उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-३७ ] उत्तररामचरितं ७३
सीता—एदिणा अज्जउत्तस्स दुव्वारदारुणारम्भेण दुक्खसंखोएण परिमु-
सिअणिअदुक्खं किंपि पमुदं मे हिअअं । एतेनार्यपुत्रस्य दुर्वारदारुणारम्भेण
दुःखसंक्षोभेण परिमुषितनिजदुःखं किमपि प्रमुग्धं मे हृदयम् ।
वासन्ती—( स्वगतम् ।) कष्टमभ्यापन्नो देवः । तदन्यतः क्षिपामि
तावत् । ( प्रकाशम् ।) चिरपरिचितानिदानीं जनस्थानभागानवलोकनेन
मानयतु देवः ।
रामः—एवमस्तु । ( इत्युत्थाय परिक्रामति । )
सीता—संदीवेण जेव्व दुक्खस्स पियसहीए विणोदणोआओ त्ति तक्केमि ।
संदीपन एव दुःखस्य प्रियसख्या विनोदनोपाय इति तर्कयामि ।
वासन्ती—( सकरुणम् ।) देव देव
अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः
सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद्गोदावरीसैकते ।
आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया
कातर्यादरनिन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥ ३७॥
सीता—दारुणासि वासन्ति दारुणासि। जा एदेहिं हिअअमम्मँगूढसह-
ंसंधट्टेहिं पुणो पुणोवि मं मन्दभाहिणीं अज्जउत्तं अ संदावेसि । दारुणासि
वासन्ति दारुणासि । या एतैर्हृदयमर्मगूढशल्यसंघट्टनैः पुन पुनरपि मां मन्द-
भागिनीमार्यपुत्रं च सन्तापयसि ।
करणानां इन्द्रियाणाम् । प्रतिहतः विहत रयः वेग यस्य स । सोय-
सेति जातावेकवचनम् । ओघः प्रवाहः ॥ ३६ ॥ आर्यपुत्रस्य एतेन दुर्वार-
दारुणारम्भेण दुःखसंक्षोभेण प्रमुषितनिजदु खमपि किमपि प्रमुग्ध्यमिव मे
हृदयम् । किमपि अनिर्वचनीयम् । प्रकर्षेण मुग्ध मूढम् । अभ्यापक्तः
आपुत्कण्ठित । कष्टमझा कृच्छ्रमुदी प्राप्तवान्ध । आभोगः परिपूर्णता ।
सन्दीपनमेव दुःखस्य प्रियसख्या विनोदनोपाय इति मन्यये ॥ अस्मिन्नेव
लतागृहे इति ॥ ३७ ॥ 'विमनायित साधुर्मनायित' इति नन्दी ।
अञ्जलिरिति कथनं कवेरचातुर्यम् । यैश्चाजनक्रियमाणोऽयं विलासः न तु
कुलरांगना संप्रदाय । कदाचिदपराधे सति सदा पादपीडनमेवारभयन्ति-
१ 'अनापन्नः' न-टी. २ 'सन्देबणाइ' (सन्दीपनानि) व-प्र. ३ 'पि-
यसही विनोद...त्ति मण्णेदि' (प्रियसखी विनोदनोपाय इति मन्यते) य-प्र.
४ 'मम्मूग्गूढडिअभट्टहं' भ (मर्मोद्घाटितशल्य) ।
७ उ०

७४ उत्तररामचरितं [३-३८
रामः-अयि चण्डि जानकि इतस्ततो दृश्यस इवै नानु कम्पसे ।
हा हा देवि स्फुटति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः
शून्यं मन्ये जगदविरलज्वालमन्तर्ज्वलामि।
सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा
विष्वङ्मोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि॥ ३८॥
(इति मूर्च्छति।)
सीता-हद्धी हद्धी पुणोवि पमूढो अज्जउत्तो। हा धिक् हा धिक् पुन-
रपि प्रमूढ आर्यपुत्र ।
वासन्ती-देव समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
सीता-अज्जउत्त म मन्दभाइणि उद्दिसिअ सअलजीवलोभमङ्गलांधा
रस्स दे वारंवार संसइदजीवितदारुणो दसापरिणामो त्ति हा हदम्हि।
(इति मूर्च्छति।) आर्यपुत्र मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य सकलजीवलोकमङ्गला-
धारस्य ते वारंवारं संशयितजीवितदारुणो दशापरिणाम इति हा हतास्मि।
तमसा-वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि । पुनस्त्वत्पाणिस्पर्श एव
सञ्जीवनोपायो रामभद्रस्य।
तराम्, इत्युभयितरत्न । अलैरित्यनैदिकघण्टापथमन्थ (१) विशेषज्ञ
प्रमाणम् ॥ ३७ ॥ या एतैर्हृदयमर्मगूढशल्यपट्टनै पुन पुनरपि मा मन्दभा
गिनीमार्यपुत्राय स्मरयति ॥ हा हा देवि स्फुटतीति ॥ ३८ ॥ हाहेति
वीप्सायाम् । देहशब्देनाङ्गानि लक्ष्यन्ते । तेषां बन्धः परस्परसम्बन्धः । ध्वं-
सते ध्वस्तो भवति । अविरलज्वालं यथा तथा । 'मनस्यात्मनि चान्त
स्स्यात्' इति रत्नमाला । तमसि भ्रमे । अन्धे गाढे सति । सीदन् ह्रिष्य
मान । 'विधुरो दीन' इति शब्दार्णव । आत्मा देह । 'मूर्तिर्देह त्रि-
प्वात्मा' इति हलायुध । अन्त मनसि । कत्त पश्यामीति दीक्षिताः ।
मोह मूर्च्छा । विष्वक् अभित । स्थगयति पुष्ठयतीति केदार । मामिति
शेष । 'निमित्तार्थेऽपि च क्व' इति शब्दमाला ॥३८॥ हा धिक् हा धिक् पुन-
रपि प्रमूद आर्यपुत्र । आर्यपुत्र मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य सकलजीवलोकमङ्ग
लाधारजन्मलाभस्य ते संशयितजीवितदारुणो दशापरिणाम इति हा हतास्मि ।
संशयितं सम्जातसंशय जीवितं यस्मिन् दशापरिणामे । स चासौ दा-
१ 'दृश्यसे नानु०' ग, 'दृश्यसे एव' घ २ 'अविरत' ग-घ ३ 'मह-
त्तिजग्मलाइस्स' ( महत्त्थदामहामस्स ) ग, 'मङ्गलाधारजन्मलाभस' टी.

३-३९] उत्तररामचरितं ७५
वासन्ती-कथमद्यापि नोच्छ्वसिति। हा प्रियसखि सीते क्वासि सम्भाव-
यात्मनो जीवितेश्वरम्।
( सीता ससंभ्रममुपसृत्य हृदि ललाटे च स्पृशति । )
वासन्ती-दिष्ट्या प्रत्यापन्नचेतनो रामभद्रः ।
रामः-आलिम्पन्नमृतमयैरिव प्रलेपै-
रन्तर्वा बहिरपि वा शरीरधातून् ।
संस्पर्शः पुनरपि जीवयन्नकस्मा-
दानन्दादपरमिवादधाति मोहम् ॥ ३९ ॥
( आनन्दनिमीलिताक्ष एव ) सखि वासन्ति दिष्ट्या वर्धसे ।
वासन्ती-देव कथमिव ।
रामः-सखि किमन्यत् । पुनः प्राप्ता जानकी ।
वासन्ती-अयि देव रामभद्र क्व सा ।
रामः-( सशंमुखमभनीय । ) पश्य नन्विर्य पुरत एव ।
वासन्ती-अयि देव किमिति मर्मच्छेददारुणैरेभिः प्रलापैः प्रियसखी-
दुःखदग्धामपि मां पुनर्मन्दभाग्यां दहसि ।
सीता-ओसरिदुं इच्छम्मि । एसो उण विरसंभावसोम्मसीदलेण
अज्जउत्तप्फंसेण दीहदारुणं वि झत्ति संदावं हरन्तेण वज्जलेवोव्वेलिव्वदो
रणः । दशा अवस्था । जीवितेश्वरं भर्तारम् । ध्वनिञ्च । 'जीवितेशः
प्रिये यमे' इत्यमरः ॥ आलिम्पन्निति ॥ ३९ ॥ आ समन्तात् प्रकृष्टाय
ते लेपाः । वाशब्दार्थेः । 'इवार्थेचार्थयोर्वा स्यात्' इति कपिल्लः । अपि-
रेश्ः साकल्य पुनरुक्तौ । शरीरधातूनित्यर्थः । 'श्लेष्मादि रसस्त्रादि महा-
भूतानि तद्गुणाः । इन्द्रियाण्यश्नबहिरिति शब्दयोनिष धातव' इत्यमरः ।
सः पूर्व कृतः । प्रसिद्धो वा । 'अकस्मात् सहार्थे ( सहसार्थे ? ) स्यात्'
इति कपिलः । 'अकस्मान्' इति महाराष्ट्राः । आनन्दाद्धेतोः । न विद्यते
परः यस्माद् अपरः तं मोहं पारवश्यम् । 'मोहो मूर्च्छापारवश्यतमोनैष्ट्य-
भ्रमादिषु' इत्यगस्त्यः । अकस्मात् अहेतुकादानन्दान्दिति केचित् । तन ।
स्पर्शस्यैव सुटनहेतुत्वात् ॥ ३९ ॥ इतोऽपसरणं कर्तुमिच्छामि । एष पुनश्चि-
रप्रणयसम्भावसौम्यशीतलेन आर्यपुत्रस्पर्शन दीर्घदारुणमपि झटिति सन्ता-
१ 'मएसिविइ सुन्दोमि' क-च-घ. २ 'विरम्यासभामारमोन्न' ( विरच्याय-
संभारमोम्य ) न; 'विरणायस्वभाव०' टी. ३ 'उठाहअन्तेण' ( उल्लाघयता )
म-टी. ४ 'लेपोत्तरो' ( लेपोत्तरः ) न-टी.

७६ उत्तररामचरितं [ ३-४०
विअ सिज्जन्तजीसहविअदिरथो घेत्तव्वसीलो अवसो णिअ मे हत्थो । अपसत्तुं-
मिच्छामि । एष पुन चिरसङ्गावसौम्यशीतलेन आर्य्यपुत्रस्पर्शेन दीर्घदारुणमपि

• झटिति सन्ताप हरता वज्रलेपोपनिबद्ध इव स्तिर्य्यति सद्विपर्य्यस्तो वेपनशी-
  लोऽवश इव मे हस्त ।
  रामः—मयि कुतः प्रलापाः ।
  गृहीतो यः पूर्वं परिणयविधौ कङ्कणधरः
  सुधासूतेः पादैरमृतशिशिरैर्यः परिचितः ।
  सीता—अज्जउत्त मो जेव्व दाणि सि तुमं । आर्य्यपुत्र स एवेदानी-
  मसि त्वम् ।
  रामः—स एवायं तस्यास्तुहिननिकरोपम्यसुभगो
  मया लब्धः पाणिललितलवलीकन्दलनिभः ॥ ४० ॥
  पमुहापयना वज्रलेपोपबद्ध इव स्तिचरस्वेदनिस्सहो विप्रलप्धवेविर अवस-
  मिक्षो मे हस्त. । आर्यपुत्रविषवे स्पर्शेन वज्रलेपेन उपनद्धः यद्व इव
  स्थित । वज्रलेपेति कवनमतिदार्घ्यसूचनाय । स्वेदः निस्सहः दुस्सह
  येन । स्सियदित्यत्र 'स्वध्या वछना' इति जलम् । बहुकालाविषावाप्तिप्र
  लब्धो वभितधासी चेविरः सास्थिरभावात् कम्पनशील इत्यर्थ । देसी-
  योऽय शब्द । अवंसजितः सम्मीष्टत । प्रेमवशादिति भाव । अचे
  त्युपसर्गो रक्षणया अवधानवाचक ॥ गृहीतो यः पूर्वमिति ॥ ४० ॥
  धरतीति धर कङ्कणस्य धरः । सुधाना सूतिर्यस्मात् । चन्द्रस्य पादैः
  किरणै अमृतं जलम् । तद्वत् शिशिरैः शीते । 'शैत्यं हि यत्स्या प्रकृ-
  तिर्जलस्य' इति ईश्वरकृष्णमिश्र. । 'पय कीलालममृतम्' इति । 'अमृत
  जलं' इति च अमरनन्दिनी । परिचितः कृतपरिचय इत्यर्थ । एतेन
  पाणिम्सजीवन इति व्यज्यते । आर्यपुत्र स एवेदानीमसि त्वम् । तदि-
  तरेति-तस्या भीताया, इतर स्पर्शकारणात्पाणेरन्य । तस्य हस्तस्य ।
  औपम्येन दृष्टान्तेन सुभगः मनोहर । 'स्यादौपम्य तु दृष्टान्त' इति
  शाश्वतः । 'अनौपम्या रम्याम्' इति भगवत्पादाः । अत्र तस्या इति
  कथने उभयन चारिताय्यत् पुनस्तदितरेति कथन कवेरचातुर्य्यरूढ प्रमाद ।
  'कन्दलः कन्दगोल' इति कषिल । तस्याः पाणिः मया लब्ध. अथेति
  १ 'त्सियन्मेदनि सह' टी. २ 'चिर सेच्हाससी' क-प-च. ३ 'तदि-
  तरकरीपम्य' न-टी.

( इति गृह्णाति । )
सीता—हद्धी हद्धी । अज्जउत्तप्फंसमोहेदाए पमादो क्खु मे संवृत्तो ।
हा धिक् हा धिक् । आर्यपुत्रस्पर्शमोहितायाः प्रमादः खलु मे संवृत्तः ।
राम—मयि चापम्नि आनन्दनिमीलितेन्द्रियः स्फारस्तेन परवानस्मि ।
तन् तावदेनां धारय ।
वासन्ती—कष्टमुन्माद एव ।
( सीता ससम्भ्रमं हस्तमाक्षिप्यापसर्पति । )
राम—हा धिक् प्रमादः ।
करपल्लवः स तस्याः सहसैव जडो जडात्परिभ्रष्टः ।
परिमुषितप्रकम्पी करान्मम स्विद्यतः स्विद्यन् ॥ ४१ ॥
सीता—हद्धी हद्धी । अज्जवि अत्थावत्थयदिएमिदमुद्धपुष्णन्तणअणो ण
पव्वववारेइ अत्ताणअं । हा धिक् हा धिक् । अद्याप्यवस्थायितस्तिमितमूढ-
पूर्णनयना न पदव्यवसायावलात्मानम् ।
तमसा—( सस्नेहकौतुकस्मितं निरूप्य । )
सस्वेदरोमाञ्चितकम्पिताङ्गी
जाता प्रियस्पर्शसुखेन वत्सा ।
मरुन्नवाम्भःप्रविधूतसिक्ता
कदम्बयष्टिः स्फुटकोरकेव ॥ ४२ ॥
क्षेपे ॥ ४० ॥ हा धिक् आर्यपुत्रस्पर्शमोहितायाः प्रमादः संवृत्तः । 'सदो
ईमव सन्त्रादि माधवम् नतनीडनम् । पत्यारुत्व तपनन्दरस्कूर्तिरुन्मादवा
स्त्रिया ॥ इति काव्यदीपिकायाम् । उन्माश्वनिववेत्रम । करेति
॥ ४१ ॥ जडः शिशिरः ॥ ४१ ॥ हा धिक् अवयस्थितस्तिमितभूषणाननं
रिखलेवेद्म न पर्वव्यवपादान्यात्मानम् । स्तिमितः निश्चलः । निरूप्यं दृष्ट्वा ॥
सस्वेद्रोमाञ्चितेति ॥ ४२ ॥ मरुता पवनेन प्रविधूता नवाम्भसा
सिक्केति कर्म । व्यर्थोऽपि प्रगन्दः पादपूरकः । कदम्बयष्टिः शापशाखा ।
'विभक्तारः कोरकाणि' इति भावप्रयोगात् स्फुटानि कोरकाणि यस्या इति
केचित् । तन्न, यथा जलधरपटल इत्यादिवत् कोरकाथीत्वसाधु कोरका पाठ-
स्यायेव साधु । अत एव 'कोरकः पुमान्' इति, 'समूहे षण्डं न ना' इति
च त्रिवेषशारदावलिठनामलिङ्गानुशासने भावत्पादानुग्रहानुकृभैरमर-
सिंहोऽमणीत् ॥ ४२ ॥ अनईं ववणं न्तेने नमनाञ्जन स्नापितासि ।

७८ उत्तररामचरितं [ ३-४२
सीता-(स्वगतम्।) अम्महे अवसेण एदेण अत्ताणएण लज्जाविदम्हि
भयवँदीए तमसाए। किं ति क्खु एसा मण्णिस्सदि एसो परिवादो एसो
अहिसङ्गो त्ति। [अहो अवशेनैतेनात्मना लज्जापितास्मि भगवत्या तमसया।
किमिति स्विदेषा मंस्यत एष परिवाद एषोऽभिषङ्ग इति ।
रामः-(सर्वतोऽवलोक्य।) हा कथं नास्त्येव। नन्वकरुणे वैदेहि।
सीता-सच्चं अकरुणह्नि जा एव्वंविहं तुमं पेक्खन्ती जीवेमि जेव्व।
[सत्यमकरणास्मि यैवम्विधं त्वां प्रेक्षमाणा जीवाम्येव ।
रामः-क्वासि देवि प्रसीद। न मामेवंविधं परित्यक्तुमर्हसि।
सीता-अयि अज्जउत्त विव्वरीअं विअ एदं । [अयि आर्यपुत्र विप्रतीप-
मिवैतत् ।
वासन्ती-देव प्रसीद प्रसीद। स्वेनैव लोकोत्तरेण धैर्येण सस्तम्भया-
तिभूमिं गतमात्मानम्। कुतोऽत्र मे प्रियसखी।
रामः-व्यक्तं नास्त्येव कथमन्धया वासन्त्यपि तां न पश्येत्। अपि खलु
स्वप्न एष स्यात् । न चास्मि सुप्त । कुतो रामस्य निद्रा। सर्वथा स एवेष
भगवाननेकवारपरिकल्पनानिर्मितो विप्रलम्भ पुन पुनरनुबध्नाति माम्।
किमेषा शास्यति । एष परिवाद एषोऽभिषङ्ग इति । अम्महे खेदादिषु ।
अवशं पराधीनत्वम् । लज्जापिता लज्जां प्रापिता । एव मस्येत्यर्थ ।
मुणिस्सदीत्यत्र 'शे मुण' इति गुणादेश । परिवादः अपवाद । 'अभि-
षङ्गः अभिनिवेश' इति धरणि । अकरुणतरास्मि या एवंविधमपि त्वां
पश्यन्ती जीवाम्येव । पश्यन्त्येव जीवामीति च चमत्कार ॥ अयि आर्यपुत्र
विप्रतीपमिवैतत् । एतत् प्रेमेति शेष । विशेषेण प्रतीपं प्रतिकूलम् । तथा च
परित्यागे कृते एव पुन प्रेमानुसरणमनुचितमिति भाव । अतिभूमिं मर्या-
दापरपारमिति यावत् । प्रियसखी सीता । अन्यथा सा यदि स्यात् कथं
न पश्येदिति योज्यम् । सर्वथा प्रकारेण । अनेकवारं असकृत् परि-
कल्पनानि सङ्कल्पविकल्पादीनि यस्मिन् स । 'विप्रलम्भस्तु वञ्चना' इति
नानार्थः । विप्रलम्भस्य भगवानिति विशेषण माहात्म्यापादकम् । अत
एव 'भगवति निद्रे दयस्व'इति भट्टाचार्याः । विप्रलम्भ शृङ्गारविशेष इति
केचित् । विप्रयोग इत्यन्ये । उभे अपि क्षमञ्जसे ॥ 'मए एव्वं विप्पलद्धो'
इत्युत्तरवाक्यविरोधात् । मयैव दारुणया एवं विप्रलब्ध आर्यपुत्र । विप्र-
१ 'मुणिस्सदि' ( शास्यति ) टी. २ 'परिवाद ' टी. ३ 'विवरीद' ( विपरीत ) -
क-घ-च. ४ '°भूमिगतविप्रलम्भन्' क-घ-च.

३-४३ ] उत्तररामचरितं ७९
सीता—मए जेव्व दारुणाए विप्पलब्धो अज्जउत्तो । मयैव दारुणया वि-
प्रलब्ध आर्यपुत्रः ।
वासन्ती—देव पश्य पश्य
पौलस्त्यस्य जटायुषा निघटितः कार्ष्णायसोऽयं रथ-
स्ते चैते पुरतः पिशाचवदनाः कङ्कालशेषाः खराः ।
खङ्गच्छिन्नजटायुपक्षतिरिनः सीतां चलन्तीं वह-
न्नन्तर्व्यापृतविद्युदम्बुद इव द्यामभ्युदस्त्यादरिः ॥ ४३ ॥
सीता—(सखेदम्) अज्जउत्त तादो वावादीअदि अहं वि अवहरि-
जामि । हा परित्ताहि । आर्यपुत्र तातो व्यापाद्यते अहमप्यपह्रिये । तस्मात्प-
रित्रायस्व ।
रामः—(सावेगमुत्थाय) आः पाप तातप्राणसीतापहारिन् क्व यासि ।
वासन्ती—अयि देव राक्षसकुलप्रलयधूमकेतो किमद्यापि ते मन्यु-
विषय ।
सीता—अम्मो अहं वि उब्भमन्तम्हि । अहो अहमप्युद्भ्रान्तास्मि ।
रामः—अन्यै एवायमधुना विपर्ययो वर्तते ।
लब्धः वञ्चित पातिव्रत्यंमादिनेति भाव । 'विप्रलब्धस्तु वञ्चित' इत्यमरः ॥
अन्यतो दर्शयन्ती मनो विनोदयति-देवेति ॥ पौलस्त्यस्य जटायुषेति
॥ ४३ ॥ पौलस्त्यस्य रावणस्य । कृष्णाजोनय कार्ष्णायसः कृष्णायस्स-
म्बन्धी वा । कृष्णं नीलं य चत् अय लोह तद्विकार इति वा । कार्ष्णायस
इति कथन दाढ्यौतिशयसूचकम् । पिशाचानामिव वदनानि येषा ते । कङ्कालैः
शरीरास्थिभि । शेषाः अतिशयेन कृशा इति यावत् । अत एव नलेन तावदेन
एव बलिन इति परीक्ष्य ऋतुपर्णस्य रथे ह्रस्वतरा वाजिन योजिता इति
महाभारते । खराः वेगादिषु तुरहाधिकाः । 'खपर' इति महाराष्ट्राः ।
जटायोः पक्षतिः पक्षमूलम् । 'जटायुवत्पक्षिरथो न गन्य.' इति बोधाय-
नरामायणे । चलन्तीं कम्पमानाम् । अन्ततः सात्मनि । व्यापृता
स्फुरन्ती विद्युत् यस्य । द्यां आकाशम् । अरिः रावण ॥४३॥ हा आर्यपुत्र
तातो व्यापाद्यते । तातो जटायु. । व्यापाद्यते हन्यते । अहमपि अवहरि-
जामि अपह्रिये । अपहृता भवामीत्यर्थ । परित्तायस्व परित्रायस्व । सावेगः
झंझानातिशय. । प्रलयो नाशो । धूमकेतुः उत्पातविशेषः । हे तव मन्योः
कोपस्य विषयः गोचर । अरिरित्यनुषज्यते । अहो उद्भ्रान्तास्मि । विपर्ययः
१ 'दरनेनै' ब-घ. २ 'वलन्दो' ब-घ. ३ 'गन्तव्यांवु' क-घ-च.
४ '०केनो अद्यापि' घ-घ. ५ 'अन्यथै एवायमधुना प्रमादो वर्तते' ब-घ.

८० उत्तररामचरितं [ ३-४५
उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै-
र्विमर्दैर्धीराणां जगति जनितात्यद्भुतरसः ।
वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघातावधिरभूत्
कथं तूष्णीं सह्यो निरवधिरयं त्वप्रतिविधः ॥ ४४ ॥
सीता—णिरवहित्ति हा हदम्हि मन्दभाइणी । निरवधिरिति हा हतास्मि
मन्दभागिनी ।
रामः—हा कष्टम् ।
व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे वीर्यं हरीणां वृथा
प्रज्ञा जाम्बवतोऽपि यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि ।
मार्गं यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तुं नलोऽपि क्षमः
सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि मे ॥ ४५ ॥
सीता—बहुमण्णाविद्म्हि तं पुव्वविरहं । बहुमानितास्मि तं पूर्ववि-
रहम् ।
रामः—सखि वासन्ति दुःखायैव सुहृदामिदानीं रामस्य दर्शनम् । कि-
मथिरं स्वा रोदयिष्यामि । तदनुजानीहि मां गमनाय ।
ब्यास ॥ उपायानां भावादिति ॥ उपायानां सामादीनां चतु-
र्णाम् । भावात् अविरतं सन्ततम् विनोदव्यतिकराः कौतुक-
व्यापारा येषु । 'विनोद कौतुके हास्ये' इति, 'व्यापारे मुदि सम्बन्धे योगे
व्यतिकरे' इति नामार्णवशब्द्रार्णवौ । विमर्दैः सङ्ग्रामैः । रिपुघातः
अवधिः अवसानं यस्य । 'वृथार्थेऽपि तूष्णीम्' इति रभसः । 'परित्याग-
वियोगान्तपाता प्रविलयास्तु ता' इति केदारः ॥ ४४ ॥ निरवधिरिति हा
हतास्मि । पूर्ववियोगापेक्षया आधुनिकवियोगस्य वैलक्षण्यमाह ॥ व्यर्थं यत्र
कपीन्द्रेति ॥ ४५ ॥ यच्छब्दन्रयेण प्रलय परामृश्यते । अविषये
अगोचरे । तत्र तस्मिन् प्रविलये इति शेषः । यनेति पञ्चधा वक्तव्ये त्रिधा
कथनं प्रक्रमभङ्गः । 'न स्थातुं न पलायितुं यतितु नोन्मीलितुं नो हातुं निज-
जीवितं प्रभवति' इति लीलाधरप्रयोग इव अनुग्राह्य । केचिदविषये इति
पाठमाश्रित्य य इत्यध्याहारमुररीचक्रु । तत् कुरीकन्दितमिव परिहास्यम् ।
यनेति प्रायपाठ, प्रतीतस्य प्रातिकूल्यात् । अभिनयमधिरूम् ॥ ४५ ॥
१ 'अविरल' न. २ 'व्यतिकर' घ. ३ 'जनितवरुदत्यद्भुत०' न. ४
'वतु' न. ५ 'तु प्रक्षिप्त' न, 'निरन्तरिदानीं तु विरह.' घ. ६ 'जाम्ब-
वतो न यत्र' न ७ 'अविषय' घ. ८ 'बहुमानिदिम्हि पुव्वविरहे' न.

३-४५ ] उत्तररामचरितं ८१
सीता-( सोद्वेगमोहं तन्वनानाष्टिद्य) भअवदि तमसे गच्छदि दाणि
अज्जउत्तो । ( इति मूर्च्छति ) भगवति तमसे गच्छतीदानीमार्यपुत्रः ।
तमसा-वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि । नन्वावामायुष्मतोः कु-
शलवयोर्वर्षवर्धनमङ्गलानि सम्पादयितुं भागीरथीपदान्तिकमेव गच्छावः ।
सीता-भअवदि पसीद । खणमेत्तं वि दाव दुल्लहदंसणं जणं पेक्खामि ।
भगवति प्रसीद । क्षणमात्रमपि तावद्दुर्लभदर्शनं जनं प्रेक्षे ।
रामः-अस्ति चेदानीमश्वमेधाय सहधर्मचारिणी मे ।
सीता-( सोकम्पम् ) अज्जउत्त का । आर्यपुत्र का ।
रामः-हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिः ।
सीता-( सोच्छासाश्रुम् । ) अज्जउत्तो दाणिं सि तुमं । अम्महे उक्खा-
त्तिदं दाणिं मे परित्त्यागलज्जाशल्यं अज्जउत्तेण । आर्यपुत्र इदानीमसि त्वम् ।
अहो उत्खातमिदानीं मे परित्यागलज्जाशल्यमार्यपुत्रेण ।
रामः-तत्रापि तावद्वाष्पदिग्धं चक्षुर्बिनोदयामि ।
सीता-धण्णा सा जा एव्वं अज्जउत्तेण बहुमण्णीअदि जा अ अज्जउत्तं
विणोदअन्ती आसाणिबन्धणं जादा जीवलोअस्स । धन्या सा चैवमार्यपुत्रेण
बहु मन्यते या चार्यपुत्रं विनोदयन्त्याशानिबन्धनं जाता जीवलोकस्य ।
तमसा-( सस्मितस्नेहास्रं परिष्वज्य । ) अयि वत्से एवमात्मा स्तूयते ।
बहुमानितासि पूर्वेतिरद्द, दृष्टिश्वेत्यर्थं । उद्वेगो भयसभ्रम ॥ हा भगवति
तमसे गच्छतीदानीमार्यपुत्र । वर्षवर्धनं अभ्युत्पूर्ति । भगवति प्रसीद ।
क्षणं तावदुर्लभदर्शनमार्यपुत्रं पश्यामि । क्षणमिति पाठस्साधु । दुर्लभेति
ध्वनि । आर्यपुत्र का । आर्यपुत्र इदानीमसि त्वम् । अद्यहे उत्खातमिदानीं
परित्यागस्लज्जाशल्यमार्यपुत्रेण । उत्खातं त्राटश्म् । तत्रापि कनकसीताप्र-
तिकृतावित्यर्थं । चक्षुः कर्म । धन्या खलु सा या एवमार्यपुत्रेण बहु मन्यते
या चार्यपुत्रं विनोदयन्ती आशानिबन्धनं जाता जीवलोकस्य । जीवलोकस्तद्रू-
पस्य । शश्या-गोपीकृष्ण सीलाराम इत्यादि यथा गोपीजुलकृष्ण सीतायुक्त-
राम इति समाथीर्यते । तथा प्रकृते जीवयुक्तां शेषा भुवनानि यस्मिन् तस्य
जीवलोकस्य रामस्येत्यर्थं । जीवलोक इत्युपलक्षणम् । तथा च जीवलोकस्य
रामस्य चाभेद सिद्ध । अत एव 'विश्वं विष्णु' इति । 'वासनाद्वासुदेवस्य'
इत्यादि पौराणिका इति । आशेति यथा रामं विहाय थाशा न निर्गच्छेत् ।
१ 'अहिलासब्यापारि' क. २ 'सांप्रतं गच्छाव' क.

८२ • उत्तररामचरितं [ ३-४६

सीता—( सलज्जमधोमुखी स्वगतम् ) परिहसिदह्मि भववदीए । परिह-
सितास्मि भगवत्या ।
वासन्ती—महानयं व्यतिकरोऽस्माकं प्रसादः । गमनं प्रति यथा कार्य-
हानिर्न भवति तथा क्रियताम् ।
सीता—पडिकूला दाणि मे वासन्दी संवृत्ता । प्रतिकूलेदानीं मे वासन्ती
सवृत्ता ।
तमसा—वत्से एहि गच्छावः ।
सीता—( सकष्टम् ) एवं करेह । एवं कुर्वे ।
तमसा—कथं वा गम्यते । यस्यास्तव
प्रत्युप्तस्येव दयिते तृष्णादीर्घस्य चक्षुषः ।
मर्मच्छेदोपमैर्यत्नैः संनिकर्षो निरुध्यते ॥ ४६ ॥
सीता—नमो नमो ॲसुव्वपुण्णजणिददंसणाणं अज्जउत्तचरणकमलाणं।

तया आशाया बन्धन जातेति भावः । सस्मितेति—सीताप्रतिद्वन्द्विन्याजेन
आत्मानमेव स्तौति इति स्मिताभिप्रायः, रामः प्रतिकूलावप्येवमनुरक्त इति स्नेह-
सन्दर्भः । ईदृशयोरीतशी दशेतस्तोदयः । एवमादिषु तेषु तेषु स्थलेषु ते ते
हेतवः कुशाम्रबुद्धिभिरूह्याः । आत्मनेति—त्वं सीतेति यावत् । परिहसितासि
भगवत्या । अनुजानीहि मा गमनायेति वादिनं रामं प्रत्याह— महानिति ।
व्यतिकरः सन्तोषः । 'मुदि व्यतिकर' इति नामार्णव । गमनं प्रति
प्रमादस्त्वेति शेषः । अस्माकं महान्व्यतिकरोऽयमित्यन्वयः । कार्येति—तदेहि
संभावयाम्वानिति द्वितीयाङ्कपूर्वो शम्बूको भगवद्गमस्त्यसन्दर्शनरूपकार्यमिति
भावः । प्रतिकूला इदानीं मे वासन्ती सवृत्ता । एवं कुवै । गमनमिति
प्रयाससाध्यमित्याह-प्रतीति । दयिते इति सीता प्रति संबोधनथमस्कारः ।
वस्तुतः दयिते भर्तरि रामभद्रे ॥ प्रत्युप्तस्येवेति ॥ ४६ ॥ प्रत्युप्तस्येव
स्थितस्येत्यर्थः । तृष्णा दर्शनेच्छा दीर्घा यस्मिन् । तस्य चक्षुषः । सन्नि-
कर्षः मर्मच्छेदोपमैः सह्यतुदैः यत्नैः साहसे । निरुध्यते अतिबलात्कार-
रादितस्त्वमन्यन नीयसे इति भावः । चक्षुष इति जातावेकवचनम् । 'विपुलं
चक्षुरपि विस्तृतं नितम्बे' इति गौडपादाचार्याः । 'चरणं शरणं त्वदीयं'
इति श्रीकालहस्तीश्वरशतके वरदन्तश्च ॥ ४६ ॥ नमस्सुकृतपुण्यजन-

१ 'गमनं पुनर्यथा' क. २ 'तथास्ताम्' क-घ-च. ३ 'च्छेदपरैयत्नैराकर्षो
न समाप्यते' क-घ-च. ४ 'सुविदुप्पण्णजणदमणिआण' ( सुकृतपुण्यजनदर्शनी-
याना ) न-टी.

३-४७] उत्तररामचरितं ८३
नमो नमोऽपूर्वपुण्यजनदर्शनीयाभ्यामार्यपुत्रचरणकमलाभ्याम् । ( इति
मूर्च्छति )
तमसा—वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
सीता—( समाश्वस्य । ) ढिअधिरं दा मेहेन्तरेण पुण्णिमाचन्दस्स दं-
सणं । [दिग्धिक वा मेधान्तरेण पूर्णमाचन्द्रस्य दर्शनम् ।
तमसा—अहो संविधानकम् ।
एको रसः करुण एव निमित्तभेदा-
द्भिन्नः पृथक्पृथगिवाश्रयते विवर्तान् ।
आवर्तबुद्बुदतरङ्गमयान्विकारा-
नम्भो यथा सलिलमेव हि तत्समस्तम् ॥ ४७ ॥
रामः—अयि विमानराज इत इतः ।
दर्शनीयाभ्यामार्यचरणाभ्याम् । सुकृतपुण्येति पुनरुक्तिविरोध । सुष्ठु
कृतपुण्या इति परिहार । ते च ते जना. । शोभनं कृत्यं कृतं येन स- सुकृतः
स चासौ पुण्यजन राक्षस विभीषण इति यावत् । ढियधिरं मे बाष्पान्तरेण
पूर्णचन्द्रस्य दर्शनम् । अन्तरेण बाष्पस्तोमात् पूरोक्षगरूपेण अवकाशेनेत्यर्थ ।
'अन्तरमवकाशे' इत्यमर । राममुखपूर्णचन्द्रस्य बाष्पसङ्कटेन मुखेन्दुदर्शनम्,
न तु सौलभ्येनेति भाव ॥ कविस्तमसापात्रव्याजेनात्मनेपुण्यं स्तुवन् नाटक-
विरुद्धमलङ्केतरदैन्यभरितकरुणरसप्राधान्यदोषं दृष्वन ( ? ) क्रमेण परिहरति-
अहो इति । अहो आश्चर्य ॥ एको रसः करुण इति ॥ ४७ ॥ निमित्त-
भेदात् कारणविच्छित्तिविशेषात् । भिन्नः भेदित- सन् । पृथक् पृथक्
अन्यरसात्मनेति यावत् । विवर्तान् विपरीतपरिणामान् आश्रयते भजति ।
'अतत्वपरिणामे स्याद्विवर्त' इति कपिलः । अत्र करुणरस एव अन्यरसभे-
नापि परिणत इति फलितोऽर्थ । क्वचिद्द्वीपे भग्नाख्यातनचेनलताद्यालेषु
स्थितेषु सन्त- कदलीवनादिर्भाव इति प्रसिद्धि तद्बद्दिहाप्युन्नेयमिति श्लेषाप-
त्त्या । 'स्यादवर्तोऽम्भसां भ्रम' इत्यमर' । यथा आश्रयते इत्यध्याहार ।
समस्तं तत् आवर्तादिकं सलिलमेव हि । तथा च आवर्तबुद्बुदतरङ्गाद्यु-
पाधिभिः भिन्नं शद्व्यव्यम्- वस्तुत एकमेव । तथा शृङ्गारादिरसोपाधिभिर्भिन्न
इव दृश्यमानोऽपि रुद्रस्य रस- अन्यत्वेनदभिन्नः सन् एक एवेति भाव ॥
अस्मिन् पद्ये केचिच्छारन्द्रागुरः 'तथापि नर न रञ्जयति' इति भर्तृहरिगिरा
दर्शयन्तीति दिक् ॥ ४७ ॥ इत इतः आगच्छेति शेष ॥ अथ मधुरैणैव
१ 'मे बाष्पान्तरेण' टी. २ 'न पूर्णचन्द्रदर्शनम्' न; 'पूर्णचन्द्रस्य दर्शनम्'
कै.

८४ उत्तररामचरितं [३-४८
( सर्वे उत्तिष्ठन्ति )
तमसावासन्त्यौ—( सीतारामौ प्रति । )
अवनिरमरसिन्धुः सार्धमस्मद्विधाभिः
स च कुलपतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोक्ता ।
स च मुनिरनुयातारुन्धतीको वसिष्ठ-
स्त्वयि वितरतु भद्रं भूयसे मङ्गलाय ॥ ४८ ॥
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
॥ तृतीयोऽङ्कः ॥
दूरदेशिते त्यागमनुसरन् कविर्निर्वहणम् (१) इति लक्षणोक्तपरिसंहितुं
वन्द्यापदेशेन सुमहन्मङ्गलमेव कन्यां वाचमुल्लिखति—तमसेति । प्रति
ष्ठांश्लोकः। अत्र मङ्गलानुष्टुप् ॥ अवनिरमरसिन्धुरिति ॥ ४८ ॥ अवनिः
पृथिवी अमरसिन्धुः गङ्गा । अस्मच्छब्देन तमसावासन्त्यौ परामृश्येते ।
सार्धं सह । सः कुलपतिः । 'मुनेर्गृहेऽपि' इत्यमरः । गृहस्थाश्रमघटक
इति यावत् । पुराणवक्ता पूर्व ऋषि इति भावः । 'इदं गृहपति' इति
श्रुतिः । यश्छन्दसां नान्दिभेदादिशब्दानाम् । आद्यः परः प्रयोक्त्यर्थः ।
'आद्यो वगोऽपि' इति हैमः । आद्यः प्रथम इति केचित् । तन्न ॥ वेदानुप्रवृ-
त्तमया वाल्मीक्युत्पन्ना श्लोकात्मकेनैतदुपपादनात् त्रिभिः सह महोत्पत्ये यमुनामुद्दे-
श्यकीऽमन्त्रस्य मन्त्रतो दशमोहितुनिश्चित्य 'इदं पशुंरचि स्वाहा' इति
मृत्युञ्जयस्तोत्रमन्त्रश्लोकेऽन्येषु आद्यचरिति प्रामाणिकनिर्देशात् सङ्ग-
च्छन्ति । सः प्रसिद्धः । अनुगता अनुसृता अरुन्धती येन अनुयातारुन्ध-
तीकः । अनुयातेति ध्वनिः । तव कृते इति शेषः । त्वयि इति वा पाठः ।
'वितर दरिद्रे वारि दवतुर्' इति प्राभाकरमिश्राः । भद्रं देवेश कृपा
त्मन् । 'भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिः' इति श्रुतेः । श्रेयसे
श्रेयान् 'धियान् श्रेष्ठः' इत्यमरः । मङ्गलाय कल्याणाय । 'मङ्गलेऽपि च मङ्ग-
लन्' इति हेमचन्द्रः । एतेन मङ्गलेनोक्तस्य शब्दार्थानर्थक्यात् प्रमाद
कृतमिति यदुक्तं केचिद्बहुतरपरास्तम् । चकार एकोऽधिकः ॥ अथवा-श्रे-
यसे सन्ततये । 'प्रियङ्कम्प्रतिकेशयो' इति नानार्थः । मङ्गलाय च इति
योज्यम् । अत्र लब्धशब्दगतो विरोधः समाप्तम् । टिप्पणीभ विश्वामित्र-
रचितमित्यरेण ॥ ४८ ॥ इति महाराज०* उत्तररामचरितस्य 'बनावृत्ति'विषये
तृतीयोऽङ्कः समाप्तः ॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥
१ '०र' न. २ 'वेदने' टी.

• प्रकरणद्वित्वानन्तरं टीकाकृता इदं मयूखं कचित् कश्चिदेवंस्थानमुल्लेखितम्.

४-१] उत्तररामचरितं ८५
॥ चतुर्थोऽङ्कः ॥
(ततः प्रविशतस्तापसौ ।)
एकः—सौधातके दृश्यतामद्य भूयिष्ठप्रशिथिलातिथिविजनस्य समधि-
काररमणीयता भगवतो वाल्मीकेराश्रमपदस्य । तथाहि ।
नीवारौदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रसूताप्रिया-
पीतादभ्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति ।
गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः
कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते ॥ १ ॥
सौधातकिः—अहो अणेअविआरो णिव्वुत्तोअणं अगत्थभरद्वा-
एणाणं । आगन्त्वनेकप्रकारा गच्छन्त्येवानवद्यापकारिकानाम् ।
प्रथमः—(विहस्य ।) अपूर्वः कोऽपि ते बहुमानहेतुर्गुरुषु सौधातके ।
अथ चतुर्थोऽङ्कः ॥ अथ तावद्भागीरथ्यनुकम्पानुरोधदन्वतीतजनकादिप्रवे-
शस्तत्प्रतिनिवृत्त्यादिभ्यः कविस्तदनुकूलमितिहासोपक्षेपप्रकारकं मिश्रविष्कम्भ-
मारभते—तत इति ॥ एकः दाण्डायनिरित्यर्थः । सुयानकस्त्वत्र सौधा-
तकिः । नयेति ध्वनिः । समधिकनरेति भ्रान्तः पाठः पुस्तके । समधिकेति
अधिकतरेति च सुपाठौ । भागो माहात्म्यम् । पदं स्थानम् । तदेव दर्श-
यति—नीवारौदनमिति ॥ १ ॥ सद्यःप्रसूतया प्रियया । पीतादभ्य-
धिकं मुहुर्वारंमिति यावत् । नीवाराः तृणधान्यानि । तदौदनमण्डं रसा-
ग्रम् । 'अन्नग्रे मण्डम्' इत्यमरः । 'कञ्जी' इति द्राविडाः । पर्याप्तं यथे-
ष्टिताम् । आचामति पिवति । 'चूषतीति' माठरः । मनाक् ईषत् ।
स्फुरता उल्लसमानतया । सर्पिष्मतः घृताढ्यस्य भक्तस्य अन्नस्य गन्धे-
नानुसृतः संवलितः । शाकानां भक्ष्यपत्राणाम् । पचनं पाकः । तस्या-
मोदः परिमलः । 'परिस्तीर्यते एवते' इति श्रीनाथः । 'कर्कन्धूर्वदरी'
इति, 'गन्धः परिमलोऽमोद' इति हारवन्तीविक्रमाद्यौ ॥ 'हरित्यानि सुधा-
दगार्य' इति शतशल्याम् ॥ १ ॥ सम्गमनमेकव्यतिरेम्भो जीर्ताव्वेन्तोऽन-
भ्यांद्वादरेभ्यः । 'सिद्धप्रभावमन्वाद्यो दन्तानुच्वदन्ततः ।' इति सनद्रप-
इति । देयमिति देशीपरशब्दः । 'लुचोऽन्नं भुंक्त विपुच्छंद्यिके' इति
१ 'अहो अणआगओ समिद्धेअज्ज विहुइआ' (आगन्तवा-
प्रकारा सवितेष्वमृतस्य ईरितूवानाम्) द-ध.
८ उ०

८६ उत्तररामचरितं [४-१
सौधातकिः—भो दण्डाअण किंणामधेओ एसो महन्तस्स ठविरंस-
त्थस्स धुरंधरो अज्ज अदिदी आअदो । भो दाण्डायन किंनामधेय एष महतः
स्थविरसार्थस्य धुरंधरोऽद्यातिथिरागतः ।
दाण्डायनः—धिम्प्रहसनम् । नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमादरुन्धतीपुरस्कृतान्
महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवान्वसिष्ठः प्राप्तः । तत्किमेवं
प्रलपसि ।
सौधातकिः—हुं वसिठ्ठो । हुं वसिष्ठः ।
दाण्डायनः—अथ किम् ।
सौधातकिः—मए उण जाणिदं वग्घो वा विक्खो वा एसोत्ति । मया
पुनर्ज्ञातं व्याघ्रो वा वृको वैष इति ।
दाण्डायनः—आः किमुक्तं भवति ।
सौधातकिः—जेणे परावट्टिदेण जेव्व सा वराइं कबिला कल्लाणी मढ-
मडाइदा । येन परापतितेनैव सा वराकी कपिला कल्याणी मडमडायिता ।-
. दाण्डायन —समांसो मधुपर्क इत्याम्नायं बहुमन्यमानाः श्रोत्रियाया-
भ्यागताय वत्सतरीं महोक्षं वा महाजं वा निर्वपन्ति गृहमेधिनः । तं हि
धर्मं धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति ।
सौधातकिः—भो णिग्गहीदोसि । भो निगृहीतोऽसि ।
दाण्डायनः—कथमिव ।
सौधातकिः—जेन आअदेसु वसिद्वमिस्सेसु वच्छदरी विससिदा। अज्ज
जेव्व पंचाअदस्स राएसिणो अणअस्स भअवदा वग्मीइणा दहिमहूहिं जेव्व
सत्तारावर्त्त. । ‘दाडी’ इति महाराष्ट्राः । लंगज्झाअ इत्यत्र ‘व्यङ्गोश’ इति
झत्वम् ॥ भो दाण्डायन किंनामधेय इदानीमेष महत स्थविरसार्थस्य
धुरन्धरोऽद्यातिथिरागत । दण्डायनस्यापत्यं दाण्डायनिः । सार्थः सङ्घः ।
प्रहास प्रकर्षेण हासम् । करोषीति शेष । अधिष्ठायेति-दारानुद्दिश्य अधि-
ष्ठानं नियन्तृत्वमधिगम्येति यावत् । हुं वसिष्ठ । मया पुनर्ज्ञातं व्याघ्र वोऽ-
प्येष इति । आः कोपे । किं प्रश्ने । येनागच्छतैव सा वराकी कपिला मड-
१ 'भण्टाअण' घ-घ. २ 'इत्थिआसत्थवम' क-न. ३ 'अब्झ पीरभारओ'
घ-घ ४ 'वग्घो विअ एशोत्ति' न, 'व्याघ्र, कोप्येष इति' टी. ५ 'तेण' घ-घ.
६ 'कल्लाणी मढामोदिअ' न. ७ एतन्नास्ति झ-पुस्तके. ८ 'पचन्ति' न. ९
'मेधिन इति हि' घ-घ. १० 'पच्चागदस्स' ( पर्यागतस्य ) क-घ.

४-१ ] उत्तररामचरितं ८७
णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु
वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना
दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता ।
दाण्डायनः—अनिर्वृत्तमांसानामेवं कल्पमुपेयुरो मन्यन्ते । निवृत्तमां-
सस्तु तत्रभवान् जनकः ।
सौधातकिः—किंणिमित्तं । किंनिमित्तम् ।
दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य
वैखानसः संवृत्तः । तथास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपसरोवने तपस्तप्य-
मानस्य ।
सौधातकिः—तदो किंति आगदो । तत किमित्यागतः ।
दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
सौधातकिः—अपि अज्ज संबन्धिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण देत्ति।
अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति ।
दाण्डायनः—संप्रत्येष भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं
भगवत्यरुन्धती प्रहिता यामद्यैवोपैत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति ।
सौधातकिः—जह एदे थविरा परस्परं मिलिदा तह अह्मे वि वटुहिं
सह मिलिअ अणज्झाअमहूसवं खेलन्तो मणेम्हं । अहँ कुत्थ सो जणओ ।
( इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविरा परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभि सह
मिलित्वानध्यायमहोरसवं खेलन्तो मानयावः । अथ क्व स जनकः ।
मडामिता । 'वराहो नीचशौनयो' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा-
नुकारः । वषाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । मदागतेषु
वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरेव
निर्वर्तितो मधुपर्क वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूज्यायाम् ॥ 'निहत-
मांसो निर्मांसो मृतनासह्य मासळः ।' इति, 'कल्पः स्याद्विधिः' इति
कैदारकपिलौ । किनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यादुक्तचारो
जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपसरोव-
नादपि । अय संबन्धिनीनिसमं निवृत्तस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे
स्थविराः परस्परं मिलिताः तथा वयमपि वटुभिः सह मेलिताः अनध्यायम्-
१ 'प्याहुरिति केचित्' न. २ 'संभावेन्द' ( संभावदाव. ) क-२-घ. ३
'अह...जनओ' इत्येतान्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.

८६ उत्तररामचरितं [ ४-१ ]
सोधातकि—भो दण्डाअंण किणामहेओ एमो महन्तस्स ठविरेस्-
‹यस्स धुरंधरो अज्जे अदिही भाअदो । भो दाण्डायन किंनामधेय एष महत्
स्थविरसार्थस्य पुरोधरोऽतिथिरगतः ।
दाण्डायन—धिक्प्रहसनम् । नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमादरुन्धतीपुरस्कृतान्
महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवांवसिष्ठः प्राप्तः । तत्किमेवं
प्रलपसि ।
सौधातकि—हु वसिठ्ठो । हु वसिष्ठः ।
दाण्डायन—अथ किम् ।
सौधातकि—मए उण जाणिदं वग्घो वा विक्खो वा एसोत्ति । मया
पुनर्जातं व्याघ्रो वा वृको वैष इति ।
दाण्डायन—आ किमुक्तं भवति ।
सोधातकि—जेणें परावडिदेन जेव्व सा वराई कविळा कल्याणी मढ
मडाइआ । येन परापतितेनैव सा वराकी कपिला कल्याणी मटमटायिता ।
दाण्डायन—समासो मधुपर्क इत्याम्नाय बहुमन्यमानाः श्रोत्रियाया
भ्यागताय वत्सतरीं महोक्षं वा महाजं वा निर्वपन्ति गृहमेधिनः । तं हि
धर्मं धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति ।
सोधातकि—भो णिग्गिहीदोसि । भो निगृहीतोऽसि ।
दाण्डायन—कथमिव ।
सोधातकि—जेण आअदेसु वसिठ्ठमिस्सेसु वच्छदरी विससेदा। अज्ज
जेव्व पंचाअदस्स राएसिणो जयअस्स सभवदा वम्मीइणा दहिमहुहिं जेव्व
सत्तारावत । दाणी इति महाराष्ट्री । अवञ्ज्तअ इत्यत्र 'व्यह्मोशं' इति
झरवम् ॥ भो दाण्डायन किन्नामधेय इदानीमेष महत् स्थविरसार्थस्य
धुरंधरोऽद्यातिथिरगतः । दण्डायनस्यापत्यं दाण्डायनिः । सार्थः सङ्घः ।
प्रहासः प्रकर्षेण हासम् । करोषीति शेषः । अधिष्ठायेति-दारानुद्दिश्य अधि-
ष्ठानं नियम्यतुलनधिगम्येति यावत् । हु वसिष्ठः । मया पुनर्जातं व्याघ्रः कोऽ-
प्येष इति । आ कोपे । कि प्रश्ने । येनागच्छतैव सा वराकी कपिला मड
१ 'अण्णाअण' य-घ २ 'इथिआसस्थरम' क-न ३ 'अज्ज धीरभारधो'
घ-घ ४ 'वग्घो बिज एमोत्ति' न, 'व्याघ्रः कोप्येष इति' टी ५ 'तेण' य-घ
६ 'कल्याणी बहुलोडिअ' न ७ एतन्नास्ति म-पुस्तके ८ 'वपन्ति' म ९
'मेधिन इति हि' य-घ १० 'दन्वागदरम' ( पर्यागतस्य ) क-घ

४-१] उत्तररामचरितं ८७
णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु
वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना
दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता ।
दाण्डायनः—अनिवृत्तमांसानामेवं कल्पमुपदेष्टो मन्यन्ते । निवृत्तमां-
सस्तु तत्रभवान् जनकः ।
सौधातकिः—किंनिमित्तं । किंनिमित्तम् ।
दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य
वैखानसः संवृत्तः । तयास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपपरोदने तपस्तप्य-
मानस्य ।
सौधातकिः—उदो किन्ति आअदो । ततः किमित्यागतः ।
दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
सौधातकिः—अवि अम संबंधिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण वेत्ति।
अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति ।
दाण्डायनः—संप्रत्येव भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशां
भगवत्यरुन्धती प्रहिता यत्स्वयमुपेत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति ।
सौधातकिः—जह एदे हविरा परप्परं मिलिदा तह अह्मे वि बहुहिं
सह मिलिअ अणज्झाअमहुस्सवं खेलन्तो मणेम्हे । अहँ कुय सो वणओ ।
(इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविराः परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभिः सह
मिलिताननध्याय महोत्सवं खेलन्तो मानयावः । अथ क स जनकः ।
मुडापिना । 'वराहो नीचदीनयोः' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा-
नुकारः । उपाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । यदागतेषु
वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरव
निर्वर्तितो मधुपर्कः वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूजायाम् ॥ 'निवृत्त-
मांसो निर्मांसो वृत्तमांसस्तु मांसलः ।' इति, 'कल्पः साद्धिशिः' इति
केदारकपिलौ । किंनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यात्सुताचारो
जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपपरोद-
नादपि । अथ संबन्धिनीभिरसमं निवृत्तनस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे
स्थविराः परस्परे मिलिताः तथा वयमपि बहुकैः सह मिलिताः अनध्यायमह-
१ 'प्रादुरिति केचित्' न. २ 'संभावेम्ह' (संभावयावः) क-ख-घ. ३
'अह... वणओ' इत्येतन्नास्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.

८८ उत्तररामचरितं [ ४-३
दाण्डायन - तथाप्य महावादी पुराणराजर्षिर्जनक प्राचेतसवसिष्ठावु-
पास्य समाप्ताश्रमस्य बहिर्वृक्षमूलमधितिष्ठति । य एष.
हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेन सीताशोकेन तप्यते ।
अन्त प्रसूतदहनो जरन्दिग्ध वनस्पतिः ॥ २ ॥
( इति निष्क्रान्तौ । )
मिश्रविष्कम्भ. ।
[ ततः प्रविशति जनक । ]
जनकः-अपत्ये यत्तादृग्दुरितमभवत्तेन महता
विपक्तस्तीव्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता ।
पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे
निकृन्तन्मर्माणि क्रकच इव मन्युर्विरमति ॥ ३ ॥
कष्ट एव नाम जरया दु खेन च दुरासदेन भूय पराकसान्तपनप्रभृतिभि-
स्तपोभिरात्तरंसधातुरनवष्टम्भो नाद्यापि मम दग्धदेह पतति । अन्धता-
मिस्रा ह्यसूर्या नाम ते शोकावेग्य प्रतिविधीयन्ते य आत्मघातिन इत्येव-
मृषयो मन्यन्ते । अनेकसंवत्सरानिक्रमेऽपि प्रतिक्षणपरिभावनास्पष्टनिर्मास
होत्सवं खेलतो मानयाम् । अथ क स जनक । तथा अनिर्वचनीय
इत्यर्थ । पुराण अनादि च तत् ब्रह्म वेद । वेदस्तत्त्व तपो ब्रह्म' इत्यमर ॥
हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेनेति ॥ २ ॥ अन्त कोटरान्तरे । जरन् जीर्ण ।
'तैरपुष्पादूनस्पति ' इत्यमर ॥ २ ॥ इति मिश्रविष्कम्भ ॥ 'उदात्तनीचपा-
त्रोक्तो मिश्रविष्कम्भ उच्यते' इति रूपकादर्शाके ॥ अपत्ये यत्तादृगिति
॥ ३ ॥ अपत्ये सीतायाम् । दुरितं अपवादरूप पापम् । तेन पापेन
विपक्त विशेषेण सक्त । पृथु महान् । धारावाही अविच्छिन्नधार ।
अत एव चिरेणापि बहुकाले गतेऽपि नव. इव स्थित । क्रकच.
'करवत' इति महाराष्ट्रा । मन्यु न विरमति हि । 'मन्युदैन्ये क्रतौ क्रुधि'
इत्यमर ॥ ३ ॥ एव नाम कष्टमीति वाक्यखण्ड । दुरासदं दु खविशे-
पणम् । स्त्रय रफात यया तथा पराक्सान्तपनप्रभृतिभि कृच्छ्रह्रस्त-
पोभिरपि उपलक्षित इत्यर्थ । 'रसा रक्तादय 'इति, 'इन्द्रियाणि पृथिव्यादि
पञ्चभूतानि धातव 'इति, अवष्टम्भाश्रयाधारा ' इति रुद्रशाश्वतहेमचन्द्रा ।
१ 'तदप' क-घ-व २ 'ज्वलन्त्रिव' व-घ ३ 'तपोभि शोषितान्त शरी
रथानोरवष्टम्भ एव महानद्यापि न पतति' न; 'घातुरनुपभुज्यमान ' प-घ ४
'लोका नेत्य तेभ्य ' न

४-६] उत्तररामचरितं ८९
प्रत्यग्र इव न मे दारुणो दुःखसंवेगः प्रशाम्यति । अयि मातर्देवयजनसं-
भवे सीते ईदृशस्ते निर्माणभागः परिणतो येन लज्जया स्वच्छन्दमाक्रन्दितु-
मपि न शक्यते । हा पुत्रि भगवति वसुन्धरे सत्यमतिदृढासि ।
अनियतरुदितस्मितं विराज-
त्कतिपयकोमलदन्तकुङ्मलाग्रम् ।
वदनकमलकं शिशोः स्मरामि
स्खलदसमञ्जसमञ्जु जल्पितं ते ॥ ४ ॥
त्वं यन्मिर्मुुनयो वसिष्ठगृहिणी गङ्गा च यत्त्वा विदु-
र्माहात्म्यं यदि वा रघोः कुलगुरुर्देवः स्वयं भास्करः ।
विद्यां वागिव यामसूत भवतीं तद्वस्तु या दैवतं
तस्यास्त्वद्दुहितुस्तथा विशसनं किं दारुणेऽमृष्यथाः ॥ ५॥
(नेपथ्ये) इत इतो भगवतीमहादेव्यौ ।
जनकः—(दृष्ट्वा) अये गृष्टिनोपदिष्टसन्निमार्गा भगवत्यरुन्धती ।
( वलाय ) कां पुनर्महादेवीत्याह । (निरूप्य) हा हा कथमियं महाराज-
दशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौसल्या । क ऐतद्यह्येति सैवेयमिति ।
आसीदियं दशरथस्य गृहे यथा श्रीः
श्रीरेव वा किमुपमानपदेन सैषा ।
तथा च सुतृप्त्यभावाद्युक्तमेवेदं देहं पतत्विति भावः ॥ ननु बालघात-
कियतामत आह-प्रत्येति । 'इतीत्थमवेन्त्वित्थम्' इति चङ्ग्रूपः । प्रति-
क्षणं परिभावनायाः निरस्तारम् । दृष्टनिर्माणः स्वभावतः वलाद् ।
प्रत्यग्रः नूतनः । भागः अंशः । येन कारणेन । अनियतमिति ॥ ४ ॥
कुङ्ग्मलाः मुकुला । कमलकं स्वार्थे कः । स्मरन्तिवं इति वा पाठः ॥ ४ ॥
दृढा निष्ठुरा ॥ त्वमिति ॥ ५ ॥ यदि संभावनायाम् । कुलगुरुर्वसिष्ठः ।
वाक् सरस्वती । तथा नृशंसनं मारणप्रस्त्रावाद्यपवादिनित्यर्थः । अमृ-
ष्यथाः असहथाः इति यावत् ॥ ५ ॥ भगवतो च देवी च भगवती-
देव्यौ । देवी कृताभिषेकायाम्' इत्यमरः । महादेवी इति भ्रान्तः पाठः ।
'जगन्माता महादेवी भवानी त्रिपुरेश्वरी' इत्यागमतन्त्रोक्त्या महादेवीति
नाम्नः परदेवतायामेवोचिततया अन्यत्र सम्भवेऽप्यधार्ंसंभवात् । 'पुंभूम्नि
दाराः' इत्यमरः । प्रत्येति विश्वसिति ॥ आसीदियं दशरथस्येति ॥
१ 'मुग्ध' प-घ. २ 'गृष्टि गयापा.' न. ३ 'पद्मा' न-क.

९० उत्तररामचरितं [ ४-८
कष्टं यतान्यदिव दैववशेन जाता
दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः ॥ ६ ॥
य एव मे जनः पूर्वमासीन्मूर्तो महोत्सवः ।
क्षते क्षारमिवासह्यं जातं तस्यैव दर्शनम् ॥ ७ ॥
( ततः प्रविशत्यरुन्धती कौसल्या कञ्चुकी च । )
अरन्धती--ननु ब्रवीमि द्रष्टव्यः स्वयमुपेत्यैव वैदेह इत्येष वः कुलगु-
रोरादेशः । अत एव चाहं प्रेषिता । तत्कोऽयं पदे पदे महाननध्यवसायः ।
कञ्चुकी—देवि संस्तम्भात्मानमनुरुध्यस्व भगवतो वसिष्ठस्यादेशमिति
विज्ञापयामि ।
कौसल्या--ईरिसे काले मिहिलाहिवो मए दिट्ठव्वो त्ति समं जेव्व
सव्वाइं दुक्खाईं समुब्भवन्ति । ता ण सक्कुणोमि उव्वट्टमाणमूलबन्धणं
हिअअं पज्जवस्थावेदुम् । [ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव
सर्वाणि दुःखानि समुद्भवन्ति । तन्न शक्नोम्युद्वर्त्तमानमूलबन्धनं हृदयं पर्यवस्था-
पयितुम् ।
अरुन्धती--अत्र कः सन्देहः ।
निवृत्ता यद्येते
त्ति सन्तानवाहिन्यपि मानुषाणां
दुःखानि सम्बन्धिवियोगजानि ।
॥ ६ ॥ पदेन फलेन । कष्टं खेदकरि । चिन्तात्मकं चिन्तास्वरूपम् ।
अन्यत् जगद्विलक्षणम् । किमपि भूतं जन्तुरिव जाता बतेत्यर्थः । 'कष्टं
त्रिषु स्यात्खेदकारिनि' इत्यमरमाला । अत एव 'कष्टा रन्ध्रव्यथा वत्थ' इति
मुरारिः । 'चिन्ता हृदयसन्ताप' इति, 'भूतं क्ष्मादौ च जन्तौ च' इति,
'वतानुकम्पने' इति हैमविश्वहडावुभा । अहो विपाकः विरुद्धपरिणाम इति
यावत् । अत्र युक्तायुक्तास्तावदवगमनभ्रान्तिभ्या शिरसि दोलायन्ते ॥ ६ ॥
य एव मे जन इति ॥ ७ ॥ जनः कौसल्या । 'स्त्रीपुंसी कथयेज्जनः' इति
काव्यदीपिकायां दण्डी व्याजहार ॥ ७ ॥ गुरोर्वसिष्ठस्य । अध्यवसायः
निश्चय । पदे पदे इत्यनेन प्रतिक्षणं भिन्नभिन्न इति व्यज्यते । संस्तभ्य
स्थिरीकृत्य । अनुरुध्यस्व अनुवर्त्तस्व ॥ ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया
द्रष्टव्य इति सममेव सर्वदुःखानि समुद्भवन्ति । तस्मान्न शक्नोमि उद्वर्त्तमानमूल-
बन्धनं हृदयं व्यवस्थापयितुम् । समं युगपत् । उद्वर्त्तमानं चेष्टमानं मूल-
१ 'विकार' न. २ अस्मात्पूर्वं 'अवमपरः पापो दशाविपर्यास.' इत्यधिकं
क-घ-पुस्तक्रयोः । ३ 'महानध्यवसाय.' न-टी. ४ 'उप्पट्टमाण' घ-घ.
५ 'सकण्णु' क-घ-घ.