । यथाकालमुत्तमसवर्णक्षेपे
तत्प्रमाणो दण्डः । ३७ । त्रयो वा कार्षापणाः । ३८ ।
युक्तावाक्यप्रदाने त्वेवमेव । ३९ । पारजायी सवर्णा-
गमने तूत्तमसाहसं दण्ड्यः । ४० । हीनवर्णागमने
मध्यमम् । ४१ । गोगमने च । ४२ । अन्त्यागमने
वध्यः । ४३ । पशुगमने कार्षापणशतं दण्ड्यः । ४४ ।
31. ॰वृद्धाक्षेपे C¹'²v. 33. व्यङ्गतायुक्ताक्षेपे C¹'²v. 34. सवर्णा०
C¹'²v. 37—39 om. v. 38. तयोर्वा कार्षापणास्त्रयः । C¹,²;
समोत्तरवर्णाक्षेपानन्तरमाक्षिप्तो हीनवर्णस्य त्रयः कार्षापणा दण्डः । N.
30. ...उपपातकं गोवधादि... । 31. ...पूगानां सङ्घादिसंघानाम्...
33. न्यङ्गमश्लीलम् । अश्लीलं न्यङ्गसंयुक्तमिति नारदस्मरणात् । (Nār.
XV, 3) ...तद्भगिनीं ग्रहिष्यामि चेत्कन्यां वा ... इत्यादिके ।... 37.
कालोऽत्राक्षेपेकालस्तमनतिक्राम्येति यथाकालम् ।... तत्प्रमाणः षट्कार्षापण-
प्रमाणो दण्डः कार्यः ।... 44. पशूनां गोव्यतिरिक्तानां गमने...

२० ॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥
दोषमनाख्याय कन्यां प्रयच्छंश्च । ४५ । तां च बिभृ-
यात् । ४६ । अदुष्टां दुष्टामिति ब्रुवन्नुत्तमसाहसम् । ४७ ।
गजाश्वोष्ट्रगोघाती त्वेककरपादः कार्यः । ४८ । विमां-
सविक्रयी च । ४९ । ग्राम्यपशुघाती कार्षापणशतं
दण्ड्यः । ५० । पशुस्वामिने तन्मूल्यं दद्यात् । ५१ ।
आरण्यपशुघाती पञ्चाशतं कार्षापणान् । ५२ । पक्षि-
घाती मत्स्यघाती च दश कार्षापणान् । ५३ । कीटो-
पघाती च कार्षापणम् । ५४ । फलोपगमद्रुमच्छेदी
तूत्तमसाहसम् । ५५ । पुष्योपगमद्रुमच्छेदी मध्यमम् । ५६ ।
वल्लीगुल्मलताच्छेदी कार्षापणशतम् । ५७ । तृणच्छे-
द्येकम् । ५८ । सर्वे च तत्स्वामिनां तदुत्पत्तिम् । ५९ ।
हस्तेनाङ्कूरयिता दश कार्षापणान् । ६० । पादेन
विंशतिम् । ६१ । काष्ठेन प्रथमसाहसम् । ६२ । पाषा-
णेन मध्यमम् । ६३ । शस्त्रेणोत्तमम् । ६४ । पादकेशां-
49, 50. ॰विक्रयी कार्षापणशतम् । ग्राम्यपशुघाती च । C^{1,2}v. 52.
पञ्चशतं N. in V^{1-3}; पञ्चाशतं V^{1-4} C^{1,2}v N. in V^4 Ap. 53.
दश om. C^{1,2}v. 54 om. C^{1,2}v. 55. ॰च्छेदी कीटोपघाती तूत्तम-
साहसं दण्ड्यः । C^{1,2}; ॰च्छेदी । v.
45...दोषे तु नारदः (Nâr. XII, 36)... 49. विश्रस्तमांसं श्वविङ्क-
राहादेस्तद्विक्रयशीलो विमांसविक्रयी ।... 55. फलैरुपगम्यन्त इति फलो-
पगमाः । फलोपकारिणः पनसाद्यादयः ।... 56. पुष्पैैरुपगम्यन्त इति
पुष्पोपगमाः । पुष्पोपकारिणश्चम्पकादयः ।... 60. ताडनार्थं हस्तमुद्धूर्य...
64 ...सजातीयविषयं सर्वमेतत् ।... (Sû. 19) इति सामान्यसूत्रात्...

॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥ २१
मुक्तकरलुण्ठने दश पणान्दण्ड्यः । ६५ । शोणितेन
विना दुःखमुत्पादयिता द्वात्रिंशत्पणान् । ६६ । सह
शोणितेन चतुःषष्टिम् । ६७ । करपाददन्तभङ्गे कर्णाना-
सादिकर्तने मध्यमम् । ६८ । चेष्टाभोजनवाग्रोधे प्रहा-
रदाने च । ६९ । नेत्रकन्धराबाहुसक्थ्यंसभङ्गे चोत्तम-
मम् । ७० । उभयनेत्रभेदिनं राजा यावज्जीवं बन्ध-
नान्न विमुञ्चेत् । ७१ । तादृशमेव वा कुर्यात् । ७२ ।
एकं बहूनां निघ्नतां प्रत्येकमुक्ताद्दण्डाद्विगुणः । ७३ ।
उत्क्रोशन्तमभिधावतां तत्समीपवर्तिनां संसरतां च
। ७४ । सर्वे च पुरुषपीडाकरास्तदुत्थानव्ययं दद्युः । ७५ ।
ग्राम्यपशुपीडाकराश्च । ७६ । गोऽश्वोष्ट्रगजापहार्येक-
करपादः कार्यः । ७७ । अजाव्यपहार्येककरश्च । ७८ ।
धान्यापहार्यैकादशगुणं दण्ड्यः । ७९ । सस्यापहारी
च । ८० । सुवर्णरजतवस्त्राणां पञ्चाशतस्त्वभ्यधिकमप-
हरन्निष्करः । ८१ । तदूनमेकादशगुणं दण्ड्यः । ८२ ।
सूत्रकार्पासगोमयगुडदधिक्षीरतक्रतृणलवणमृद्भस्मपक्षि-
74. क्रोशन्तमभिधावताम् C^{1,2}; तं क्रोशन्तमभिधावतां । v.
72. तादृशं नेत्रद्वयरहितं वा कुर्यात्कारयेदित्यर्थः ।... 74. ...अभि-
भूयमानसमीपवर्तिनां संसरतां ... चानभिधावकानामपि तन्निमित्ताद्दण्डा-
द्विगुणो दण्डो भवति । 79. धान्यं वार्षिकं श्यामाकादि... । 80.
सस्यानि हेमन्तवसन्तोद्भवानि व्रीहियवादीनि ।...

मत्स्यघृततैलमांसमधुवैदलवेणुमृण्मयलोहभाण्डानाम्-
पहर्ता मूल्यात्त्रिगुणं दण्ड्यः । ८३ । पक्वान्नानां
च । ८४ । पुष्पहरितगुल्मवल्लीलतापर्णानामपहरणे
पञ्च कृष्णालान् । ८५ । शाकमूलफलानां च । ८६ ।
रत्नापहार्युत्तमसाहसम् । ८७ । अनुक्तद्रव्याणामपहर्ता
मूल्यसमम् । ८८ । स्तेनाः सर्वमपहृतं धनिकस्य
दाप्याः । ८९ । ततस्तेषामभिहितदण्डप्रयोगः । ९० ।
येषां देयः पन्थास्तेषामपथदायी कार्षापणपञ्चविंशतिं
दण्ड्यः । ९१ । आसनाईस्यासनमददच्च । ९२ । पूजा-
र्हमपूजयंश्च । ९३ । प्रातिवेश्यब्राह्मणो निमन्त्रणातिक्रमे
च । ९४। निमन्त्रयित्वा भोजनादायिनश्च । ९५ । निम-
न्त्रितस्तथेत्युक्त्वा चाभुञ्जानः सुवर्णमाषकम् । ९६ । निम-
न्त्रयितुश्च द्विगुणमन्नम् । ९७ । अभक्ष्येण ब्राह्मणं दूषयिता
षोडश सुवर्णान् । ९८ । जात्यपहारिणा शतम् । ९९ ।
सुरया वध्यः । १०० । क्षत्रियं दूषयितुस्तदर्धम् । १०१ ।
वैश्यं दूषयितुस्तदर्धमपि । १०२ । शूद्रं दूषयितुः प्रथम-
साहसम् । १०३ । अस्पृश्यः कामकारेण स्पृश्यं स्पृश-
91. कार्षापथानां C¹⁻². From the C. 96. उक्तावानभुञ्जानः C¹;²v
Ap. 104. अस्पृश्यः (अस्पृश्य V²) कामकारे सस्पृशन्स्पृश्यं वध्यः । V¹⁻³;
92. अतिथ्यादेः... 104. अस्पृश्यश्चाण्डालादिः कामकारेण बुद्धि-
पूर्वकं स्पृश्यं त्रैवर्णिकं स्पृशन्वध्यः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥ २३
न्वध्यः । १०४ । रजस्वलां शिफाभिस्ताडयेत् । १०५ ।
पत्युद्यानोदकसमीपेऽप्यशुचिकारी पणशतम् । १०६ ।
तच्चापास्यात् । १०७। गृहभ्रूकुण्याद्युपभेत्ता मध्यमसाहसं
दण्ड्यः । १०८ । तच्च योजयेत् । १०९ । गृहे पीडा-
करं द्रव्यं प्रक्षिपन्पणशतम् । ११० । साधारण्यापलापी
च । १११ । प्रेषितस्याप्रदाता च । ११२ । पितृपुत्रा-
चार्ययाज्यर्त्विजामन्योन्यापतितत्यागी च । ११३ । न
च ताञ्जह्यात् । ११४ । शूद्रप्रव्रजितानां दैवे पित्र्ये
भोजकश्च । ११५। अयोग्यकर्मकारी च । ११६। समुद्र-
गृहभेदकश्च । ११७ । अनियुक्तः शपथकारी । ११८ ।
पशूनां पुंस्त्वोपघातकारी च । ११९ । पितापुत्रविरोधे
तु साक्षिणां दशपणो दण्डः । १२० । यस्तयोश्चान्तरे
स्यात्तस्योत्तमसाहसः ।१२१। तुलामानकूटकर्तुश्च ।१२२।
अस्पृश्यः कामकारेण स्पृशंस्पृश्यं त्रैवर्णिकं वध्यः । V⁴; कामकारेणास्पृश्य-
स्त्रैवर्णिकं स्पृशन्बध्यः । C¹'²; कामकारेण अदृश्यवानवार्थवान् v. See
the C., which shows how these vv. ll. have sprung up.
105. रजस्वलां बुद्धिपूर्वं त्रैवर्णिकां स्पृशन्तीम्... 108. भ्रूरङ्गना-
दिः। ... 109. ...उत्थानद्रव्यं दद्यादित्यर्थः ।... 110. कण्टक०...०कार्पास-
पुंजलिकादि द्रव्यं प्रक्षिपन्... 112. देवब्राह्मणाद्यर्थं प्रेषितस्यार्थस्य
लोभेनाप्रदाता... 116. यदस्य योग्यं कर्म न भवति। यथानुषनीतस्या-
ध्ययनम् ।... 118. राज्ञा सभ्यैर्वा अनियुक्तो नादिष्टः ...

२४ ॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥
तद्यूते कूटवादिनश्च ॥ १२३॥ द्रव्याणां प्रतिरूपविक्रयि-
कस्य च । १२४। संभूयवणिजां पण्यमनर्घेणावरुन्ध-
ताम् । १२५ । प्रत्येकं विक्रीणतां च । १२६ । गृहीत-
मूल्यं पण्यं यः क्रेतुर्नैव दद्यात्तस्यासौ सोदयं दाप्यः ।
१२७। राज्ञा च पणशतं दण्ड्यः । १२८ । क्रीतमक्री-
णतो या हानिः सा क्रेतुरेव स्यात् । १२९ । राज-
विनिषिद्धं विक्रीणतस्तदपहारः ।१३०। तारिकः स्थलजं
शुल्कं गृह्णन्दश पणान्दण्ड्यः । १३१। ब्रह्मचारिवानप्रस्थ-
भिक्षुगुर्विणीतीर्थानुसारिणां नाविकः शौल्किकः शुल्क-
माददानश्च । १३२ । तच्च तेषां दद्यात् । १३३ । द्यूते
कूटाक्षदेविनां करच्छेदः । १३४। उपधिदेविनां संदंश-
च्

॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥ २५
दिवा पशूनां वृकाद्युपघाते पाले त्वनायति पालदोषः ।
१३७ । विनष्टपशुमूल्यं च स्वामिने दद्यात् । १३८ ।
अननुज्ञातां दुहन्पञ्चविंशतिं कार्षापणान् । १३९ । म-
हिषी चेत्सस्यनाशं कुर्यात्तत्पालस्त्वष्टौ माषान्दण्ड्यः ।
१४० । अपालायाः स्वामी । १४१ । अश्वस्तूष्ट्रो गर्दभो
वा । १४२ । गौश्चेत्तदर्धम् । १४३ । तदर्धमजाविकम् । १४४ ।
भक्षयित्वोपविष्टेषु द्विगुणम् । १४५ । सर्वं च स्वामिने वि-
नष्टसस्यमूल्यं च । १४६ । पथि ग्रामे विवीतान्ते न दोषः ।
१४७ । अनावृते च । १४८ । अल्पकालम् । १४९ ।
उत्सृष्टवृषभसूतिकानां च । १५० । यस्तूत्तमवर्णान्दास्ये
नियोजयेत्तस्योत्तमसाहसो दण्डः । १५१ । त्यक्तप्रव्रज्यो
राज्ञो दास्यं कुर्यात् । १५२ । भृतकश्चापूर्णे काले भृतिं
त्यजन्सकलमेव मूल्यं दद्यात् । १५३ । राज्ञे च पणशतं
दद्यात् । १५४ । तद्दोषेण यदि नश्येत्तत्स्वामिने । १५५ ।
अन्यत्र दैवोपघातात् । १५६ । स्वामी चेद्भृतकमपूर्णे
काले जह्यात्तस्य सर्वमेव मूल्यं दद्यात् । १५७ । पणशतं
च राजनि । १५८ । अन्यत्र भृतकदोषात् । १५९ । यः
141. अपालकायाः v Ap. 142–150 with C. om. V¹.
146. विनष्टस्य सस्यस्य V⁴. 147. ग्रामसीमान्ते C¹'²v; सीमान्ते
from the C. 149. अल्पकालं V²'³; अल्पकानां C¹'²v; ग्रासमात्र-
भक्षणे न दोषः N. See Colebrooke, Dig. III, 4, XXI.
153. ...यावदभ्युपगतं तावत्सकलमेव मूल्यं वेतनं स्वामिने दद्यात् ।...
4

...->यल्लशुनं छत्राकादि... तस्य कामतो भक्षयिता भोक्ता न तु भोजयिता । Line 22:तद्दण्डस्य पूर्वमुक्तत्वात् । (Sû. 98)... 174. अभक्ष्याणि सुरादीनि... Line 23:175. राजसंबन्धिमनुष्येषु यो वैद्यशास्त्रपथमतिक्रम्य...उपचरति ।...`

• Let's check line 9 again:
  पापहार्यर्थवृद्धिसहितं धनं धनिकस्य दाप्यः । १६६ ।
  Wait, let's write १६६ । (or १६९ ।). I will write १६६ । as printed (it's clearly a misprint of १६९ in the original book).

• Let's check top:
  Line marker starts at top.
  Header:
  २६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥
  Sutras:
  कन्यां पूर्वदत्तामन्यस्मै दद्यात्स चौरवच्छास्यः । १६० ।
  ...
  Everything is aligned and precise.२६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥
  कन्यां पूर्वदत्तामन्यस्मै दद्यात्स चौरवच्छास्यः । १६० ।
  [

॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥ २७
मध्यमेषु मध्यमम् । १७६ । तिर्यक्षु प्रथमम् । १७७ ।
प्रतिश्रुतस्याप्रदायी तद्दापयित्वा प्रथमसाहसं दण्ड्यः ।
१७८ । कूटसाक्षिणां सर्वस्वापहारः कार्यः । १७९ ।
उत्कोचापजीविनां सभ्यानां च । १८० । गोचर्ममात्रा-
धिकां भुवमन्यस्याधीकृतां तस्मादनिर्मोच्यान्यस्य यः
प्रयच्छेत्स वध्यः । १८१ । ऊनां चेत्षोडश सुवर्णा-
न्दण्ड्यः । १८२ ।
एकोऽश्नीयाद्यदुत्पन्नं नरः संवत्सरं फलम् ।
गोचर्ममात्रा सा क्षौणी स्तोका वा यदि वा बहुः॥१८३॥
ययोर्निक्षिप्त आधिस्तौ विवदेतां यदा नरौ ।
यस्य भुक्तिः फलं तस्य बलात्कारं विना कृता ॥१८४॥
सागमेन तु भोगेन भुक्तं सम्यग्यदा तु यत् ।
आहर्त्ता लभते तच्च नापहार्यं तु तत्क्वचित् ॥ १८५ ॥
पित्रा भुक्तं तु यद्द्रव्यं भुक्त्याचारेण धर्मतः ।
तस्मिन्प्रेते न वाच्योऽसौ भुक्त्या प्राप्तं हि तस्य तत्॥१८६॥
त्रिभिरेव तु या भुक्ता पुरुषैर्भूैर्यथाविधि ।
179. सर्वापहारः V¹⁻⁴; सर्वस्वापहारः C¹'²v N. Ap. 183.
वह्न V¹⁻⁴; बहुः C¹'²v N. v Ap.
176. अराजसंबन्धिषु... 185. स्वत्त्वहेतुः प्रतिग्रहक्रयादिरागमस्तेन
सह वर्त्तमानः सागमः।... 186. ...द्रव्यं गृहक्षेत्रादि... पित्र्यगृह्यं
पितामहस्याप्युपलक्षणम् ।... 187...पितृपितामहप्रपितामहै...

३० ॥ विष्णुस्मृतौ ६ ॥
र्थमेव यत्स्थावरं दत्तं तद्गृहीतधनप्रवेशे दद्यात् । ९ ।
दीयमानं प्रयुक्तमर्थमुत्तमर्णास्यागृह्णतस्ततः परं न
वर्धते । १० । हिरण्यस्य परा वृद्धिर्द्विगुणा । ११ । धान्यस्य
त्रिगुणा । १२ । वस्त्रस्य चतुर्गुणा । १३ । रसस्याष्ट-
गुणा । १४ । संततिः स्त्रीपशूनाम् । १५ । किण्वकार्पास-
सूत्रचर्मायुधेटकाङ्गाराणामक्षया । १६ । अनुक्तानां द्वि-
गुणा । १७ । प्रयुक्तमर्थं यथा कथंचित्साधयन्न राज्ञो
वाच्यः स्यात् । १८ । साध्यमानश्चेद्राजानमभिगच्छेत्त-
त्समं दण्ड्यः । १९ । उत्तमर्णश्चेद्राजानमियात्तद्विभावि-
तोऽधमर्णो राज्ञे धनदशभागसंमितं दण्डं दद्यात् । २० ।
प्राप्तार्थश्चोत्तमर्णो विंशतितममंशम् । २१ । सर्वापह्ना-
व्येकदेशविभावितोऽपि सर्वं दद्यात् । २२ । तस्य च
भावनास्तिस्रो भवन्ति लिखितं साक्षिणः समयक्रिया
च । २३ । ससाक्षिकमाप्तं ससाक्षिकमेव दद्यात् । २४ ।
लिखितार्थे प्रविष्टे लिखितं पाटयेत् । २५ । असमग्रदाने
लेखासंनिधाने चोत्तमर्णः स्वलिखितं दद्यात् । २६ ।
14 om. C^{1, 2}v. 18. तिष्ठन्वकथंचित् V⁴ for प्रयुक्तमर्थं यथाकथं-
चित् । 25. लिखितार्थप्रविष्टो V^{1-3} C^{1, 2} ; लिखितान्ते प्रविष्टे v.
14. रसस्य तैलघृतादेः ... 16. ... एषामक्षया वृद्धिः कदापि न
निवर्तत इत्यर्थः । ... 25. लिखितार्थे गृहीतद्रव्यम् । तस्मिन्नुत्तमर्णे
प्रविष्टे सति तल्लिखितमृणपत्रं पाटयेच्छिन्द्यात् । ...

॥ विष्णुस्मृतौ ६ ॥ ३१
धनग्राहिणि प्रेते प्रव्रजिते द्विदश समाः प्रवसिते वा
तत्पुत्रपौत्रैर्धनं देयम् । २७ । नातः परमनिच्छुभिः। २८ ।
सपुत्रस्य वाप्यपुत्रस्य वा रिक्थग्राही ऋणं दद्यात् । २९ ।
निर्धनस्य स्त्रीग्राही । ३० । न स्त्री पतिपुत्रकृतम् । ३१ ।
न स्त्रीकृतं पतिपुत्रौ । ३२ । न पिता पुत्रकृतम् । ३३ ।
अविभक्तैः कृतमृणं यस्तिष्ठेत्स दद्यात् । ३४ । पैतृकमृण-
मविभक्तानां भ्रातॄणां च । ३५ । विभक्ताश्च दायानुरूप-
मंशम् । ३६ । गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधस्त्रीणां पति-
र्दद्यात् । ३७ । वाक्प्रतिपन्नं कुटुम्बिना देयम् । ३८ ।
कस्यचित्कुटुम्बार्थे कृतं च । ३९ ।
यो गृहीत्वा ऋणं सर्वं श्वो दास्यामीति सामकम्।
न दद्याल्लोभतः पश्चात्तथा वृद्धिमवाप्नुयात् ॥ ४० ॥
दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते ।
28. ऽनीप्सुभिः । C¹,²v. •29. वापुत्रस्य C¹,² ; om. v. 38, 39.
वा० नादेयं कस्यचित्। कुटुम्बार्थे कृतं च । all. See, however,
Colebrooke, Dig I, 5, CXCII.
30. यदि धनाभावे रिक्थग्राही नास्ति तदा यो यदीयां स्त्रियं भार्या-
त्वेन स्वीकरोति स तदीयऋणं दद्यात् ।... 35. विभागात्प्राक्पित्रा कृत-
मृणमविभक्तानां भ्रातॄणां चकारात्पौत्राणां संभूय देयं भवति ।... 37.
...तदधीनवृत्तित्वात् ।... 40. यः सर्वमृणं हिरण्यं धान्यादि गृहीत्वा
श्वः परश्वो वेत्यादि कृतेऽवधौ सामकं सममेव दास्यामीति प्रतिज्ञाय
पश्चाल्लोभादिना कृतेऽवधौ न दद्यात्...

आद्यौ तु वितथे दाप्यावितरस्य सुता अपि ॥ ४१ ॥
बहवश्चेत्प्रतिभुवो दद्युस्तेऽर्थं यथाकृतम् ।
अर्थेऽविशेषिते त्वेषु धनिकच्छन्दतः क्रिया ॥ ४२ ॥
यमर्थं प्रतिभूर्दद्याद्धनिकेनोपपीडितः ।
ऋणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं दातुमर्हति ॥ ४३ ॥ ६ ॥
अथ लेख्यं त्रिविधम् । १ । राजसाक्षिकं ससाक्षिकम-
साक्षिकं च । २ । राजाधिकरणे तन्नियुक्तकायस्थकृतं
तदध्यक्षकरचिह्नितं राजसाक्षिकम् । ३ । यत्र क्वचन येन
केनचिल्लिखितं साक्षिभिः स्वहस्तचिह्नितं ससाक्षि-
कम् । ४ । स्वहस्तलिखितमसाक्षिकम् । ५ । तद्बलात्कारि-
तमप्रमाणम् । ६ । उपधिकृताश्च सर्व एव । ७ । दूषित-
कर्मदुष्टसाक्ष्यङ्कितं ससाक्षिकमपि । ८ । तादृग्विधेन
लेखकेन लिखितं च । ९ । स्त्रीबालास्वतन्त्रमत्तोन्मत्तभीत-
VII, 9. लेखकेन om. C¹.²v.
42. ...यथाकृतमहमैतावदर्थं दास्यामीति स्वस्वाभ्युपगतमर्थं दद्युः । यदा
तु समांशतया विषमांशतया वार्थो न विशेषितः संपूर्णो वा प्रत्येकमभ्युपगत-
स्तदा प्रतिभूषु धनिकच्छन्दतो धनिकेच्छया क्रियार्थादानं भवति । यस्मादि-
च्छेत्तस्माद्गृह्णीयादित्यर्थः ।... VII, 3. ...तस्यां सभायां योऽध्यक्षः प्राड्वि-
वाकस्तस्य करचिह्नेन युक्तम् ।... 4. यत्र क्वचनेत्यनेन राजसभाया अनि-
यमः... 7. उपधिना छलेन कृताः सर्व एव लेख्य (लेखा?) अप्रमाणम् ।...
8. दूषिता लोभादिहेतुभिर्वादिना । कर्मदुष्टाश्चौर्यादिकर्मभिर्ये स्वयमेव
दुष्टास्तादृशैः साक्षिभिर्यदङ्कितं तत्ससाक्षिकमप्यप्रमाणम् ।...

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ७ ॥ ८ ॥ ३३
ताडितकृतं च । १० । देशाचाराविरुद्धं व्यक्ताधिविधि-
लक्षणमलुप्तक्रमाक्षरं प्रमाणम् । ११ ।
वर्णैश्च तत्कृतैश्चिह्नैः पत्रैरेव च युक्तिभिः ।
संदिग्धं साधयेल्लेख्यं तद्युक्तिप्रतिरूपकैः ॥ १२ ॥
यद्यर्णी धनिको वापि साक्षी वा लेखकोऽपि वा ।
म्रियते तच्च तल्लेख्यं तत्स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ १३ ॥ ७ ॥
अथासाक्षिणः । १ । न राजश्रोत्रियप्रव्रजितकितव-
तस्करपराधीनस्त्रीबालसाहसिकातिवृद्धमत्तोन्मत्ताभि-
शस्तपतितक्षुत्तृष्णार्तव्यसनिरागाढ्याः । २ । रिपुमि-
त्रार्थसंबन्धिविकर्मदृष्टदोषसहायाश्च । ३ । अनिर्दिष्टस्तु
साक्षित्वे यश्चोपेत्य ब्रूयात् । ४ । एकश्चासाक्षी । ५ ।
स्तेयसाहसवाग्दण्डपारुष्यसंग्रहणेषु साक्षिणो न परी-
क्ष्याः । ६ । अथ साक्षिणः । ७ । कुलजा वृत्तवित्तसंपन्ना
11. व्यक्ताधिलत० V^{1-4} C^{1, 2}; व्यक्ताविवृत० V; व्यक्ताविवृति० or
व्यक्ताधिविधि० Nârada 4, 60. See the C. 12. प्रतिरूपितैः ॥
V^{1-3} C^{1, 2} N. VIII, 1. अथ साक्षिणः V^{1-3} C^{1, 2}v. 3. ०विकर्मि०
V^{1-4}.
11. ...व्यक्ताधिविधिलक्षणमिति पाठे व्यक्तस्य स्पष्टमाधिविधेराधी-
कारस्य लक्षणं ...यस्मिन्नित्यर्थः ।... 12. तत्कृतैर्वर्णै स्तल्लिखितैः पत्राक्षरैः ।
तत्कृतैश्चिह्नैः श्रीकारादिभिः । तत्कृतैः पत्रैः पत्रान्तरैश्चाक्षरसादृश्यनिरू-
पणेन । युक्तिभिः ...अनयोरेवंविधो व्यवहारोऽस्मिन्देशेऽस्मिन्काले समा-
पत(?) इत्यादिभिः । तथा तस्मिन्पत्रे या युक्तयो लिखनपरिपाया(०याश्च?)-
स्तासां प्रतिरूपितानि सदृशलिखनानि तैश्च साधयेत् ।...
5
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

३४ ॥ विष्णुस्मृतौ ८ ॥
यज्वानस्तपस्विनः शुचयो धर्मज्ञा अधीयानाः सत्य-
वन्तस्त्रैविद्यवृद्धाश्च । ८ । अभिहितगुणसंपन्न उभयानु-
मत एकोऽपि । ९ । द्वयोर्विवदमानयोर्यस्य पूर्ववादस्तस्य
साक्षिणः प्रष्टव्याः । १० । आधर्यं कार्यवशाद्यत्र पूर्व-
पक्षस्य भवेत्तत्र प्रतिवादिनोऽपि । ११ । उद्दिष्टसाक्षिणि
मृते देशान्तरगते वा तदभिहितश्रोतारः प्रमाणम् ।
। १२ । समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाद्वा । १३ । साक्षिणश्च
सत्येन पूयन्ते । १४ । वर्णिनां यत्र वधस्तत्रानृतेन । १५ ।
तत्पावनाय कूष्माण्डीभिर्द्विजोऽग्निं जुहुयात् । १६ ।
शूद्र एकाह्निकं गोदशकस्य ग्रासं दद्यात् । १७ । स्व-
भावविकृतौ मुखवर्णविनाशेऽसंबद्धप्रलापे च कूटसाक्षिणं
विद्यात् । १८ । साक्षिणश्चाहूयादित्योदये कृतशपथा-
न्पृच्छेत् । १९ । ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत् । २० । सत्यं
ब्रूहीति राजन्यम् । २१ । गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यम् । २२ ।
सर्वमहापातकैस्तु शूद्रम् । २३ । साक्षिणश्च श्रावयेत् ।
13 om. V⁴. 15. तत्रानृतं वदन्न दुष्यति । V⁴. 18. विन्द्यात् । V⁴.
VIII, 9. अभिहितैः कुलजन्मादिभिर्गुणैः संपन्नो यद्युभाभ्यामर्थि-
प्रत्यर्थिभ्यामप्युपगम्यते तदा एकोऽपि... 10...तत्र यो मदीयं धारयसीति
ब्रूते स पूर्ववादी पूर्वपक्षी वादी... 11. यत्र पूर्वपक्षस्य ऋणाद्यभि-
योगस्य कार्यवशात्प्रतिदानादिवशात्... चाधार्यमधरीभावोऽसाध्यता भव-
ति ।... 22. गोबीजकाञ्चनानि ते निष्फलानीति शापितं वैश्यं पृच्छेत् ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ८ ॥ ३५

। २४ । ये महापातकिनां लोका ये चोपपातकिनां ते
कूटसाक्षिणामपि । २५ । जननमरणान्तरे कृतसुकृत-
हानिश्च । २६ । सत्येनादित्यस्तपति । २७ । सत्येन भाति
चन्द्रमाः । २८ । सत्येन वाति पवनः । २९ । सत्येन
भूर्धारयति । ३०। सत्येनापस्तिष्ठन्ति । ३१ । सत्येनाग्निः ।
। ३२ । खं च सत्येन । ३३ । सत्येन देवाः । ३४ । सत्येन
यज्ञाः । ३५ ।
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ ३६ ॥
जानन्तोऽपि हि ये साक्ष्ये तूष्णीम्भूता उपासते ।
ते कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्या दण्डेन चाप्यथ ।
एवं हि साक्षिणः पृच्छेद्वर्णानुक्रमतो नृपः ॥ ३७ ॥
यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् ।
अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः ॥ ३८ ॥
वहुत्वं प्रतिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः ।
समेषु च गुणोत्कृष्टान्गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ ३९ ॥
यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कूटसाक्ष्यन्तृतं वदेत् ।
तत्तत्कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥ ४० ॥ ८ ॥

26. ॰सुकृत॰ om. C$^{1,2}$v. 32. सत्येनाग्निरित्तिष्ठति । C$^{1,2}$; om. v.
27. महापातकिनो ब्रह्महादयः । उपपातकिनो गोघ्नादयः ।...

३६ ॥ विष्णुस्मृतौ ६ ॥
अथ समयक्रिया । १ । राजद्रोहसाहसेषु यथाका-
मम् । २ । निक्षेपास्तेयेष्वर्थप्रमाणम् । ३ । सर्वेष्वेवार्थजा-
तेषु मूल्यं कनकं कल्पयेत् । ४ । तत्र कृष्णलोने शूद्रं
दूर्वाकरं शापयेत् । ५ । द्विकृष्णलोने तिलकरम् । ६ ।
त्रिकृष्णलोने रजतकरम् । ७ । चतुःकृष्णलोने सुवर्ण-
करम् । ८ । पञ्चकृष्णलोने सीतोद्धृतमहीकरम् । ९ । सुव-
र्णार्धोने कोशो देयः शूद्रस्य । १० । ततः परं यथार्हं
घटाग्न्युदकविषाणामन्यतमम् । ११ । द्विगुणोऽर्थे यथा-
भिहिता समयक्रिया वैश्यस्य । १२ । त्रिगुणे राज-
न्यस्य । १३। कोशवर्जं चतुर्गुणे ब्राह्मणस्य । १४। न ब्राह्म-
णस्य कोशं दद्यात् । १५ । अन्यत्रागामिकालसमयनि-
बन्धनक्रियातः । १६ । कोश

॥ विष्णुस्मृतौ ९ ॥ ३७
ह्रीकारमेव शापयेत् । १७। प्राग्दृष्टदोषं स्वल्पेऽप्यर्थे
दिव्यानामन्यतममेव कारयेत् । १८। सत्सु विदितं सच्च-
रित्रं न महत्यर्थेऽपि। १९। अभियोक्ता वर्तयेच्छीर्षम् ।
। २०। अभियुक्तश्च दिव्यं कुर्यात् । २१। राजद्रोहसाह-
सेषु विनापि शीर्षवर्तनात्। २२। स्त्रीब्राह्मणविकालास-
मर्थरोगिणां तुला देया। २३। सा च न वाति वायौ।
। २४। न कुष्ठ्यसमर्थलोहकाराणामग्निर्देयः। २५। शर-
द्ग्रीष्मयोश्च। २६। न कुष्ठिपैत्तिकब्राह्मणानां विषं देयं ।
। २७। प्रावृषि च। २८। न श्लेष्मव्याध्यर्दितानां भीरू-
णां श्वासकासिनामम्बुजीविनां चोदकम्। २९। हेम-
न्तशिशिरयोश्च। ३०। न नास्तिकेभ्यः कोशो देयः। ३१।
न देशे व्याधिमरकोपसृष्टे च। ३२।
सचैलं स्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् ।
कारयेत्सर्वदिव्यानि देवब्राह्मणसंनिधौ ॥ ३३ ॥ ९ ॥

19. विदितसच्चरित्रं C¹,²; विदितसच्चरित्तो v; प्रथितं सच्चरितं Ap.
20. शरद्ग्रीष्मयोः। V⁴. 29. ॰व्याध्यर्दितभीरूणां V⁴. 30. ॰शिशि-
    रयोः। v. 31. न om. C¹,².

19. सत्सु शिष्टेषु...शिष्टत्वेन विदितम्।... 20...शीर्षं विवादपराजय-
    निमित्तं पणं वर्तयेदङ्गीकुर्यात् । 23. असमर्थोऽतिवार्धकेन...29...अम्बुनि
    जले जीवनं येषां कैवर्तादीनाम्... 33...ब्राह्मणानां सभ्यानामन्येषां च...

३८ ॥ विष्णुस्मृतौ १० ॥

अथ घटः । १ । चतुर्हस्तोच्छ्रितो द्विहस्तायतः । २ ।
तत्र सारवृक्षोद्भवा पञ्चहस्तायतोभयतःशिक्या तुला । ३ ।
तां च सुवर्णकारकांस्यकाराणामन्यतमो बिभृयात् । ४ ।
तत्र चैकस्मिञ्शिक्ये पुरुषमारोपयेद्द्वितीये प्रतिमानं
शिलादि । ५। प्रतिमानपुरुषौ समधृतौ सुचिह्नितौ कृत्वा
पुरुषमवतारयेत् । ६ । घटं च समयेन गृह्णीयात् । ७ ।
तुलाधारं च । ८ ।
ब्रह्मघ्नां ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणाम् ।
तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा ॥ ६ ॥
X, 5. पुरुषं दिव्यकारिणम् V¹. The latter word from
the C. 9. ब्रह्मघ्नो...कूटसाक्षिणः । C¹⁻² ; ब्रह्मघ्ने...V.
X, 1. घटः पादाक्षतुलादीनां समुदायस्तद्विधिरभिधीयत इति । घट-
निर्माणप्रकारमाह । 2... घटोच्छ्रयायामौ स्तम्भोच्छ्रयायामाभ्यां भवत
इति तावदेनोक्तौ । उच्छ्रयवचनान्निखननीयभागातिरिक्तमिदं परिमाणमि-
त्युक्तम् ।... 3. तत्र...मध्ये प्रान्तयोश्च लोहचालावलय(०लम्ब०)कर्कटोपेता
उभयतोऽवलम्बितशिक्या तुलाक्षमध्यावलम्बिकर्कटेऽवलम्बनीया ।... 4. वि-
भृयात्परीक्षावलं च (०लंब०) समां कुर्यात् ।... 5. पुरुषं दिव्यकारिणम्...
शिलादि शिलेष्टकाम्टदाद्यारोपयेत् ।... 6. सुचिह्नितौ प्रतिमानं द्रव्या-
न्तरागमपगमशङ्कानिवृत्त्यै पुरुषं च वस्त्रालंकारादिन्यूनाधिकशङ्कानिवृत्त्यै
राजमुद्रादिना सम्यक्चिह्नितौ कृत्वा पुरुषं... अवतारयेत् । अन्ये तु तुला-
प्रान्तयोरवलम्बस्थ्यभागेऽप्यङ्ककारणं व्याचक्षते ।... 7... घटं तुलां समयेन
शपथेन वक्ष्यमाणेन गृह्णीयात् नियमयेत् ।... 8. यः सुवर्णकाराद्यन्यतम-
स्तुलां धारयति तमपि शपथेन नियमयेत् ।...

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ १० ॥ ११ ॥ ३६
धर्मपर्यायवचनैर्धट इत्यभिधीयसे ।
त्वमेव घट जानीषे न विदुर्यानि मानुषाः ॥ १० ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषस्तुल्यते त्वयि ।
तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ ११ ॥
ततस्त्वारोपयेच्छिक्ये भूय एवाथ तं नरम् ।
तुलितो यदि वर्धेत ततः स धर्मतः शुचिः ॥ १२ ॥
शिक्यच्छेदाक्षभङ्गेषु भूयस्त्वारोपयेन्नरम् ।
एवं निःसंशयं ज्ञानं यतो भवति निर्णयः ॥ १३ ॥ १० ॥
अथाग्निः । १ । षोडशाङ्गुलं तावदन्तरं मण्डलसप्तकं
कुर्यात् । २ । ततः प्राङ्मुखस्य प्रसारितभुजद्वयस्य सप्ता-
श्वत्थपत्राणि करयोर्दद्यात् । ३ । तानि च करद्वयसहि-
तानि सूत्रेण वेष्टयेत् । ४ । ततस्तचाग्निवर्णं लोहपिण्डं
पञ्चाशत्पलिकं समं न्यसेत् । ५ । तमादाय नातिद्रुतं
10. अभिधीयते V1-3 C1,2v. See the C. XI, 3. ॰पर्णानि V1.
10. घटशब्दो धर्मपर्यायस्तेनाभिधीयमानत्वाद्धर्ममूर्तितया मानुषैर्दुर्विचे-
यानि प्रत्यक्षतया त्वं जानीषे। ... पितामहस्तु धकाराद्धर्ममूर्तिस्त्वं टकारा-
त्कुटिलं नरम् । धृतो भावयसे यस्माद्धटस्तेनाभिधीयसे ।... XI, 3. ततो
वक्ष्यमाणव्रीहिमर्दनहस्ताङ्कवारणानन्तरम्... 4. तान्यश्वत्थपत्राण्यर्कपत्रा-
णि वा दद्यात्। द्वाभ्यां कराभ्यामञ्जलीकृताभ्यां सह श्वेतेन सूत्रेण सप्तवारं
म्बयेत् (मध्येत्?) ।... 5. ततः...अभिमन्त्रणानन्तरम्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry