वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

154 VĀSAVADATTĀ
mahārasaḥ sarṣapasnēha iva kara(yuga)lālitō 'pi śirasā dhṛtō 'pi
na (kāṭavaṃ ¹) jahāti. tālaphalarasa ivā "pāta(27)madhuraḥ (pari-
ṇāmē) virasas tiktaś ca (pādaraja) ivā 'vadhūtō ('pi ²) mūrdhānaṃ
kaṣāyayati. viṣataru(prasūnam) iva yathā yathā 'nubhūyatē
tathā tathā mōha[72]m ēva (dṛḍhayati. nīcadēśanadyā iva na
vārivirahō 'sya jāyatē). nidāghadivasa iva bahumatsaras (suma-
nasāṃ saṃtāpaṃ ³) vahati. aṃdhakāra iva dōṣānubamdhadhaca-
turaḥ viśvakarmāvalōpanōdyataś ca (rudra iva) virūpākṣaḥ [73]
(viṣṇur iva) cakradharaḥ śakrāśva ivō 'ccāiśśravāḥ nadēśajapra-
śaṃsī ca (sa)śarasyē 'va [vi]bhinnasyā ⁴ 'pi (satataṃ) snēhaṃ dar-
śa(28)yatō 'pi takrāṭa iva hṛdayaṃ [74] vilōḍayati. yakṣabalir
ivā "tmaghōṣamukharō maṃḍala(bhramaṇakaś) ca [matta]mā-
taṃga iva svavaśālōlamukhō 'dharīkṛtadānaś ca vṛṣabha iva
surabhiyānavikalaḥ kāmī 'va gōtraskhalanavi(kalō) vāmādhvā-
[75]nuraktaś ca [a]jīrṇa(rōga ⁵) iva kaḷēbarē vacasi maṃdimānam
(ud)vahati. vaṃcaka iva (raktaḥ kaṭapalē) vibhāvarīraktaś ca
parē(29)ta iva [76] baṃdhutāpadarśanaḥ paraśur iva bhadraś-
riyam api khaṃḍayati. kuddāla iva dalitagōtraḥ kṣamābhājaḥ
prāṇinaś (ca) nikṛntati. (rati)[77]kīla iva jaghanyakarmalagnō
hrēpayati sādhūn. duṣṭaśūrpaśrutir iva kānanarucir anugatam
api yavasam (san)tataṃ nā 'numōdatē. abi[78]jād ēva jāyaṃtē
akāṃḍāt ⁶ [ēva] prarōhaṃti khalavyasanāṃkurā durucchēdā(30)ś
(ca ⁷) bhavaṃti. asatāṃ [hi] hṛdi praviṣṭō dōṣalavaḥ karāḷāyatē
satāṃ tu (hṛdayaṃ) na (pra ⁸)viśaty ēva yadi (katham api ⁹ pra-)
viśati [79] (tadā ¹⁰) pārada iva (kṣaṇam ¹¹) api na (tiṣṭhati ¹²). mṛgā
iva vinōdaviṃdōś (śramagā ¹³ bhavaṃti sādhavaḥ). sukhaṃ janā

¹ So also Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H.
² So also Hall's manuscripts C, D, E, F, H.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G.
⁴ So also Hall's manuscript D.
⁵ So also Trichinopoly ed. and Srirangam text; Tel. ed. 61 and Grantha ed.,
ajīrṇarōga.
⁶ Cf. akāṇḍāt prasaranti in Hall's manuscripts A, B, C, F, G.
⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, F, G.
⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H.
¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H.
¹³ So also Hall's manuscript D, and the commentator Jagaddhara.

(हि भवादृशाश्) शरत्समया इव [भवादृशा मित्रस्य हृदयम्¹]
हरन्ति न च (मित्र)चेतना विसदृशम् उपदिशन्ति। अचेतनानाम्
अपि मैत्री समुचितपक्षे निक्षिप्ता [तथा[80]हि] माधुर्यशै-
त्यशुचित्वसन्तापशान्तिभिः पयः पय (इति² शब्दसाम्यान्)
मित्रताम् उपगतस्य (मत्)सङ्गमाद्³ (वृद्धिम् उपगतस्य
क्षीरस्य क्वाथे⁴ पुरतो ममै "व क्षयो युक्त) इति (मत्वे) 'व
वारिणा ['पि] क्षीयते। तद् इदम् असांप्रतम् आचरितम् [सखे]
गृहाण साधुजनोचितम् अध्वानम्। सा[81]धवो ('पि) दिङ्मोहाद्
[परम्] उत्पथप्रवृत्ता (अपि पुनर् गृहीतसत्पथा⁵) भवन्ति।
इत्यादि वदति तस्मिन् (मकरन्दे प्रियसखे) कथम् अपि स्म-
रशर[निकर]प्रहारपरवशः (कन्दर्पकेतुः) परिमिताक्ष-
रम् उवाच। वयस्य दितिरिव शतमन्युसमाकुला भवत्य्
(अस्मादृशजनचित्त)वृत्तिः ना 'यम् उपदेशकालः पच्यन्(31)त
इव (मे⁶) 'ङ्गानि [82] क्वाथ्यन्त इवे 'न्द्रियाणि [भिद्यन्त इव
मर्माणि] निस्सरन्ति 'व प्राणाः उन्मूल्यन्त इव विवेकाः नष्टे
('व⁷) स्मृतिः [तद्] अधुना (तद् अलम् अनया कथया) यदि
('त्थम्) सहपांसु(क्रीडा)सम(सुखदुःखो) 'सि (तन् मया स-
मम् आगम्यताम्) इत्य् उक्त्वा परिजनालक्षित (एव) तेन सहै ('व
पुरान्⁸) निर्जगाम। (ततो 'नेक)नल्वशत(मात्रम्) अध्वानम्
गत्वा (तेना) 'गस्त्यवचनसंहृत[83]ब्रह्माण्ड(खण्ड⁹)-
गतशिखरसहस्रः कन्दरान्तर[आल]लता¹⁰गृह(प्रसुप्त¹¹)वि-
द्याधरमिथुनगीताकर्णनसुखितचमरी(गण¹²)मारणोत्(सु-
क)शबर(कुल)सम्बाधकच्छ(तटः) कटक(तटगत)करिक-
राकृष्टभग्नस्यन्दमा[84]नहरिचन्दन(रसा)मोद(गन्ध)-
वाहिगन्धवाहशिशिरीतशिलातलः सुदूरपतनभग्नतालफल-

¹ Hall's manuscripts C, D, E, H, and the commentator Jagaddhara also omit mitrasya hṛdayam.
² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentator Jagaddhara.
⁴ So also Hall's manuscripts C, D, E, G.
⁵ Cf. api punar gṛhītapathā in Hall's manuscript D.
⁶ So also Hall's manuscript D.
⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, H.
⁹ So also Hall's manuscripts A, C, G, H, and the commentator Jagaddhara.
¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D.
¹¹ Cf. gṛhasukhaprasupta in Hall's manuscripts A, C, D, F, G and gṛhasupta in manuscript B.
¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H.

रसार्द्रकरतलास्वादनोत्सुकशाखामृग (कदम्बकः ¹) प्र-
लम्बमाननिर्झर्(ओपान्तनि)विष्ट ² जीवं(जीवक)मिथुन(लिह्य-
मान)विविधफल[८५]रसामोद(गन्ध)सुरभितपरिसरः स-
रभसकेसरिसहस्रखरनखरधाराविदारितमत्तमातङ्ग-
कुम्भस्थलविगलित(स्थूल)मुक्ताफल(शबल ³)शिखरतया (शी-
खरावा)लग्नं तारागणम् इवो ऽद्वहन् सुग्रीव इव [८६] ऋक्षग-
वयशरभकेसरिकुमुद(पनस ⁴)सेव्यमानपादच्छायः प-
शुपतिर् इव ना(३२)गनिश्वाससमुत्क्षिप्तभूतिः जनार्दन इव वि-
(कच)वनमालः सहस्रकिरण इव सप्तपत्रस्यन्दनोपेतः वि-
रूपाक्ष इव [८७] सन्निहितगुहः शिवानुगतश् च कामी ऽव काम-
तारोषरसानुगतः समदनश् च श्रीपर्वत इव सन्निहितमल्लि-
कार्जुनः नरवाहनदत्त [८८] इव प्रियङ्गुश्यामासनाथः शि-
शुर् इव कृतधात्रीधृतिः वासराम्भ इवा [गैरिका⁵]रुणप्रभा-
पाटलित(पत्र)वनराजीः कृष्णपक्ष इव बहुलतागहनः कर्ण
इवा ऽनुभू(३३)तशतकोटिदानः भीष्म इव शि[८९]खण्डिमुक्तैर्
अर्धचन्द्रैर् आचित(तनुः) कामसूत्रविन्यास इव मल्लनाग-
(घटितकान्तार)सामोदः हिरण्यकशिपुर् इव शम्बरकुलाश्रयः
गैरिकव्याजाद्(उपरि ⁶)रविरथमार्गमार्गणार्थम् इवा ऽरुणेनो
ऽपास्य[९०]मानः शिखरगतसूर्याचन्द्रमस्तया विस्तारितलो-
चनो ऽगस्त्यमार्गम् इवो ऽद्वीक्षमाणः (कुलिशक्षतरन्ध्र)-
स्र(३४)स्तान्त्र(नाल ⁷) इव जरदजगरभोगैः कुम्भकर्ण इव
दन्तान्तराल(गतैर् ⁸) वानर(व्यूहैर् ⁸) पिण्डा(लक्त[९१]क⁹र-
क्तपद)पङ्क्तिसूचितसम्(चार)शचीपतिवारविलासिनीसङ्केतकेतकी-
मण्डपः अकुलीनो ऽपि सद्वंशभूषितः दर्शिताभयो ऽपि मृत्यु-
फल(दाया) सप्रस्थो ऽप्य् अपरिमाणः सनादो ऽपि निश्[९२]शब्दः
भीमो ऽपि कीचकसुहृत् पिहिताम्बरो ऽपि (वि)लसदंशुकः विन्ध्यो
(३५) नाम [महा ¹⁰]गिरिर् अदृश्यत। [९३] यश् च प्रवृद्धगुल्म-
तया (रोगी ऽव) दृश्यमानबहुधातुविकारः। (यश् च) साधुर्

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ So also Hall’s manuscripts D, H.
² Cf. nirjharaśikharōpāntōpaviṣṭa (निर्झरशिखरोपान्तोपविष्ट) in Hall’s manuscript D.
³ So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, H.
⁴ So also Hall’s manuscript D.
⁵ Hall’s manuscripts A, B, C, D, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṃha also omit gāirika.
⁶ So also Hall’s manuscripts C, D, E, G, H.
⁷ So also Hall’s manuscripts C, E.
⁸ So also Hall’s manuscripts D, E, G.
⁹ Cf. piṇḍālaktakāṅkita (पिण्डालक्तकाङ्कित) in Hall’s manuscripts A, B, C, D, G, H.
¹⁰ Hall’s manuscripts D, E, G, H, and the commentator Jagaddhara also omit mahā.

A SANSKRIT ROMANCE 157
iva sānugrahapracāraprakaṭitamahimā mīmāṁsānyāya iva pihi-
tadigambaradarśanaḥ. yaś ca harivaṁśāir iva puṣkar(ākṣa)prā-
durbhāvarama[94]nīyāiḥ rāśibhir iva mīna(makarakulīramithu-
na)saṁgatāiḥ karaṇāir iva śakunināgabhadrabālavakulōpētāiḥ
(36) dēvakhātāir upaśōbhit(āṁtaḥ ¹). yaś ca kusumavicitrābhiḥ
vaṁśapatrapatitābhiḥ sukumāralalitābhiḥ puṣpi[95]tāgrābhiḥ
(praharṣiṇībhiḥ śikhariṇībhiḥ) latābhiḥ darśitānēkavṛttavilāsaḥ.
yaś ca (samadakala ²)haṁsasārasarasitōdbhrāṁt(ōtkuṭa)vikaṭa-
(kuṁjakaccha) vyādhūta[ vikaca ]kamala (ṣaṁḍa) gaḷitamakaram-
dabiṁdusaṁdōhasurabhitasalilayā sāyaṁtana (samayamajjat ³) -
puḷiṁdarājasuṁdarī [96] (nimna) nābhimaṁḍala (pari)pītasalila-
yā[ madamukhararājahaṁsakulakōlāhalamukharitakūlapulinayā ]
taṭanikaṭa (sthitavikaṭa ⁴) mattamātaṁgagaṁḍa (sthalavigaḷan ⁵)-
madadhārā(biṁduprakara)stabakitasalilayā tīraprarūḍhakētakī-
kānana(patitadhūḷinikurumbasaṁjāta)sāikatasukhōpaviṣṭataruṇa-
sura[97]mithunanidhuvanalīlāparimaḷasākṣikūlōpavanayā taṭā-
(vaṭasthavighaṭitāṁbhōja⁶ṣaṁḍa)maṁḍapāvasthitajaladēvatā(vi)-
gāhyamāna(payasā) tīraprarūḍhavētasa(vanā⁷)bhyaṁtara(ni⁸)līna-
dātyūha (madōtkaṭakēḷi)[98]kuhakuhārāvakāutukākṛṣṭasurami-
thunasaṁstūyamān(ō(37)pa ⁹)bhōgayā upakūlasaṁjāta(naḷina-
puṁja ¹⁰)kuṁjapuṁjita[kulāya]kukkuṭaghaṭāghūtkārabhairavatī-
rayā (ātapasēvāsamutsuka)jalamānuṣīmṛditasukumāra(tarapuḷi-
nayā) upavana(pavanā)mdō[99]ḷitataraḷa(tara)taraṁgayā (naḷinī)-
nikuṁjapuṁjaniviṣṭa(duṣṭa¹¹bakōṭa)kakuṭumbinīnirīkṣyamāṇavṛd-
dhaśapharayā (pōtō)dhānalubdhakōyaṣṭika(skaṁbhana ¹²)bhīma-
¹ So also Hall's manuscript H, and the commentator Narasiṁha.
² So also Hall's manuscripts C, D, and the commentator Narasiṁha.
³ Cf. sāyantanasamayōnmajjat in Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, and
sāyantanasamayamajjana in manuscript D.
⁴ Cf. taṭanikaṭavikaṭa in Hall's manuscripts B, D, F.
⁵ Cf. gaṇḍanirgalita in Hall's manuscripts A, B, D, E, G.
⁶ Cf. taṭāvaṭavighaṭitajambū in Hall's manuscript D (vighaṭita also in manuscript
F, ghaṭita in manuscript H).
⁷ So also Hall's manuscripts A, B, F.
⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H.
⁹ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H.
¹⁰ Cf. kuñjapuñjapuñjita in Hall's manuscript D.
¹¹ Cf. naṣṭa in Hall's manuscripts A, B, and dhṛṣṭa in manuscripts C, F ; Trichino-
poly ed. omits duṣṭa.
¹² So also Hall's manuscripts A, E, F, G, and the commentator Narasiṁha.

१५८ वासवदत्ता
वेतसवन(लतया १) [तरल]तरङ्गमoverflowाला २सं(तरद्)उद्दण्ड-
(वाल)द[१००]र्शनधावदतिचपलराजिलराजी(राजितो ३)पकूलसलि-
लया (खञ्जरीट ४)मिथुन(निधुवन)दर्शनोपजातनिधिग्रह-
णकौतुककिरात[श[१०१]त]खन्यमान(स्थपुटित)तीरया क्रुद्-
धये ऽव दर्शितमुख[वि५]भङ्गया मत्तये ऽव (स्खलद्६)ग-
त्या दिनारम्भलक्ष्म्ये ऽव वर्धमानवेलया भारतसमर-
भूम्ये ऽव नृत्यत्कबन्धा प्रावृषे ऽव विजृम्भमाणशत-
(३८)पत्रपिहित[१०२]विषधरया (सकामये) ऽव कृतभूभृत्से-
वया रेवया प्रियतमये ऽव प्रसारित(तरङ्ग)हस्तयो ऽपगू-
ढः। यश्च
हरिखरनखरविदारितकुम्भस्थलविकलवारणध्वानैर्
अद्या ऽपि कुम्भसम्भवं (सम्)आह्वयती ऽवो ऽच्चतालभुजः।
(तत्रान्तरे) मकरन्दस् तम् उवाच
[१०३] पश्यो ऽदञ्चदवाञ्चदञ्चितवपुः (पूर्वार्धपश्चार्-
ध)भाक्
स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमनाग्भुग्नाग्रलाङ्गूलभृत्
दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहरः कुर्वन् सतामुत्कटाम्
(उत्)कण्ठः कुरुते क्रमं करिपतौ क्रूराकृतिः केसरी।
अपि च
उत्कर्णो ऽयम् अकाण्डचण्डिमपटुस् स्फारस्फुरत्के-
सरः
क्रूराकारकरालवक्त्र (कुहरस्) स्तब्धोर्ध्वलाङ्गूल-
भृत्
[१०४] (चित्रे चा) ऽपि न शक्यते (वि)लेखितुं सर्वाङ्गसङ्कोच-
(भाक् ७)
(फीट्)कुर्वद्गिरिकुञ्जकुञ्जरशिरः८कुम्भस्थलस्थोह-
रिः।
अनन्तरं नीचदेशनद्ये ऽव न्यग्रोधोपचितया उत्तरगो(ग्रह-
ण)[१०५]भूम्ये ऽव विजृम्भमाणबृहन्नलया (कुरु)देश(धक्-
१ त्रिचिनोपोलि सं., मालया. २ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच.
३ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट ई. ४ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, एफ.
५ हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच, ॲण्ड द कॉमेण्टेटर्स जगद्धर ॲण्ड नर-
सिंह ऑल्सो ओमिट् वि.
६ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, डी, एफ.
७ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, डी, एफ, एच.
८ त्रिचिनोपोलि सं. ॲण्ड श्रीरङ्गम् टेक्स्ट्, बृहत्.

कये¹) ऽव घन(३९)सारसार्थवाहिन्या विदग्ध[जन]मधु-
[पान]गोष्ठ्ये ऽव नानाविटपी[१०६]तासवया नलकूबरचित्तवृत्त्ये
ऽव सततधृतारम्भया मत्तमातंगगत्ये ऽव घंटारवावे-
दितमार्गया सदीश्वरसेवये (ऽव) दूरोद्गतबहुफलया विरा-
टलक्ष्म्ये ऽवा ऽऽनंदितकीचकशतया विंध्याटव्या (कतिपयदू-
रम् अध्वानं²) गत्वा कामिन इव मदनशलाकाङ्कितस्य (विकर्त-
नस्ये ऽव (४०) स्निग्धच्छायस्य वैकुंठस्ये ऽव लक्ष्मीभृतः
यात्रोद्यतनृपतेर् इव घनपत्रशोभितस्य वेदस्ये ऽव भूरि-
शाखालंकृतस्य गाणिक्यस्ये ऽवा ऽनेकपल्लवोज्ज्वलस्य ³) जं-
बूबृक्षस्या (ऽधश्) छायायां (स) विशश्राम। [१०७] अत्रांतरे
भगवान् अपि मरीचिमाली आतपक्लांत(वन)महिषलोचनपाटल-
मंडलं चरमाचल(शिखरम्) आरुरोह। ततो मकरंदः
फलमूलान्य् आदाय [कथम्] कथम् ⁴ अपि तम् अभिनंदिताहा-
र(म्)[परिचयम्] अकार्षीत्। स्वयं (अपि) तदुपभुक्तशेषम्
(अकरोद् अशनम्)। अथ तां एव प्रियतमां हृदयफलके
(संकल्पतूलिकया) लिखि[१०८]ताम् इवा [ऽव⁵]लोकयन् निष्पंदकर-
णग्रामः कंदर्पकेतुर् मकरंद(विरचिते) पल्लवशयनो
सुषवाप। अथ [अर्ध]याममात्रावखंडितायां (यामिन्यां)
[तत्र] जंबूतशिखरे (मिथः कलहायमानयोश् शुकशारिक-
योः) कलकलं श्रुत्वा कंदर्पकेतुर् मकरंदम् उवाच।
वयस्य शृणुवस् तावद् (अनयोर् ⁶) आला[१०९]पम् इति। ततो (जं-
बूनिकुंजस्थिता ⁷) शारिका (काचित् चिराद् आगतं शुकं ⁷) प्रको-
पतरलाक्षरम् उवाच। कितव शारिकांतरम् अन्विष्य [समा]गतो
ऽसि कथम् अन्यथा रात्रिर् इयती तवे ऽति। (अथ) तच् श्रुत्वा शु-
कस् तां अवादीत्। भद्रे (मुंच कोपं ⁸) अपूर्वा (बृहत्)कथा
(प्रत्यक्षीकृता मया) तेना ऽयं कालातिपात (इति)। अथ समुप-
जातकुतूह(४१)लया शारिकया (मुहुर् अनुबध्यमानः कथां⁹)
कथयितुम् आरेभे। [११०] अस्ति (मंदरगिरिशृंगैर् इव प्र-

¹ Cf. ḍhakkayē 'va in Hall's manuscript F.
² Cf. katipayam adūram adhvānaṁ in Hall's manuscript E, katipayadūram in manuscript F, and katipayapadam dūram in manuscripts A, B.
³ So also Hall's manuscripts B, C, except rājāvasathasyē 'va bhūriśālālaṁkṛtasya instead of vēdasyē 'va bhūriśākhālaṁkṛtasya.
⁴ Hall's manuscripts C, D, H also omit the first katham.
⁵ Hall's manuscripts C, F, G also omit 'va.
⁶ So also Hall's manuscript F.
⁷ So also Hall's manuscript D.
⁸ Cf. mā prakōpaṁ kuru in Hall's manuscripts B, H.
⁹ So also Hall's manuscript C.

शस्त¹⁾सुधाधवलैः बृहत्कथा(लम्बैर् ²) इव सालभञ्जिक(ओ-
पशोभितैः ³) वृत्तैरिव समानवकक्रीडितैः करियूथैरिव
समत्तवारणैः सुग्रीवसैन्यैरिव सगवाक्षैः बलिभवनैरिव
सुतलसन्निवेशैः वेश्मभि[१११]र् (उद्भासितं ⁴) धनदेना
ऽपि प्रचेतसा (गो)पालेना ऽपि रामेण प्रियंवदेना ऽपि पुष्पकेतुना
भरतेना ऽपि शत्रुघ्नेन ति(४२)थिपरेणा ऽप्य अति[११२]थिसत्कार-
(प्रवणेन ⁵) असंख्येना ऽपि संख्यावता अमर्मभेदिना ऽपि
वीरतरेण अपतितेना ऽपि नानासवासक्तेन सुदर्शनेना ऽप्य अच-
क्रेण अजात[११३]मदेना ऽपि सुप्रतीकेन (हंसेना ऽप्य अपक्षपा-
तिना) अविदितस्ने(४३)हक्षयेणा ऽपि कुलप्रदीपेन अग्रन्थिना ऽपि
वंशपोतेन (अग्रहेणा ऽपि काव्यजीवज्ञेन) निदाघदिवसेने ऽव
वृष[वि]वर्धितरुचिना माघविरामदिवसेने ऽव तपस्यारम्भिणा
[११४] (नभस्वते ऽव सत्पथगामिना विवस्वते ऽव गोपतिना
महेश्वरेणे ऽव चन्द्रं दधता निवासि ⁶)जनेना ऽनुगतं (घ-
नापगमेने ⁷) ऽव दर्शितखण्डाभ्रेण वेलातटेने ऽव प्र-
वाळ(मण्डनेन ⁸) देवाङ्ग(४४)नाजनेने ऽवे ऽन्द्राणीपरिचय-
विदग्धेन (गजेन्द्रेणे) ऽव पल्लव११५रुचिना कोकि-
लेने ऽव परपुष्टेन भ्रमरेणे ऽव कुसुमेषुलालितेन जलौकसे
ऽव रक्ताकृष्टिनिपुणेन (यायजूकेने ⁹) ऽव सुरतार्थिना महानाट-
बाहु(वनेने) ऽव (बद्धभुजङ्गाङ्केन ¹⁰) गरुडेने ऽव विला-
सिहृ[११६]दयताप(कारिणा अन्धकेने) ऽव शूलानाम् उपरिगतेन
वेश्याजनेना ऽधिष्ठितं कुसुमपुरन्नाम नगरम्। यत्र च
सुरासुरमौळिमालालालितचरणारविन्दा शु[११७]म्भनिशुम्भ-
(महासुरबल¹¹)महावनदाव्(आनल्¹²अ)ज्वाला महिष्[अमह्]आसुरगिरि-

¹ Cf. mandaragiriśikharāir iva praśasta in Hall's manuscript A, and mandaraśṛṅ-
gāir iva praśasta in manuscript C.
² Cf. lambhāir in Hall's manuscript F, and the commentator Jagaddhara, and
lambhakāir in manuscript D; Trichinopoly ed., lambakāir.
³ So also Hall's manuscripts C, D, F.
⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara
and Narasimha.
⁵ So also Hall's manuscripts C, F, H.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, F.
⁷ Cf. ghanāpagama in Hall's manuscripts A, D, and ghanāgamēnē 'va in the
commentator Jagaddhara.
⁸ So also Hall's manuscripts C, F, H, and the commentator Jagaddhara.
⁹ So also Hall's manuscript D.
¹⁰ Cf. baddhabhujaṅgēna in Hall's manuscripts C, D, H.
¹¹ Trichinopoly ed. omits bala.
¹² So also Hall's manuscript D; cf. mahāsuravanadāvajvālā in manuscript H.

[Header]
A SANSKRIT ROMANCE 161

(vara¹)vajra[sāra²]dhārā praṇaya(kalaha³)praṇatagaṁgādhara-
jaṭājūṭa(kōṭi⁴)skhalitajāhnavījaladhārādhautapādapadmā bhaga-
vatī kātyāyanī (caṁḍā)bhi(45)dhānā svayam (nivasati). yasya
ca parisarē surāsura(majjanagalita⁵makuṭa)kusumarajōrājīparima-
ḷa[118]vāhinī pitāmahakamamḍaludharmadravadhārā dharāta-
la(patita)sāgarasuta[śata]suranagarasamārōhaṇapuṇyarajjuḥ (āirā-
vatakapōlagharghaṇa⁶) kampitataṭa(gata)haricaṁdana (syaṁda-
mānarasa⁷)surabhitasalilā salilasurasuṁdarīnitambabimbāhatita-
raḷitataraṁgā snānāvatīrṇasaptarṣi(maṁḍalavimala⁸)jaṭāṭavīpari-
maḷapuṇyavēṇī (ēṇī)tilaka(makuṭavikaṭa)jaṭājūṭakuharabhrāṁti-
janita(saṁskārē 'va 'dyā 'pi) kuṭilāvartā dharaṇī 'va sārvabhāu-
makarasparśōpabhōgakṣamā jaladakālasarasī 'va gaṁdh(a)[ān-
dhō]paribhramad⁹bhramara[119]mālānumīyamānajala(mūla)ma-
gnakumudapuṁḍarīkā cchaṁdōvicitir iva mālinīsanāthā (gra-
hapaṅktir iva sūryātmajōpa śōbhitā sarājahaṁsā ca¹⁰ śaratkāla-
dinaśrīr ivō 'jvalatkōkanadā prabuddhapuṁḍarīkākṣā ca hṛtā)m-
dhatamasā 'pi tamasānvitā (vīcikalilā¹¹) 'py (46) (avīcī)durgamā
bhagavatī bhāgīrathī (pra¹²)vahati. yac¹³ ca diśi diśi (saṁtāna-
katarukusumanikaram iva śikharāvalagnam) tārāgaṇam iva kusu-
manikaram udvahadbhiḥ utta[120]mbhitajaladāiḥ anūru[kara]-
kaśābhighātaparavaśaravirathaturagagrāsaviṣamit (āgra) pallavāiḥ
caṁdracamūrucaraṇasaṁkrāmtāmṛtakaṇanikarasēkasaṁjāta (ba-
huḷa) sukumāranava (kusuma) kisalayasahasradarśitākālasaṁdhyā-
(kāla)vibhramāiḥ bharatacaritāir iva sadārāmāśritāiḥ mahāvīrāir
iva nārikēḷīdharāiḥ asaṁskṛtataruṇāir ivā 'tidūrapra(śrayā)(47)-
kṣāiḥ (tapasvibhir iva japāsaktāiḥ prasādhitāir iva kṛtamālōpaśō-
bhitāiḥ) [matta]mātaṁgakumbhasthala(vi)dāraṇ(ōtsuka)siṁhāir

[Footnotes]
¹ So also Hall's manuscripts C, F, H.
² Hall's manuscripts B, D, E, H also omit sāra.
³ So also Hall's manuscripts A, B, D, F, H.
⁴ Cf. jūṭakūṭa in Hall's manuscripts A, B, C, F, H.
⁵ So also Hall's manuscript C.
⁶ Grantha ed., garghaṇa; Trichinopoly ed., gharṣaṇa.
⁷ So also Hall's manuscript D.
⁸ Cf. vimala in Hall's manuscripts A, B, E, F, G, H.
⁹ Trichinopoly ed., gandhōparibhramad.
¹⁰ Cf. grahapaṅktir iva sūryānugatā sarājahaṁsā ca in Hall's manuscript C.
¹¹ So also Hall's manuscript H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, G, H.
¹³ Tel. ed. 61 and Grantha ed., yatra.
M

१६२ वासवदत्ता
इव ('त्फुल्ल १)केसरैः सारिष्टैरपि चिरजीविभिः (मुनियुतैरपि
मदनाधिष्ठितैः) उपवनपादपै[१२१]र् उपशोभितम् अदिति-
जठरम् इवा 'नेकदेवकुलाध्यासितं पातालम् इव महाबलिशो-
भितं भुजङ्गाधिष्ठितं च (ससुरालयम्) अपि पवित्रं (भो-
गियुक्तम्) अप्य् (अनुपद्रुतम् २)। (तत्र ३) [च] सुरत(रभस)-
खिन्न(प्र)सुप्तसीमन्तिनीरत्नताटङ्क(मुखा)ङ्कितबाहुदण्डः
प्रचण्डप्रतिपक्षलक्ष्मीकेशपाशकुसुममाला[१२२] मोद-
सुरभितकरकमलः प्रशस्तकेदार इव बहुधान्यकार्य-
सम्पा(४८)दकः (पार्थ इव सुभद्रान्वितः सभीमसेनश्च
कृष्ण इव सत्यभामानुरक्तः सबलश्च) शृङ्गारशेखरो नाम
प्रतिवसति। यो वलभित् पावको धर्मराण् निर्ऋतिः प्रचेताः
सदागतिर् धनदश् शङ्कर इत्य् अष्टमूर्ति(धृद् ४) अप्य् अनष्ट-
मूर्तिः [पार्थ इव सुभद्रोपेतः सभीमसेनश्च कृष्ण इव
सत्यभामोपेतः सबलश्च]।
[१२३] सुराणां पातासौ स पुनरतिपुण्यैकहृदयो
ग्रहस्तस्या 'स्थाने गुरुरुचितमार्गे स निरतः।
करस्तस्या 'त्यर्थं वहति शतकोटिप्रणयितां
स सर्वस्वं दाता तृणमिव (४९) (सुरेन्द्रं) विजयते ५॥
[१२४] जीवाकृष्टिं स चक्रे मृधभुवि धनुषः शत्रुरासीद्
गतासुर्
लक्षाप्तिर्मार्गणानामभवदरिबले (सद् ६)यशस्तेन
लब्धं
मुक्ता तेन क्षमे 'ति त्वरितमरिबलैरुत्तमाङ्गैः
प्रविष्टा
पञ्चत्वं द्वेषि(सैन्यैर्गतम्) अवनिपतिर्ना ''प सं-
ख्यान्तरं सः॥
[१२५] यत्र [च] राजनि ७ राजनीतिचतुरे चतुर(म्बुधि ८वेला)मे-
खलाया भुवो नायके शास(५०)ति वसुमतीं पितृ(कार्येcorporateषु ९) वृषोत्-
सर्गः शशिनः कन्यातुलारोहणं (प्रसवेषु) शूलव्याघातचिन्ता

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ So also Hall's manuscripts A, B, C, H.
२ Cf. nirupadrutam in Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H.
३ So also Hall's manuscripts C, D. ४ Tel. ed. 61 and Grantha ed., dhṛg.
५ Also in Subhāṣitāvalī 2631, reading rasikō for hṛdayō and atyantaṁ spṛśati for atyarthaṁ vahati.
६ So also Hall's manuscript A, and the commentator Jagaddhara.
७ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit rājani. ८ So also Hall's manuscripts A, B.
९ So also Hall's manuscripts D, H.

[dānacchēdaḥ karikapōlēṣu] dakṣiṇavāmakaraṇam diṅ(niścayē-
ṣu ¹) śarabhēdō dadhiṣu [126] śr̥ṅkhalābaṁdhō varṇagrathanāsu
utprēkṣ(ākṣēpāv) [kāvya]alaṁkārēṣu lakṣadānacyutis sāyakānām
kvipāṁ sarvavināśaḥ kōśasaṁkōcaḥ kamalākarēṣu (na janēṣu)
jāti(vi)hīnatā (mālāsu na duṣkulē) śr̥ṅgārahāni[127]r jaratkariṣu
na janēṣu durvarṇayōgaḥ (karṇikādiṣu) na kāmini[kānti²]ṣu gāṁ-
dhāravicchēdō rāgēṣu na pāuravanitāsu (mūrchādhigamō (51)
gānēṣu na prajāsu karma)bhāvō nīcasēvakēṣu na pari(dhānēṣu ³)
malināmbaratvaṁ niśāsu na janēṣu [128] calarāgatā gītēṣu na
vidagdhēṣu vr̥ṣahānir nidhuvanavilāsu na pāurēṣu bhaṁguratvaṁ
rāgavikr̥tiṣu na cittēṣu anaṁgatā kāmadēvē na parijanē ⁴ mārā-
gamō yāuvan(ōdgamēṣu) na prakr̥tiṣu dvijāghātaḥ suratēṣu na
prajāsu raśanābaṁdhō ratikalahēṣu na dānānumati[129]ṣu adha-
ra(rāgatā) taruṇīṣu na parijanēṣu (kr̥mtanam) alakēṣu ⁵ na puraṁ-
dhrīṣu nistriṁśatvam (asiṣu) na (manassu) karavāḷanāśō (yōdhēṣu
na janapadēṣu) param ⁶ (ēvaṁ vyavasthitam. tasya ⁷ ca 'bhūd
ēvaṁbhūtasya rājñō) (52) mahiṣī diggaja[kapōla]mada(rēkhē) 'vā
'naṁditāḷigaṇā [130] pārvatī 'va sukumārā (caṁdrarēkhālam-
kr̥tā ca vanarājir iva navamālikōdbhāsitā sacitrakānanā ca apsa-
rassaṁhatir iva saṁhatasukēśī samaṁjughōṣā ca) sarvāṁtaḥpu-
rapradhānabhūtā anaṁgavatī nāma ⁸. tayōś ca madhyamōpāṁtē
vayasi vartamānayōḥ katham api dāivavaśāt tribhuvanavilōbha-
nīyākr̥tiḥ pulōmatanayē 'vā 'naṁditasahasranētrā (mērugirimē-
khalē 'va sujātarūpā śaranniśē 'vō 'llasattārakā satpariṣad ivā
'cchidradvijapaṅktibhūṣitā rākṣasakulasrīr iva mālyavatsukēśaśō-
bhitā) tanayā ('bhūd) vāsavadattā nāma. atha sā rāvaṇabhuja-
(vana ⁹) ivō 'l(lasitagōtrē ¹⁰ viṁdhyācala iva ma(53)danālaṁkr̥tē
pārāvāra iva saṁjātalāvaṇyē naṁdanavana iva sadākalpa ¹¹śō-

Footnotes:

¹ So also Hall's manuscripts C, D, E, G, H.
² Hall's manuscripts D, F also omit kānti.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, G, H.
⁴ Trichinopoly ed. and Srirangam text, parijanēṣu.
⁵ Trichinopoly ed., kamalēṣu. ⁶ Tel. ed. 61 and Grantha ed., paramam.
⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, and the commentator Narasiṁha.
⁸ Grantha ed., anaṁgavatīnāmā.
⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D.
¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, F.
¹¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., kalpaka.

१६४ वासवदत्ता
भिते पवन इव सुमनोहरे¹) परिणामम् उपयात्यपि (यौ-
वने) परिणयपराङ्मुखी तस्थौ। [१३१] (अथै) "कदा ² [तु]
विजृम्भमाणसहकारकोरकनिकुरुम्बनिपतितमधुकरमाला-
मदकलझंकार(हुंकार ³) जनितपथिक[जनसञ् ⁴]ज्वरः को-
मलमलयमारुतोद्धूतचूतप्रसवरसास्वादकषायकण्ठक-
लकण्ठ(कुहकुहारव ⁵)भरितसकलदिङ्मुखः विकचकस-
लषण्ड(नि)लीयमान[१३२]मत्तकलहंसकुलकोलाहलमुखरि-
त[सकल]सरोवरः परभृत(खरत्रोटि)कोटिपाटित ⁶(पाटली)कुट्-
मल[वृन्त]विवरविनिर्गतमधुधारासारशीकर[कण]निकर-
(समारब्ध)दक्षिणसमीरण(मारवारण)व्रणितपथिक[जन]
वधूहृदयः मधुमदमुदितकामिनी(मुखकमल)गण्डू-
षसीधु(सेवन)पुलकितवकुलः मदन(रय)परवशविलासिन्रीतु-
लाकोटिविकटचटुलचरणारविन्द(५४)[मन्द]प्रहारप्रहृष्टकं-
केलितरुषतः प्रति(दिनम्) अश्लीलप्राय(वैहासिक)गीयमानगी-
तश्रवणोत्सुकषिद्गजनप्रारब्धच[१३३]र्चरीगीताकर्णन(माद्-
यद्)अनेकपथिक(जनः) दुर्जन इव सतामरसः दुष्कुल इव
जातिहीनः रावण इवा ऽपीतलोहितपलाशशत(सेव्यमानः) महाशृङ्-
गारी ऽव सुगन्ध(वाहः) सुराजे ऽव समृद्धकु[१३४]वलयः वा-
स्तविक इव [वि]वर्धितसुखाशः सत्कविकाव्य(प्र)बन्ध इवा
(ऽनव)बद्धतुहिनः सत्पुरुष इव दोषानुबन्धरहितः कै-
वर्त इव [आ⁷]बद्धराजीवोत्पल(जालः) समृद्धकासार[शकुनि]-
सार्थ इवा (ऽनन्दित)[१३५]म(५५)रुवकः शक्र इवे ऽन्द्राणी(रुचि-
रः महाधीर) इवा ऽधरीकृतदमनकः षिद्ग इवा ऽम्लानसुभ-
गः वसन्तकाल आजगाम। [१३६] अतिदूरप्रवृद्धेन मधुना
जगति को वा न वि(क्रियेत) यदति(मुक्तो) मुनिरपि विचकास।
कुसुमशरस्य नवचूत(कुसुमबाण)मूलनिलीना मधुकर(आव-
इर् विलिखिता नामाक्षरपङ्क्तिर्) इव रेजे। वृन्तविनिर्गतवि(कच⁸-
विचिकिलविवरे⁹ कूजन्) मधुकरो मकरकेतोस् त्रि[१३७]भुवन-
विजय[प्रयाण]शंखध्वनिम् इव चकार। नवयावकपंक-

¹ Cf. vindhyācala iva madanādhiṣṭhitē pārāvāra iva sañjātalāvaṇyē madanavana
iva sadā kalpataruṇābhinanditē pavana iva sumanōhāriṇi `in Hall's manuscripts B, C.
² Cf. athāi "kadā tu in Hall's manuscript C.
³ Cf. madakalahuṁkāra in Hall's manuscripts A, D, G.
⁴ Hall's manuscripts C, G, H also omit janasañ.
⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., kuhākuhārava; Trichinopoly ed., kuhakuhārāva.
⁶ Tel. ed. 61, kharatrōṭipāṭita; Grantha ed., kharatrōṭitapāṭita.
⁷ Hall's manuscripts B, C also omit ā. ⁸ So also Hall's manuscripts C, E, H.
⁹ Cf. vicakilavivaraguñjan in Hall's manuscript C.

पल्लवित(वर)नूपुर(रणितरमणीय)तरुणीचरणप्रहारानुराग-
वशान् नवकिसलयच्छलेन तम् (एव¹) रागम् उदवहद् अशोकः।
मधुरमधु[परि²]पूरितकामिनीमुखकमलगण्डूष(सं-
गाद्³) इ(५६)व तद्रस(गन्धम्⁴) आत्मकुसुमेषु बिभ्रद् वकु-
लतरू रराज। अन्तरान्तरा निपतितमधुकरनिकर(किम्मीरः)
कङ्केलिगुच्छोर्ध्वनिर्वाणमनोभवचिताचक्रानुकारी पथिक-
जन(चित्त)दाहम् उवाह। विकचवि(चिकिल)राजिर् अलिकुलशब[१३८]ला
(कलितेन्द्रनीला) मुक्तावली ऽव मधुश्रियो विरुरुचे। विरहिणां
हृदयमथनाय कुसुमशरस्य (शाण)चक्रम्⁵ इव नागकेसर-
कुसुमम् अशोभत। पथिकजनहृदयमत्स्यं गृहीतुं मक-
रकेतोः (पालावली⁶) ऽव पाटली(कुसुमम्) अदृश्यत। कन्दर्पके-
लि[सम्पल्]लम्पटलाटिल[१३९]लाटतट(लुलितालकधम्मिलभार⁷-
कुसुम)परिमलसमृद्धमधुरिमगुणः कामकलाकलाप(नि-
पुण)कर्णाटसुन्दरी(सुन्दर⁸)स्तनकलश(युगल)घुसृणधू-
लि(पटल)परिमलामोदवाही (रणरणकरसितापराम्त)कान्ता-
[कुन्तली]कुन्तलोल्(लसित)सङ्क्रान्तपरिमलमिलितालिमाला(मधु-
र)झङ्काररवमुखरितनभस्(स्थलः) नवयौवन(ओद्धत)-
केरलिकपोलपालीपत्रावलि[१४०]परिचयचतुरः चतुष्षष्टिकलाक-
लापविदग्धमुग्ध(५७)(मुखरमालवी)[नितम्बिनी⁹]नितम्ब-
बिम्बसंवहन(सुभगः) सुरत(परि)श्रमपरवश(आन्ध्र-
पुरन्ध्री¹⁰)नीरन्ध्रपीनपयोधरभारनिदाघजलकणनि-
कर(शिशिरः) मलय(मारुतो¹¹) ववौ। अत्रान्तरे वासवदत्ता-
सखीजनात् विदित(सुता)भिप्रायः शृङ्गारशेखरस् स्वसुतायाः
स्वयंवरार्थम् अशेष(धरा)तलभाजां (राजपुत्राणाम्) एक-
त्र (मेलनम्) अकरोत्। ततो दग्धकृष्ण(आगरुधूप)परिम-
लामोदमोहितमधु(करमाला¹²[१४१]बहुलघुमघुमायित¹³-
रव)मुखरित(दिगन्तरं) अतिरभसहासच्छत्(आमोदपरिमलि-

Footnotes:
¹ So also Hall's manuscripts B, C, D, G, H.
² Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H also omit pari.
³ So also Hall's manuscripts B, C.
⁴ Cf. tatsamānagandham in Hall's manuscripts A, B, C, F, G.
⁵ Cf. takrāṭacakram in Hall's manuscripts A, B, and the commentator Narasimha.
⁶ Trichinopoly ed., jālāvalī.
⁷ Cf. dhammillabhāra in Hall's manuscript D.
⁸ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H.
⁹ Hall's manuscripts C, E, F, H also omit nitambinī.
¹⁰ So also Hall's manuscripts C, F. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, G, H.
¹² So also Hall's manuscripts A, B, G. ¹³ So also Hall's manuscript F.

तं) अनेकपरिहास(कथा ¹)लापविदग्ध(शृंगार[142]मय ²)ज-
न(निचय)समाकुलं दह्यमान(महिषाक्षादिसुगंधद्रव्य)-
सौरभाकृष्टपुरोपवनषट्पदकुल[असं]आकुलम् अर्जुनसम-
रम् इव नन्दिघोषमुखरितदिगन्तरं (नृपास्थानम् इव स-
राजोपहारं तापसाश्रमम् इव वितानोद्भासितं त्रिविष्टपम् इव
सुमनोलंकृतं) मंचम् आरुरोह (वरारोहा) वासवदत्ता. त-
त्र [च ³] केचित् कुलांकुरा इव वि(दित)नगरमण्ड(58)नाः [143]
अपरे पांडवा इव (सदिव्यचक्षुषः ⁴) कृष्णागुरुपरिमिलिताश् (च)
अन्ये शरद्दिवसा इव [सु ⁵]दूरप्रवृद्ध[असुख् ⁶]आशाः इतरे (प्र-
हर्तुम्) उद्यता [144] इव स्वबलार्थिनः केचिद् व्याधा इव शकु-
नश्रावकाः केचिद् आखेटका(सक्ता) इव रूपानुसारप्रवृत्ताः केचित्
जैमिनिमतानुसारिण इव तथागतध्वंसिनः केचित् खञ्जना
इव (सांवत्सरिक)फलदर्शिनः केचित् सुमेरुप(59)रिसरा इव
कार्तस्वरमयाः केचित् [145] [विकच ⁷]कुमुदाकरा इव भास्वद्-
दर्शनमीलिताः केचिद् धार्तराष्ट्रा [146] इव विश्वरूपावलोकन-
जनितेन्द्रजाल(अद्भुत ⁸)अप्रत्ययाः केचिद् आत्मनि वारणबुद्ध्या
बलवन्तो ऽपि सुबाहाः केचित् पाणिग्रहणार्थिनो [147] ऽप्य असुक-
रम् मन्यमानाः केचिद् अधरी(कृता ⁹) (60) अपि स्थिराः केचित् पां-
डुपुत्रा इवा ऽक्षहृदयज्ञानहृतक्षमाः केचित् बृहत्कथानु(सा-
रिण इव) गुणाढ्याः केचित् तिर्यग्गतय (इव) सुगंधवाहाः
[148] केचित् कौरवसैनिक इव द्रोण(शास्त्र)सूचकाः केचित् (कैर-
वा)करा इवा ऽसोढसूरभासः (क्षणम् एवम्) स्थिताः राजपुत्राः.
(सा च क्षणेनै ऽतान्) एकैकशस् सम्(आ)[149]लोक्य विरक्तहृदया
(सती) तस्मात् (कर्णीरथाद् ¹⁰) अवततार. अथ तस्याम् एव रात्रौ
[स्वप्ने] वालिनम् इवा ऽङ्गदोपशोभितम् कुहू(मुखम् ¹¹) इव
हारिकण्ठम् कनकम्ऱ्गम् इव रामाकर्षणनिपुणम् जय[150]म्-
तम् इव वचनामृतानन्दितवृद्धश्रवसम् कृ(61)ष्णम् इव कम्-
¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H.
² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H.
³ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Trichinopoly ed., atra; Hall's manuscripts D, E, F, G, H also omit ca.
⁴ Cf. divyacakṣuṣaḥ in Hall's manuscripts A, B, H.
⁵ Hall's manuscripts C, D, F also omit su.
⁶ Hall's manuscripts A, B, H also omit sukha.
⁷ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H also omit vikaca.
⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H.
⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, H, and the commentator Jagaddhara.
¹⁰ So also Hall's manuscripts C, F, H.
¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara.

सहर्षं न कुर्वन्तं महामेघम् इव विलसत्करकं (स-
मुद्रम् इव महासत्वतेजोयुक्तं मालिन्या कबरिकया तुङ्ग-
भद्रया नासिकया शोणेना ऽधरेण नर्मदया वाचा गोदया
भुजया स्वर्वाहिन्या कीर्त्या च पुण्यसरिन्मयम् इव) आदिकं-
दं (शृङ्गार¹]पादपस्य [आ²]रोहणगिरिं (सकलगुणरत्न³-
समूहस्य⁴) प्रभव(शैलं) सुन्दर(कन्दर्प)कथानदीनां
सुरभिमासं वैदग्ध्यसहकारस्य आदर्शnavigation/तलं (सौन्दर्य-
स्य प्रथममूलं) [151] विद्यालतानां स्वयंवरपतिं (स-
रस्वत्याः⁵) स्पर्धा(ग्रहं कीर्तिलक्ष्म्योः⁵ मूल)गृहं शील-
सम्पदां कोश(गृहं) महासौन्दर्य(धनस्य) त्रिभुवन-
(रमणीया)कृतिं (कञ्चिद्) युवानं ददर्श। स [च] चिन्तामणि-
नाम्नो राज्ञस् तनयः कन्दर्पकेतुर् (इति) स्वप्न एव (तन्)ना-
मादिकम् (अशृणोत्)। अनन्तरम् अहो प्रजापते रूप(62)निर्माण-
कौशलं [इदं] मन्ये स्वस्यै ऽव [152] नैपुण्यस्यै (ऽकत्र)
दर्शनोत्सुकमनसा (वेधसा) जगत्त्रयसम(वाय)रूपपर-
माणून् आदाय विरचितो ऽयम् (इति) अन्यथा कथम् इवा ऽस्य कान्ति-
विशेष ईदृशो भवति। वृथै ऽव दमयन्ती नलस्य कृते [153]
(वने) [वास]वैशसं [अव्]आप। मुधै ऽवे ऽन्दुमती महिष्य्
अप्य् अजानुरागिणी बभूव। (वि)फलम् एव दुष्यन्तस्य कृते
(दुर्वाससश् शापम् अनुबभूव शकुन्तला)। निरर्थकम् (एव⁶)
मदनमञ्जरी⁷ नरवाहनदत्तं चकमे। [154] निष्कारणम्
एव (मेरुगिरिनितम्बे ऊरुगरिम⁸निर्जित)रम्भा रम्भा नलकू-
बरम् अचीकमत⁹। (व्यर्थम्) एव धूमोर्णा (स्वयं)स्वयं-
वरार्थम् (आगतेषु देवगणेषु) [155] धर्मराजम् (आचकाङ्क्षे¹⁰।
ऋद्धिस तु निष्प्रयोजनम् एव गन्धर्वयक्षेषु कुबेरम् आस-
साद। अहेतुकम् एव पुलोमतनया देवेन्द्रासक्तचित्ता बभू-
व)। इति बहुविधं (चिन्तयित्वा) विरह(63)मुर्मुर्(अग्नि)म-
ध्यम् अधिरूढे ऽव (मदनदावा)ग्निशिखाकबलिते ऽव (व-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
² Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit ā.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
⁴ So also Hall's manuscript D.
⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H.
⁶ So also Hall's manuscript D. ⁷ Trichinopoly ed., madanamañjukā.
⁸ So also Hall's manuscripts C, D, G, H.
⁹ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscript E have acakamata.
¹⁰ Srirangam text, Trichinopoly ed., Hall's manuscripts A, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara have ācakāṅkṣa.

१६८ वासवदत्ता
सन्त)कालाग्नि(शिखागृहीते ऽव दक्षिणमारुत)रुद्रपावकग्रस्ते
ऽव (उन्माद)पाताळ(गृहं) प्रविष्टे ऽव शून्यकरणग्रामे (ऽव¹
वर्तमाना) हृदये (वि)लिखितम् इव उत्कीर्णम् इव प्रत्युप्तम् इव
कीलितम् इव निगळितम् इव वज्र(सार)घटितम् इव अस्थिपञ्जर-
प्रविष्टम् इव (मज्जारसशबळितम् इव मर्मान्तरस्थितम्) इव
प्राणपरीतम् इव अन्तरात्मान[१५६]म् अधिष्ठितम् इव रुधिर(आ-
शये²) द्रवीभूतम् इव पललसंविव्भक्तम् इव कन्दर्पके-
तुम् मन्यमाना उन्मत्ते ऽवा (ऽन्धे ऽव) बधिरे ऽव मूके ऽव
शून्ये ऽव निरस्त(इन्द्रिय)ग्रामे ऽव मूर्च्छागृहीते ऽव ग्रहग्रस्ते
ऽव यौवनसागर(तरळ)तरङ्गपरम्परा(परीते) ऽव रागरज्-
जुभिः (परिवारीते³) ऽव कन्दर्पकुसुमबाणैः कीलिते ऽव शृङ्गा-
रभावनाविष(रस⁴)(६४)घूर्णिते ऽव रूपपरिभावनाशल्य(की-
लिते) ऽव मलयानिलापहृतजीविते ऽव (भवन्ती सा⁵ हा प्रिये) सख्य्
अनङ्गलेखे वितर हृदये मे पाणिपद्मम् दुस्सहो ऽयं विर-
हसन्तापः मुग्धे मदन[१५७]मञ्जरि सिञ्चा (ऽङ्गानि) चन्-
दन(वारिणा) सरळे वसन्तसेने संवृणु केशपाशं तरळे त-
रङ्गवति विकिरा (ऽङ्गेषु कैतक)धूलिं वामे मदनमालिनि
विजय शै(वालकलापेन) चपळे चित्र(रेखे विचित्रपटे⁶ विलिख)
चित्त(चोरं) जनं (भामिनि) विलासवति (विक्षिपा⁷ ऽवयवेषु)
मुक्ताचूर्णनिकरम् रागिणि रागलेखे स्थगय नळिनीदळ(निच-
येन) पयोधरभारं (सु⁸)कान्ते कान्तिमति (मन्दं) मन्-
दम्⁹ अपनय बाष्पबिन्दून् (यूथिके यूथिकालंकृते संचारय
कदळीदळतालवृन्तेना ऽऽर्द्रवातान्) [१५८] एहि भगवति निद्रे
अनुगृहाण मां धिग् इन्द्रियैर् अपरैः किम् इति लोचनमयान्य्
एव (न कृतान्य् अङ्गानि) विधिना भगवन् कुसुमायुध (तवा¹⁰)
ऽयम् अञ्जलिर [ते] अनु(वशो) भव भाववति (मा)दृशे जने [१५९]
मलयानल सुरत(महोत्सव¹¹)दीक्षागुरो वह यथ(इष्टम्) अप-
गता मम प्राणा इति बहुविधम् भाषमाणा (वासवदत्ता) स-

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

¹ So also Hall's manuscripts B, E, F, H.
² Cf. rudhirāśayadravī in Hall's manuscripts C, H.
³ So also Hall's manuscript F.
⁴ Cf. śṛṅgārarasabhāvana in Hall's manuscripts D, G, H.
⁵ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Srirangam text omit sā.
⁶ Trichinopoly ed. and Srirangam text, citrapaṭē.
⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H.
⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H.
⁹ Cf. mandamanda in Hall's manuscripts A, C, D, F, G, H.
¹⁰ Cf. añjalis tavā 'nucarō in Hall's manuscripts C, D.
¹¹ So also Hall's manuscript D.

khījanēna samam mumūrca. (sapadi) parijana(prayatnāt gṛhīta-
jīvā) [satī ¹] kṣaṇam atiśiśiraghanasāraras(ākul)animnagā[kula]-
pulinē kṣaṇam atituhinamalayajarasasaritparisarē kṣaṇam (ati-
lōhitakanakāraviṃdakadamba) parivāritasaras(ta(65)ṭīcaṃdana)-
[160]viṭapicchāyāsu kṣaṇam anilōl(lasita)daḷēṣu kadaḷīkānanēṣu
kṣaṇam kusuma(pravāḷa)śayyāsu kṣaṇam naḷinīdaḷa(prastarēṣu
kṣaṇam tuṣārasaṃghātaśiśiritaśilātalēṣu parijanēna ² nīyamānā)
praḷayakālōditadvādaśaravikiraṇakalāpatīvravirah(ānaladahya-
mānā) atikṛśa(prāṇām) iva tanum bibhratī (sā 'balā) maṃda-
(maṃdam) āṃdōlita[161]dugdhasimdhutaraḷataraṃgacchaṭādha-
vaḷahāsacchuritādharapallavam tanmukhāraviṃdam dvijakulam
iva śrutipraṇayitadīkṣaṇayugaḷam sahajasurabhimukhaparimaḷ(ā-
mōdam ³) āghrātukāmē 'va [su]dūravinirgatā (tan)nāsāvaṃśa-
lakṣmīḥ kaḷaṃkamuktēṃdukalā(kalāpakōmaḷapiyyūṣa ⁴)phēna-
[paṭala]pāṃḍurā ⁵ (tad)dvijapaṅktiḥ [tad a]dṛṣṭacaram anaṃgam
(atiśāyi ⁶ tadrūpam) dhanyāni tāni sthānāni ⁷ tē [ca] janapadāḥ
(puṇyāḥ tāni) nāmākṣarāṇi [ca ⁸] [162] sukṛtabhāṃji yāny amunā
pariṣkṛtānī 'ti muhur muhur [pari]bhāvayaṃtī [dikṣu vidikṣu] (vi)li-
khitam iva nabhasi [utkīrṇam iva vi]lōcanē pratibiṃbitam iva citra-
(paṭē ⁹) purōdarśitam iva ¹⁰ (tam) itas tatō vilōkayaṃtī vyatiṣṭhata.
atha tasyās (tamālikā nāma śārikā) tat(priya)sakhībhis (samam
samā ¹¹)lōcya kaṃdarpakētu(bhāvam) ā[163]kalayitum (prēṣitā).
(sā 'pi) mayā [ēva] sārdham (āgatā) 'trāi ''va tarōr adhastāt
tiṣṭhatī 'ty uktvā virarāma. atha (tac chrutvā ¹² kaṃdarpakētus)
saharṣam (sam)utthāya tamālikām (ā(66)hūya) viditavṛttāṃtām
akarōt. sā (tasmāi) kṛtapraṇāmā [makarandāya] patrikām upā-
nayat. atha (makaramdas) tām (ādāya) svayam ēvā 'vācayat.

¹ Hall's manuscripts C, D, H also omit satī. ² So also Hall's manuscript D.
³ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H.
⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, G, H.
⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., pāṃdarā.
⁶ Srirangam text and Trichinopoly ed., adṛṣṭacaram anaṅgātiśāyi.
⁷ Srirangam text and Trichinopoly ed., tāni dhanyāni sthānāni.
⁸ Hall's manuscripts E, G also omit ca.
⁹ So also Hall's manuscript D.
¹⁰ Trichinopoly ed., pratibimbitam iva lōcanē purōdarśitam iva citrapaṭē.
¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, D.
¹² So also Hall's manuscript D.

१७० वासवदत्ता
[१६४] प्रत्यक्षदृष्टभावा ऽप्य् अस्थिरहृदया हि कामिनी भवति
स्वप्नानुभूतभावा दृढयति न प्रत्ययं युवतिः।
तच् छ्रुत्वा कंदर्पकेतुर् अमृतार्णव(नि)मग्न(म्) इव सर्वा-
नंopt/नन्दानाम् उपरीवर्तमान(म् इवा "त्मानं मन्यमानो ¹ मं-
दमंदम् ²) उत्थाय प्रसारितबाहुयुगळस् तमालिकां आ(लिलिंगे)।
[अथ] तयाइ "व (च) सार्धं किं करोति किं वदति कथम् आस्त
इत्यादि सकलं वासवदत्तावृत्तान्तं (स) पृच्छन् [तत्र तां नि-
शाम्] (तं) दिवसम् [अपि] (तत्राइ"वा)'तिवाह्य (तस्मात् प्रदेशात् तया
सहो ³ 'च्चचाल ससुहृत् कंदर्पकेतुः)। [१६५] अत्रांतरे भ-
गवान् अपि मरीचिमाली [तं] वृत्तांतम् (इमं) कथयितुम् (इव)
मध्यम⁴लोकम् अवततार। अथ वासरतार्म्रचूडचूडाचक्रा-
कारः चक्रवाक(हृदय ⁵)संक्रामितसंतापतये ऽव मंदि-
मानम् उद्वहन्न् (अस्तगिरि)मंदारस्तबकसुंदरः सिंदूर-
(राजिरंजित ⁶)सुरराजकुंभिकुंभविभ्रमं बिभ्राणः तां-
डवचंडवेगोच्छलितधूर्जटिजटाजूट(मकुटविकटबद्ध ⁷)-
बंधुर [वि[१६६]कट] वासुकिभोगमणिटाटंकसनाभिमंड-
लः संध्या(सीमंतिनी ⁸)स(६७)रसयावक(पत्र ⁹)चारुः वारुणी-
वारविलासिनी[अरुण ¹⁰]मणिकुंडलकांतिः कालकरवाल(संछिन-
न)वासरमहिषस्कंधचक्राकारः [१६७] (मधुर)मधु(पू-
र्णं कपालं) इव (गगन)कपालिनः अम्लानकुसुमस्तबक
इव नभश्श्रियः (पुष्पस्तबक इव) गगनाशोक(तरोः) [इव] क-
नक[मय ¹¹]दर्पण इव प्रतीचीविलासिन्याः (भद्र इव वारुणी-
संगतः सरागश् च दुर्विदग्ध इव परित्यक्तवसुः सविषादश्
च शाक्य इव रक्तांशुकधरः सूरिर् इव संज्ञोपेतः) भगवान्
दिनमणिर् (अपराकूपार)पयसि तरळतरंगवेगोच्छलितविद्रु-

¹ Cf. परिवर्तमानम् आत्मानं मन्यमानो in Hall's manuscript D.
² So also Hall's manuscripts A, B.
³ So also Hall's manuscript D.
⁴ Trichinopoly ed. and Srirangam text, मध्यमम्.
⁵ So also Hall's manuscript F.
⁶ Cf. सिन्दूररञ्जित in Hall's manuscripts A, B.
⁷ Cf. जूटमुकुटकोटिबन्ध in Hall's manuscript D.
⁸ Cf. सैरन्ध्री in Hall's manuscript F, and the variant reading पुरन्ध्री recorded
by शिवराम.
⁹ Cf. पटचारु in Hall's manuscripts B, C, H, and the commentator जगद्धर ;
also पट्टचारु in manuscript D, and the commentator नरसिंह.
¹⁰ Hall's manuscripts B, C, D, H also omit अरुण.
¹¹ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit मय.

A SANSKRIT ROMANCE 171
मविटपाकृतिर् ममज्ज। (ततः ¹) क्रमेण [च] [१६८] रजो[वि²]-
लुठितोत्थितकुलायार्थि [परस्पर]कलहविकलकलविङ्ककुलक-
लकलवाचालशिखरेषु शिखरिषु वसति(सा ³)काङ्क्षेषु ध्वाङ्क्षेषु
अनवरतदह्यमानकाल(अगरु)धूपपरिमळोद्गारेषु वासागार-
(जालविवरेषु) दूर्वाञ्चितताटिनीतटनिविष्ट(गोष्ठी⁴)विदग्धजन-
प्रस्तूयमान[काव्य ⁵]कथाश्रवणोत्सुकशिशुजनकलाकल(रवोत्-
कुपितसमृद्धेषु) वृद्धेषु आलोलिकातरळरसनाभिः कथित(ब-
हु)कथाभिर् जरतीभिर् अ(६८)तिलघु[१६९]कर(ताडन⁶)जनित (सु-
खाभिर् ⁷ अनुगते ⁸) शीशयिषमाणे शिशुजने विरचितकन्दर्पमु-
द्रासु क्षुद्रासु कामुकजनानुबध्यमानदासीजनविविधाश्लील-
(वचश्)श्रुतिविरसी(कृतासु ⁹ कामिनीषु) संध्यावंदनॊपविष्टेषु
शिष्टेषु रोमंथमंथरकुरुंग(कुटुम्बा)ध्यास्यमानम्र-
दिष्ठगोष्ठीनपृष्ठास्व् अरण्यस्थलीषु निद्रा(विद्राण)द्रोण(काक)-
कुल(कलिल ¹⁰)कुलायेषु (ग्रामतरुनिचयेषु) [१७०] कापेयविकलक-
पिकुल(कलिलेष्व्) आश्रम(द्रुमेषु कलकलविकलबककुलेष्व् आरा-
मतरुषु) निर्जिगमिषति जरत्तरुकोटरकुटीरकुटुम्बिनि कौशिक-
कुले तिमिरतर्जननिर्गतासु दहनप्रविष्टदिनकर(शाखास्व् ¹¹)
इव [प्र ¹²]स्फुरन्तीषु दीप(शिखासु ¹³) मुखरितधनुषि वर्षति
शरनिकरम् [अनवरतम्] अशेष(सांसार[१७१]िक)शेमुषीमुषि म-
करध्वजे सुरत्(आकल्पारम्भ ¹⁴)शोभिनि शंभळीभाषितभाजि
भजति भूषां भुजिष्याजने सैरन्ध्रीबध्यमानरशन(आकल्प)-
जल्पाक(जघनासु ¹⁵) जनीषु विश्रान्तकथा(६९)नुबन्ध[१७२]तया
प्रवर्तमान(कथक ¹⁶)जनगृहगमनत्वरेषु चत्वरेषु समा-
(सादित)कुक्कुटेषु (किरातजन)निष्कुटेषु कृतयष्टिसमारोहणेषु
¹ So also Hall's manuscript D, and the commentator Narasiṃha.
² Hall's manuscript C also omits vi.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H.
⁴ Cf. nibaddhagōṣṭhīkavidagdha in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H.
⁵ Hall's manuscript D also omits kāvya.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
⁷ So also Hall's manuscripts B, C, F.
⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H.
⁹ Cf. kṛtēṣu in Hall's manuscript D.
¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D, H, and the commentator Jagaddhara.
¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D.
¹² Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H also omit pra.
¹³ So also Hall's manuscript A.   ¹⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H.
¹⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
¹⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagad-
dhara.

१७२ VĀSAVADATTĀ (वासवदत्ता)
बर्हिणेषु विहितसंध्यासमयव्यवस्थेषु गृहस्थेषु (स्वपति)
संकोचोदंचद् (उच्च¹) केसरकोटिसंकटकुशेशय (ओदर) कोटर-
कुटीर(कुटिल)शायिनि षट्चरणचक्रे [ऽथ] अनेनै (ऽव पथा) भ-
गवता (भास्वता) [समा]गन्तव्यम् इति (सर्वतः) पट्टमयैर्
वसनैर् [इव] मणिकुट्टिमालीर् इव विरचिता वरुणेन (रवेः) [१७३]
काल(करवाल)कृत्तस्य दिवसमहिषस्य रुधिरधारे ऽव विद्रु-
मलते ऽव (चरमा)र्णवस्य रक्तकमलिनी ऽव गगन(तटाकस्य)
कांचन(केतुर्²) इव कंदर्प(रथस्य) मंजिष्ठारागारुणप-
ताके ऽव गगनहर्म्य(स्थलस्य) लक्ष्मीर् इव स्वयंवर[परि³]-
गृहीतपीताम्बरा भिक्षुकी ऽव ताराणु(राग)रक्ताम्बरधारिणी
(वारयोषिद् इव पल्लवानुरक्ता कामिनी ऽव कालेयाताम्रपयो(७०)-
धरा बभुर् इव कपिलतारका⁴) भगवती संध्या समदृश्यत।
(ततः) क्षणेन [च] क्षणद्(आनु)राग[रचना]चतुरासु (वेश्यास्व्
इव संध्याशिष्यास्व् इव स्फुरन्तीषु दीपलेखासु) [१७४] तुलाधा-
रशून्यायां पण्य(वीधिकायम्) इव दिवि [घन]घटमानदळ-
पुटासु पुटकिनीषु⁵ तिमिरप्रति(हतेष्व् इवे ऽतस् ततः) परिभ्र-
मत्सु कमलसरसि मधुकर(निकरेषु) विकलकुररीरुतच्छ-
लेन [१७५] रविविरहविधुरासु विलपन्तीष्व् इव सरोजिनीषु (प्रति-
फलितसंध्यारागरज्यमानसलिलस्थितासु पतिविनाशहृत्पीडया
दहनप्रविष्टास्व् इव कमलिनीषु) गणक इव नक्षत्रसूचके प्र-
दोषे हरकण्ठ[काण्ड]काळिमसनाभी दैत्यबल[१७६]म् इव
प्र(कटित⁶)तारकम् भारतसमरम् इव वर्धमानोलूककलक-
लम् दृष्टद्युम्नवीर्यम् इव कुण्ठितद्रोणप्र(भवम्) नन्द-
न[वन⁷]म् इव संचरत्कौशिकम् कृष्णवर्त्म(ज्वलनम्) इव
(नि)खिलकाष्ठापहारकम् सगर्भम् इव [१७७] घनतरपा-
षाण(कर्कशासु) गिरितटीषु सचक्षुर् इव सुप्त(प्रबुद्ध)सिंह-
नयन(च्छवि)च्छटाकपिलेषु सानुषु सजीवम् इव तमोमणिभिः
संवर्धितम् इवा ऽग्निहोत्रधूम(रेखाभिः) मांसळितम् इव
कामिनीकेश[पाश]संस्कारअगुरुपटैलैः उ(७१)द्दीपितम्

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
¹ So also Hall's manuscripts C, D, F.
² So also Hall's manuscript D.
³ Hall's manuscripts A, B, D, H also omit pari; Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts C, F have svayaṃgṛhīta.
⁴ So also Hall's manuscript D, except kālēyaka for kālēya, and omitting kāminī 'va.
⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., puṭikinīṣu.
⁶ Cf. prakaṭa in Hall's manuscripts D, F.
⁷ Hall's manuscripts B, F, H also omit vana.

A SANSKRIT ROMANCE 173

iva ghanatara(nīla)madhukara[178](paṭalāiḥ mēcakitam iva ¹) pē-
cakikapōla(gaḷita)dānadhārāsīkaraiḥ pumjīkṛtam iva vitatatamāla-
(kānana²cchaṭā)cchāyāsu (ni)līyamānam iva kajjala(rasa ³)śyāma-
bhōgibhōgēṣu prāvaraṇam iva rajanīpāṁsulāyāḥ palitāuṣadham
iva vṛddhavāra(yōṣitām) apatyam iva rajanyāḥ suhṛd iva [179]
kalikālasya mitram iva durjana(hṛdayānām ⁴) bāuddha(siddhām-
tam ⁵) iva pratyakṣadravyam apahnuvānam [timiraṁ vyajṛmbhata]
muditam iva [ati⁶]mattamātaṁga(gaṃḍhasthalē) phalitam ivā 'tisā-
ṁdra (bahuḷa)cchada(vitata ⁷)tamāla (kānana⁸sphuṭapātavōtkaṭavi-
śaṁkaṭānēkaviṭapiviṭapōtkaṭa⁹sphuṭakusumapuṭapihita¹⁰ padaṣaṭ-
padāvalīṣu¹¹ pari)sphuritam iva [atikānta]kāṁtā[jana]ghanatara-
kēśa[pāśa ¹²]saṁhatāu (unmīlitam) ivē 'ndranīla[maṇi]raśmibhiḥ
ati[180]śayāmāṁsaḷitam ivā 'vaṭa(taṭēṣu) sātōpam ivā ¹³ [sphuṭa-
pātavōtkaṭaprakaṭaviśaṅkaṭakuṭajaviṭapōtkaṭavināṭitaṣaṭpadāliṣu]
('ti)ghanataraghōraghasmaraviṣadharabhōga (bhāsuramada)bhara-
matta ¹⁴ daṁtidamta[181]dyutitarjana(jarjharitatamaṁ [tamaḥ]
divākarōdayārambhaṇam) iva saṁkucat(kuvalayaṁ asatāṁ ma-
hattvam iva tiraskṛtasakalāṁtaraṁ nimīlannīlōtpalavyājaracitām-
jalipuṭēna namad ivā "gatāṁ) tamīm (timiram arājata. atha)
kṣaṇēn(āi "va) saṁdhyātāṁḍava(ḍambarō)cchalitamahānaṭa(72)-
jaṭājūṭakūṭakuṭila (skhalana) vivartitajahnukanyāvāridhārābiṁdava
iva (pra)kīrṇāḥ dur(bharadharaṇī)bhāra[bhara]bhugnabhīmadiṅ-
[matta¹⁵]mātaṁga(gaṃḍa)maṁḍala(vi)mukta[182]ṣīkaracchaṭā iva
(tatāḥ¹⁶) atidavīyōnabha(sthala¹⁷)bhramaṇakhinna(ravituraṁgamā-

¹ So also Hall's manuscripts A, D, F.
² So also Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F.
⁴ So also Hall's manuscripts C, D, F.
⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, G, H.
⁶ Hall's manuscripts A, B, C also omit ati.
⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H.
⁸ Trichinopoly ed. kānanē sātōpam iva.
⁹ Cf. śaṅkaṭānēkaviṭapōtkaṭaviṭapi in Hall's manuscript D.
¹⁰ Trichinopoly ed., nihita.
¹¹ Hall's manuscripts C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha also have āvalīṣu.
¹² Hall's manuscripts D, E, H also omit pāśa.
¹³ Trichinopoly ed. omits sātōpam iva.
¹⁴ Trichinopoly ed., bhāsuram matta.
¹⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H also omit matta.
¹⁶ So also Hall's manuscript D.
¹⁷ So also Hall's manuscripts C, D, G, H.