उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

५-३५ ] उत्तररामचरितं १२१
यानि त्रीण्यपराङ्मुखान्यपि पदान्यासन्खरायोघने
यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुनिधने तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥ ३४ ॥
चन्द्रकेतुः—आः, तातापेवादभिन्नमर्याद, अति हि नाम प्रगल्भसे ।
लवः—अये मय्येव भ्रुकुटीमुखः संवृत्तः ।
सुमन्त्रः—स्फुरितमनयोः क्रोधेन । तथा हि ।
चूडामण्डलबन्धनं तरलयत्याकूतजो वेपथुः
किञ्चित्कोकनदच्छदस्य सदृशे नेत्रे स्वयं रज्यतः ।
धत्ते कान्तिमखण्डताण्डवितयोर्भङ्गेन वक्रं भ्रुवो
श्चन्द्रस्योत्कटलाञ्छनस्य कमलस्योद्भ्रान्तभृङ्गस्य च ॥ ३५ ॥
कुमारौ—तदितो विमर्दक्षमां भूमिमवतरावः ।
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
॥ पञ्चमोऽङ्कः ॥
निति शेषः । दूषणविनाशाय । सुन्दरीणां तादृशा । हि प्रसिद्धौ । सोऽप्यध-
ष्टदिति भावः । यानि त्रीणि पदानि पदक्षेपानि । पृष्ठं विमुखं (विमुखं!)
मुखं नायं येषां तानि कुतोमुखान्यपि आसन् । तत्र तेषु पदेषु । जनो-
ऽभिज्ञः पद्यानिवृत्त इति भावः । अत एव 'अपासर्पद्धनुर्मानम्' इति रामा-
यणे । अथवा इन्द्रसूनुनिधने वालिसंहारे, यत् कौशलं तत्र तस्मिन्
कौशलेऽपि । जनोऽभिज्ञः । वञ्चनया वालि संहारेति भावः । तत्रेलस्य
एकत्र सन्निवेशोऽन्यत्रानुपङ्गः । सुन्दरीति कनडेषु ध्वनिः ॥ ३४ ॥ इति
एवम् । भ्रुकुटीमुखं मुखं यस्य स भ्रुकुटीमुखः ॥ क्रोधेनोद्धतौ ॥ ३५ ॥
आवेगेन आगहेन उद्धतं यथा तथा धूतः बन्धित कुन्तलभारः यस्मिन् ।
वक्रं भ्रुवोर्भङ्गेन कौटिल्येन । उत्कटं मत्तं लाञ्छनं हरिणो यस्य तस्य
चन्द्रस्य । उद्भ्रान्तः सभ्रान्त भृङ्गः यस्मिन् । तस्य कमलस्य च कान्तिं
धत्ते इत्यनेन वक्रं चन्द्रकमलद्विम्बाकृतेर्धारित्वेन कवेस्तात्पर्यम् । न तु
पद्मिना रुष्टिना वा विवक्षितं । अत एव 'किमिन्दुः किं पद्मं किमु मुकुरबिम्बं
किमु मुखम्' इति विल्हणः ॥ ३५ ॥ विमर्दक्षमां युद्धयोग्याम् इति दिक् ॥
इति महाराजपद० घनश्यामपण्डितविरचिते उत्तररामचरित भावार्थनाट्यटि-
प्पण्ये पञ्चमोऽङ्कः समाप्तः ॥ इति पञ्चमोऽङ्कः ॥
१ 'अप्रातोमयान्त्ये' प, 'अप्रातोऽन्यन्ये' न. २ 'तातापरादिन्' व. ३
'र(' क-घ-य. ४ 'वेगेनोज्धूतकुकुन्दभारः सबाह्ली' न-टी. ५ 'कान्तिभेदं
च वक्रनयनाभङ्गेन निरुद्ब्रुवोः' न.

• मदन' इत्यीकत्तनाम्रो शशाङ्कता यद्दानमुच्य कवेश्च दर्पणपद्मसन्देहद
  ॥ उ०

१२२ उत्तररामचरितं [ ६–२
षष्ठोऽङ्कः ।
( ततः प्रविशति विमानेनोन्मुखं विद्याधरमिथुनम् । )
विद्याधरः—अहो नु खल्वनयोर्विकर्तनकुलकुमारयोरकाण्डकलहमच-
ण्डयोरुद्द्योतितक्षत्रलक्ष्मीकयोरत्यद्भुतोद्भ्रान्तदेवासुराणि विक्रान्तचरितानि ।
तथाहि प्रिये पश्य पश्य ।
रणत्करणझञ्झणत्क्वशितकिङ्किणीकं धनु-
र्ध्वनद्गुरुगुणाटनीकृतकरालकोलाहलम् ।
वितत्य किरतोः शरानविरतं पुनः शूरयो-
र्विचित्रमभिवर्तते भुवनभीममायोधनम् ॥ १ ॥
जृम्भितं च विचित्राय मङ्गलाय द्वयोरपि ।
स्तनयित्नोरिवामन्ददुन्दुभेर्दुन्दुमायितम् ॥ २ ॥
तत्प्रत्यवेतामनयो प्रवीरयोरनवरतमविरलमिलितविकचकनककमलकम-
नीयसंहतिरमरतरुतरणमणिमुकुलनिकरमकरन्दसुन्दरः पुष्पनिपातः ।
अथ रामकुशलबचन्द्रकेतूनां सङ्गापं वर्णयिष्यन् कविः 'रतोपयामयुद्धादि न
साक्षादीरये यदि ह (१) इति नाटकलक्षणस्यानश्यकतया विद्याधरमिथुनमुखा-
नुवादेन पञ्चमाङ्कावसानोपक्षिप्त चन्द्रकेतुलववक्षस्त्राशस्त्रिसमरषट्मुद्दङ्कयति–तत
इति ॥ विक्रान्ते शौर्यस्य ॥ रणत्करणझञ्झणेति ॥ १ ॥ रणत्करणेन ,
शब्दानुकरणेन सह झञ्झणन्त्यः दीप्यमानाः । क्वणितयुक्ता किङ्किण्यो
यस्मिन् । ध्वनद्गुरुगुणया अटन्या कोव्या कृतः दारुणकलकल यस्मिन् ।
धनुः कर्म । वितत्य प्रसार्य कोटिद्वयकर्षणानुत्तरसन इति भाव । अविरतं
अनिशं । मुहुः असकृत् । अभिवर्तते समन्ताद्वर्तते ॥ १ ॥ जृम्भितमिति
॥ २ ॥ 'विचित्र तु विरिधेऽपि च विस्मये' इति हलायुध । द्वयोः मङ्गलाय
शुभाय शकुनाय च । स्तनयित्नोर्मेघस्य । अमन्दं महत् । दुन्दुमायितं
शब्दानुकार कर्तृ । विजृम्भितं आविर्भूतमित्यर्थ ॥ २ ॥ अनवरतं सन्त-
तम् । अविरलं सान्द्र यथा तथा । मिलिता कमलानां कमनीया
संहतिः सङ्ग यस्मिन् । निकराणां समूहानाम् । मकरन्दैः रङ्ग्यथासी
पुष्पनिपातः कर्तृपदेतत् । निपात इति ध्वनि । तस्मात् किमिति आकाशं
१ 'क्षात्र' व-घ. २ 'रितमितानि' न, 'विचरणाति' घ. ३ 'रणत्झणितक-
ङ्कण' क-घ-प. ४ 'मतिरतरुउरङ्कलो.' क-घ-प. ५ 'अभिशयेते' व-घ.
६ 'विजृम्भितं च दिव्यस्य' क-घ-व. ७ 'अमन्द्र' क-घ-प. ८ 'हरितु'
क-घ-प.

६-४ ] उत्तररामचरितं १२३
विद्याधरी—ता किं णि उज अआण्डविस्फुरिदनडिच्छडाकडारं विअ
गम्बरं झत्ति संवुत्तम् । तकिमिति पुनरकाण्डविस्फुरिततडिच्छटाकडारमिवा-
म्बरं झटिति सवृत्तम् ।
विद्याधरः—तर्कि नु खल्वद्य
त्वष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्तण्डज्योतिरुज्ज्वलः ।
पुटभेदो ललाटस्थनीललोहितचक्षुषः ॥ ३ ॥
आं ज्ञातम् । जातक्षोभेण चन्द्रकेतुना प्रयुक्तमप्रतिरूपमक्षाम्याग्नेयम् ।
यस्यायमचिरात्सम्पातः । संप्रति हि । आश्चर्यम् ।
अवदग्धकर्बुरितकेतुचामरै-
रपयात्येव हि विमानमण्डलैः ।
द॑हति ध्वजांशुकपट्टावलीमिमां
नवकिंशुकद्युतिसविभ्रमः शिखी ॥ ४ ॥
प्रवृत्त एवायमुद्दण्डवज्रखण्डावस्फोटपटुरवस्फुलिङ्गगुरुश्चलत्तुमुललेलि-
हानोज्ज्वलज्वालासंभारभैरव भगवानुपर्बुध । प्रचण्डश्चास्य सर्वतः
सन्तापः । तन्प्रियामङ्गेनाच्छाद्य सुदूरमपसरामि । ( तथा करोति । )
ताण्डवितोद्धतरत्नटि च्छटाकटारमिव झडिति सवृत्तम् । 'उद्दण्ड' इति बहु-
रूपाचको देशीयशब्द । 'इट्ण्ड' इति महाराष्ट्रा । 'छटा परम्परा' इति
जय. ॥ त्वष्टृयन्त्रभ्रमीति ॥ ३ ॥ त्वष्टुः विश्वकर्मण । यन्त्रं शाणचक्रम् ।
तस्य भ्रम्या भ्रमणेन । भ्रान्तस्य मार्तण्डस्य । ज्योतिषा उज्ज्वलः ।
'आकाशमक्षियाम्' इति रमम । नीललोहितस्य रुद्रस्य । चक्षुषः नेत्र-
रुग्रामे । पुटभेदः । 'मृत्तिशाखपरे पुट ' इति निकाटी । 'मूख' इति महा-
राष्ट्रा । तथा च गालपुटे आभेदाश्रमिदं नार्तण्डवत् रुद्रेनेनाग्निवहुस्सहर्मिति
भाव ॥ ३ ॥ अप्रतिरूपं जयनिन्द्वम् । अचिरात् झटिति संपातः पतनं
यस्य ॥ अवदग्धकर्बुरितेति ॥ ४ ॥ अवदग्धानि कर्बुरितानि उत्ताल-
चित्रवर्णानि चामराणि येषु । किंशुकद्रुम इव सविभ्रमः मविलाम ।
अनेनारण्यं सूचितम् । शिखी अग्नि ॥ ४ ॥ खण्डावस्फोटैः शकलस्यै
पटुः । उत्तालाः उद्धता । तुमुललोलाः रणझुल्त्वरा । लेलिहा-
नाः ये उज्ज्वलाः तेषा संभारैः भैरवः उपर्बुधः अग्नि । 'उत्तार-
१ 'त्वाष्ट्र' क-घ-प. २ 'अप्रतिरूपम्' इति नास्ति क-घ-च-पुस्तकेषु.
३ 'अग्निरुन्द्र' ग. ४ 'र्वरित' न. ५ 'दहती ध्वजांशुकपट्टनेविभाः
यद्कुङ्कुमद्युतिविभ्रम शिखा' क-घ-च. ६ 'पटुतर' घ-च, 'पटुतरम्' न.
७ 'अनुशेन' न.

१२४ उत्तररामचरितं [ ६-५ ]
विद्याधरी-दिट्ठिआ एदेण विमलमुत्ताफलभसीदलसिणिद्धमसिणेण-
सलेन णाहदेहप्फंसेण आणन्दमदमउलिदपुण्णंतलोभणाए अंधोदिदो
जेव्व अन्तरिदो मे सदावो । दिष्ट्या एतेन विमलमुक्ताफलकशीतलस्निग्ध-
मसृणमांसलेन नाथदेहस्पर्शनानन्दमन्दमुकुलितघूर्णमानलोचनाया अर्धादित
एवान्तरितो मे सन्तापः ।
विद्याधरः—अयि किमत्र मया कृतम् । अथवा ।
अकिञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति ।
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥ ५ ॥
विद्याधरी-कह णविरलबिलोलधुण्णन्तविजुल्लदाविलास मडिदेहिं मत्त
मोरकण्ठसामलेहिं ओत्थरीअदि णभोङ्गण जह्हरेहिं । कथमविरलविलोलघूर्ण-
मानविद्युल्ताविलासमण्डितैर्मत्तमयूरकण्ठश्यामलेरवलीयते नभोङ्गण जलधरैः ।
विद्याधर -हन्त कुमारलवप्रयुक्तवारुणास्त्रप्रभाव खल्वेष । कथम-
विरप्रवृत्तवारिधारासहस्रसम्पाते प्रशान्तमेव पावकास्त्रम् ।
विद्याधरी-पिअं मे पिअं मे । प्रिय मे प्रिय मे ।
स्तूदते इति तल्लिहानस्तु भक्षक इति । 'सामग्र्यामपि सम्भार' इति धर
नीहारावलीनेदारा ॥ दिष्ट्या एतेन विमलमुक्ताफलशीतलस्निग्धमसृणमासलेन
नाथदेहस्पर्शन आनन्दमन्दमुकुलितघूर्णमानलोचनाया अर्धादित एवान्तरितो मे
सन्तापः । स्निग्धं चिक्कणं । 'मनोहरे च मसृणम्' इत्यमरमाला । मांसलो
निबिडः । आत्मनि उदित जातः । अन्तरित अन्तर्हित एव ॥ अकिं
श्विदपि कुर्वाण इति ॥ ५ ॥ किञ्चिन्न भवतीत्यकिञ्चित् । किंचिदपि न
कुर्वाण इत्यर्थः । यः प्रियो जनः । सौख्यैः यस्य दुःखान्यपोहति
दूरीकरोति, तस्य दुःखमुक्तस्य तत्सौख्यै दुःखहर्ता जन इति भावः ।
किमपि अनिर्वाच्यम् । द्रव्यं गुणाश्रयो हि । द्रव्यविधयस्त्वासन्निति नपुंस
कत्वेन निर्देश ॥ ५ ॥ कथमविरलविलोलघूर्णद्विद्युल्तानिवासमण्डितै मत्त
मयूरकण्ठश्यामले अवलीयते नभोऽङ्गन जलधरैः । वात्याऽर्थो 'घोण्त' शब्दो
देशीयः । 'घोळन्ता' इति महाराष्ट्राः ॥ प्रियं मे प्रियं मे । अतिमात्रं धनि
शय इत्यर्थः । क्षोभेण गम्भीरं यथा तथा प्रसक्तिमधे । नद्धं स्तब्धम् ।
प्रवासवाचको 'गञ्जगल' शब्दो देशीयः । 'गळाय' इति महाराष्ट्राः । 'सादृशि
१ 'अधोदिदो' (अन्तोन्नि) क एतन्नास्ति घ पु-पुस्तकयो २ 'न
किञ्चिदपि' क-न

[६-७] उत्तररामचरितं १२५

विद्याधरः—हन्त हन्त भोः सर्वमनिमात्रं दोपाय । यत्प्रलयवाता-
वटिक्षोभगम्भीरगुञ्जद्गुहापायमानमेघमेदुरान्धकारनीरन्ध्रनेदमिव एकवारवि-
श्रसयनविकटविकरालकालमुखकन्दरविवर्तमानमिव युगान्तयोगनिद्रानिरुद्ध-
सर्वद्वारनारायणोदरनिर्विष्टमिव भूतजातं प्रवेपते । साधु चन्द्रकेतो साधु ।
स्थाने वायव्यमश्रीमरीरितम् । यत ।
विद्याकल्पेन मरुता मेघाना भूयसामपि ।
ब्रह्मणीव विवर्तानां क्वापि प्रविलयः कृत. ॥ ६ ॥
विद्याधरी—णाह को दाणि एसो सभमुल्लिसन्तकरणमिदोत्तारिया-
अलो दूरदो जेव्व महुरस्निगिद्धवअणपडिसिद्धउद्धव्वावारो एदाण कुमाराणं
अन्तरे विमाणवर ओदरावेदि । [नाथ क इदानीमेष ससंभ्रोल्लिसत्करप्रमितो-
त्तरीयाञ्चलो दूरत एव मधुरस्निग्धवचनप्रतिषिद्धयुद्धव्यापार एतयोः कुमारयो-
रन्तरे विमानवरमवतारयति ।]
विद्याधरः—( दृष्ट्वा ) एष शम्बूकवधाद्विनिवृत्तो रघुपतिः ।
शान्तं महापुरुषसङ्गतितं निशम्य
तद्घोरवत्समुपसंहृतसं प्रहारः ।
ग्वद्यु नेदुर ' इत्यन्र । एकवार गङ्कद् । निरुड त्रुटिउ । कन्दरे
विवर्तमानं परिणममानम् । निद्रया निरुद्धानि वार्वानि सर्वद्वाराणि
शरीरखन्युद्वाराणि यस्य । निविष्टं प्रविष्टमिव यत् तद् भूतजातं प्राणि-
मूह प्रवेपते इति अन्वयो योज्य ॥ विद्यारूपेनेति ॥ ६ ॥ विद्यायाः
मोक्षसाधनीभूतवेदान्तस्य कल्पेन पारडीचनेन । 'कल्पो योगेष पारडीहने'
इति धनञ्जय. । ब्रह्मणि विवर्तानां जाता प्रविलय. ऐक्यमिव । मरुता
वायुना मेघानां क्वापि प्रकरण इति शेष । प्रविलयः प्रमार्जनम् ।
कृतम् ॥ ६ ॥ नाथ क इदानीमेष सप्रनोल्लिखसोत्तरायाञ्चल दुरत एव मधुरस्नि-
ग्धवचनप्रतिषिद्धव्यापार कुमारयोरन्तर विमानोरसंवरो नाहरति । वत्त्रघूननं
निषेधव्यञ्जक इति जयदनुभवसिद्धम् । अन्तरे मध्ये ध्वनिथ ॥ शान्तं
महापुरुषेति ॥ ७ ॥ शान्तं सौम्यम् । पनिथ । महापुरुषस्य रामस्य
संगतकं हृदयद्रमम् । सार्थ क इति कश्चित् । तन, 'शिरोऽम्बुवचनेषु दम्'
इति केदार । रुसासङ्गतमित्यस्य हृदयङ्गमवचनमित्यर्थ इति कथनहंसोर्वि-
तत्वात् । संप्रहारः युद्धम् । शान्तो रूप इति ध्वनि । तुकार पादपूरण
१ 'गुञ्जगुमायमान' प, 'गुञ्जगुपायमान' ड. २ 'निवडम्' व-घ.
३ 'विसदते' व. ४ 'शन्द' व-प. ५ 'निविष्टिव' व-घ.

शान्तो लवः प्रणत एव च चन्द्रकेतुः
कल्याणमस्तु सुतसङ्गमनेन राज्ञः ॥ ७ ॥
तदितस्तावदेहि । ( इति निष्क्रान्तौ । )
मिश्रविष्कम्भकः ।

( ततः प्रविशति रामो लवः प्रणतश्चन्द्रकेतुश्च । )
रामः—( पुष्पकादवतरन् । )
दिनकरकुलचन्द्र चन्द्रकेतो
सरभसमेहि दृढं परिष्वजस्व ।
तुहिनशकलशीतलैस्तवाङ्गै-
र्शममुपयातु ममापि चित्तदाहः ॥ ८ ॥
( उत्थाप्य सस्नेहम् परिष्वज्य । ) अपि नाम कुशलं तव दिव्यास्त्रपरदेहस्य ।
चन्द्रकेतुः —कुशलमत्यद्भुतक्रियस्य प्रियदर्शनस्य लवस्य लाभाभ्युद-
येन । तद्विज्ञापयामि मामिव विशेषेण वा मत्त प्रियेण चक्षुषा पश्यत्वमुं
वीरंमनराक्षसाहस तात ।
रामः—( लवं निरूप्य । ) दिष्ट्या अतिगम्भीरमधुरकल्याणाकृतिरयं
वयसो धरस्य ।
धातुं लोकानिव परिणतः कायवानक्षवेद्यः
क्षात्रो धर्मः श्रित इव तनुं ब्रह्मकोशस्य गुप्त्यै ।
सामर्थ्यानामिव समुदयः सञ्चयो वा गुणाना-
माविर्भूय स्थित इव जगत्पुण्यनिर्माणराशिः ॥ ९ ॥
लवः—( स्वगतम् । ) अहो पुण्यानुभावदर्शनोऽयं महापुरुषः ।
इति केचित् । चन्द्रकेतुरित्यन्ये । स चन्द्रकेतुरिति वा पाठः । सुतयोः
सङ्गमनेन प्राप्त्या । सङ्गमने इति सप्तमीलाभात् राज्ञ इति ध्वनिः ॥ ७ ॥
मिश्रविष्कम्भ इति उदात्तनीचपात्रोक्तौ मिश्रविष्कम्भ' इति लक्षणात् ।
दिनकरकुलेति ॥ ८ ॥ 'दिष्ट्यार्थे चन्द्रकछाया' इति मेदिनी । दाहः
तापः ॥ ८ ॥ अन्तरालं मध्यं ॥ धातुं लोकानिवेति ॥ ९ ॥ धर्मः क्षात्रो
य धर्म आचार एव कोशः प्रदीपः । समुदयः संचयश्च राद्धः । व्य-
निधिः । जगतः पुण्यनिर्माणानां सुकृतविरचनानाम् । राशिः पुञ्जः ॥ ९ ॥
पुण्यस्य अनुभावः प्रभावः यस्मात् तादृशं दर्शनं आलोकनं यस्य । पुण्या-
१ 'संनिकतेन' घ. २ 'महावीरप्रकाण्डम्' क-घ-प.

॰१२] उत्तररामचरितं १२७
आश्वासस्नेहभक्तीनामेकमायतनं महत् ।
प्रकृष्टस्येव धर्मस्य प्रसादो मूर्तिसुन्दरः ॥ १० ॥
आश्चर्यम् ।
विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निर्वृतिघन-
स्तद्दौर्जन्यं क्वापि व्रजति विनयः प्रह्वयति माम् ।
झटित्यस्मिन्दृष्टे किमित्र परवानस्मि यदि वा
महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ॥ ११ ॥
रामः—तत्किमयमकेपद एव मे दुःखविश्रामं दद्यात्पुत्रस्नेहयति च
कुतोऽपि निमित्तादन्तरात्मानम् । अथवा स्नेहश्च निमित्तसव्यपेक्ष इति विप्र-
निषिद्धमेतत् ।
व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु-
र्न खलु बहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते ।
नि पवित्रत्वानि । अनुभाव सम्मतिनिधय । दर्शनानि शास्त्राणि च यस्मि-
न् । 'अनुभाव प्रभावे च सत्ता च मतिनिधये' इत्यमर ॥ आश्वास इवेति
॥ १० ॥ आश्वासस्नेहयोः सान्त्वनप्रणययो सन्निध्योरिति भाव ।
भक्तीनां परन्तृचाणामिति भाव । एकं अद्वितीयम् । आयतनं स्थानम् ।
प्रकृष्टस्य आवरणस्य । धर्मस्य तत्रनेयादे । 'यजेतावरणैर्मृथ्यैः' इति
स्मरणात् । मूर्त्या सुन्दरः मूर्ति शरीर सुन्दर दस्येति वा । सौन्दर्येण मूर्त्त
इति भावः । प्रसाद अनुग्रह इव स्थित इति शेष । तथा चाश्वमेधस्यैव फलं
राम इति भाव ॥ १० ॥ विरोधो विश्रान्त इति ॥ ११ ॥ स प्रसिद्धः ।
विश्रान्तः विरत वीरो रसः निर्वृतिघनः सुखमान्द्र सन् । प्रसरति
व्यासो भवति । तत् परभण्डरम् । प्रह्वयति नक्षयति । अस्मिन् महापुरुषे ।
'पराधीन परवानायत्तामपि' इत्यमर । यदि वा अथवेत्यर्थं । 'मद्गोत यदिवा-
यथा' इति निकमार्क । तीर्थानां गुरुणानिव । महतां पूज्यानाम् । महार्घः
उत्सवपूर्वकपूजाविधिरित्यर्थ । 'मह उत्सवे' इति, 'पूजाविधावर्घ ' इति
चामर । कोऽपि अतिशयो हि ॥ ११ ॥ 'सहसा स्यादेकपदे' इति
जन्दी । दुःखाय विश्रामं रिरति अभावनिति यावत् । कुतः कस्मादपि ।
निमित्तात् कारणात् । निमित्तेन सव्यपेक्षः सापेक्ष इत्येतात् । विप्रतिपि-
द्धं विशेषेण निषिद्धमित्यर्थ ॥ तदेवोपपादयति ॥ व्यतिषजति इति ॥ १२ ॥
१ 'आश्वास इव भक्तीनामेकम्' ग, 'रुकमात्म्नन' क-घ-व. २ '० सप्रर.'
३ 'किमिति' ग; 'किमसि' क.

३२८ उत्तररामचरितं [ ६-१३
विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं
द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥ १२ ॥
लवः-चन्द्रकेतो क एते ।
चन्द्रकेतुः-प्रियवयस्य ननु तातपादाः ।
लवः-ममापि तर्हि धर्मतस्तथैव । यत प्रियवयस्य इति भवतोक्तम् ।
किं तु बहवः खलु भवतामेवंव्यपदेशभागिनस्तत्रभवन्तो रामायणकथा-
पुरुषाः । तद्विशेषं ब्रूहि ।
चन्द्रकेतुः-ननु ज्येष्ठतातपादा इत्यवेहि ।
लवः-( सोल्लासम् । ) कथं रघुनाथ एव । दिष्ट्या सुप्रभातम् अद्य यदयं
देवो दृष्टः । ( सविनयकौतुकं निर्वर्ण्य । ) तात प्राचेतसान्तेवासी लवोऽभि-
वादयते ।
रामः-आयुष्मन् एह्येहि । ( इति सस्नेहमालिङ्ग्य । ) अयि वत्स कृतं
कृतमतिविनयेन । अनेनवारमपरिक्लथ्य परिष्वजस्व माम् ।
परिणतकठोरपुष्करगर्भच्छदपीनमस्सृणसुकुमार ।
नन्दयति चन्द्रचन्दननिष्यन्दजडस्तर स्पर्श ॥ १३ ॥
लवः-( स्वगतम् । ) ईदृशो मा प्रत्यमीषामकारणस्नेहः । मया पुन-
रेभ्य एव द्रोद्धुमनेनायुधपरिग्रहः कृतः । ( प्रकाशम् । ) मृष्यन्त्विदानीं
लवस्य बालिशतां तातपादाः ।
आन्तरः अन्तःकरणात्मको हेतुः । पदार्थान् प्रतिरूपान् । व्यतिषजति
व्यतिषक्तान् सम्बद्धान् करोतीत्यर्थः । 'व्यतिषजन्ति सम्बध्नाति' इति श्रीनाथः ।
'उपाधिस्तु निमित्ते च' इति हेमचन्द्रः । तत्रोदाहरणमाह-हीति । पतङ्गस्य
रवेः । पुण्डरीकं सिताम्भोजम् । हिमरश्मौ चन्द्रे । उद्गते उदिते सति ।
चन्द्रकान्तशिला । द्रवती स्रवतीति माठरः । तथा च अतिदूरे रवौ चन्द्रेऽप्यु-
दिते यथा पुण्डरीकं विकसति चन्द्रकान्तश्च द्रवति । तथैव केनाप्यान्तरहेतुना
प्रीतयो वर्धन्त । नात्र निमित्तापेक्षेति भावः । 'प्रतिशब्दः प्रेम्णा च' इति वामनः
॥ १२ ॥ क एत इति पूजायां बहुवत्वम् । तथैव तातपादा इत्यर्थः । भवता-
मिति पूजायाम् । युष्मच्छब्दश्चन्द्रकेतुप्रमुखानामिति च व्यज्यते । भवत इति च
पाठः । एवं व्यपदेशः तातेति व्यवहारः स एव भागः येषामस्ति ते
भागिनः । तत्रभवन्तः पूज्याः । 'व्यपदेशस्तु व्यवहारः' इति संसारावर्ते ।
तेषु विशेषम् । अपरिक्लथं दृढम् ॥ परिणतकठोरेति ॥१३॥ परिणत-
१ 'अङ्गेन मामपरिक्लथे परिष्वजस्व' न. २ 'अभिद्रुग्धमनेन यदायुधपरिग्रह-
मावद्बप्पास्ततो दुर्योग' क-घ-प.

६-१४ ] उत्तररामचरितं १२९
रामः-किमपराद्धं वत्सेन ।
चन्द्रकेतुः-अश्वानुयात्रिकेभ्यस्तातमपराधविकरणमुरुबहुल वीरायित-
मनेन ।
रामः-नन्वयमलंकारः क्षत्रस्य ।
न तेजस्तेजस्वी प्रसृतमपरेषां विषहते
स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः ।
मयूखैरश्रान्तं तपति यदि देवो दिनकरः
किमाग्नेयो ग्रावा निकृत इव तेजांसि वमति ॥ १४ ॥
चन्द्रकेतुः- अमर्षोऽप्यस्यैव शोभते महाबीरस्य । पश्यन्तु हि तात-
पादाः प्रियमबलनियुक्तजृम्भकास्त्रनिरुद्धरम्भितानि सर्वतः सैन्यानि ।
रामः-वत्स लव संह्रियतामस्त्रम् । त्वमपि चन्द्रकेतो निर्व्यापारविल-
क्षितानि सान्त्वय बलानि ।
लवः-यथाज्ञापयति तातः । ( इति प्रणिधानं नाटयति । )
चन्द्रकेतुः-यथादिष्टम् । ( इति निष्क्रान्तः । )
लवः-तात प्रशान्तमस्त्रम् ।
रामः-वत्स सरहस्यप्रयोगसंहाराण्यस्त्राण्याम्नायवन्ति ।
ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा
परं सहस्राः शरदस्तपांसि ।
कठोरपुष्कराणां विकसितपद्मारविन्दानाम् । आन्तरपुटवत् पीनः स्थूलः ।
जडः शिशिरः ॥ द्रोग्धुं द्रोहं कर्तुम् । वालिशतां मौर्व्यम् । वीरवदाचरितं
वीरायितं पौरुषं कृतमित्यर्थः । ध्वनिध ॥ न तेजस्तेजस्वीति ॥ १४ ॥
प्रसूतं व्याप्तम् । तस्य तेजस्विनः । प्रकृतिनियतत्वात् जन्मसिद्धत्वात् ।
'जन्मसिद्धस्वभावेषु प्रकृति.' इति कश्चित् । अकृतकः अकृत्रिमः । मयूखैः
किरणैः । अश्रान्तं भनिशम् । तपति यदि तपति चेत् । आग्नेयग्रावा
'सूर्यकान्तरत्नमिभा' इति, 'विकृतः स्यादुपकृत' इति चामरः । 'तस्मिन्
विप्रकृताः काले' इति ईश्वरकृष्णमिश्रः ॥१४॥ निर्व्यापाराणि व्यापाररहि-
तानि । अत एव विलक्षणा(क्षिता?)नि । बलानि सैन्यानि । प्रणिधानं
ध्यानम् । सरहस्या. जृम्भकाणां प्रयोगोपसंहाराः येषु तानि । पाराय-
१ 'प्रसहते' घ-व. २ '० नियुक्तेन जृम्भकास्त्रेण विकन्द सम्भितानि सर्वसैन्यानि'
न. ३'०णहारजृम्भकास्त्राणि दिष्ट्या इत्यक्षतारि संपदन्ते' न. ४'दरःसहस्रं' क-न.

१३० उत्तररामचरितं [ ६-१७
एतान्यपश्यन्गुरवः पुराणाः
स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥ १५ ॥
अथैतन्मन्त्रपारायणोपनिषदं भगवान्कृशाश्वः परःसहस्रसंवत्सरान्तेवासिने
कौशिकाय प्रोवाच । स तु भगवान्मह्यमित्येष गुरुपूर्वानुक्रमः । कुमारस्य
कुतः संप्रदाय इति पृच्छामि ।
लवः—स्वतःप्रकाशान्यावयोरस्त्राणि ।
रामः—( विचिन्त्य । ) किं न संभाव्यते । प्रकृष्टपुण्यपरिपाकोपादान-
कोऽपि महिमा स्यात् । द्विवचनं तु कथम् ।
लवः—भ्रातरावां यमौ ।
रामः—स तर्हि द्वितीयः कः ।
( नेपथ्ये । ) दाण्डायन
आयुष्मतः किल लवस्य नरेन्द्रसैन्यै-
रायोधनं ननु किमात्थ सखे तथेति ।
अद्यास्तमेतु भुवनेष्वधिराजशब्दः
क्षत्रस्य शस्त्रशिखिनः शममद्य यान्तु ॥ १६ ॥
रामः—अथ कोऽयमिन्द्रमणिमेचकुरुच्छवि-
र्ध्वनिनेव बद्धपुलकं करोति माम् ।
नवनीलनीरधरधीरगर्जित-
क्षणबद्धकुड्मलकदम्बडम्बरम् ॥ १७ ॥
लवः—अयमसो मम ज्यायानार्यः कुशो नाम भरताश्रमान्प्रतिनिवृत्तः ।
रामः—( सकौतुकम् । ) वत्स इत एवाह्वयैतमायुष्मन्तम् ।
लवः—एवम् । ( इति परिक्रामति । )
पश्य पठमस्य । उपनिषदं । तमरेभ्य प्रभृति । अन्तेवासिने शिष्याय ।
गुरूणाम् । कुतः कस्मात् । पुण्यानां परिपाक परिणाम एव उपादानं
कारणं यस्य । उपादानमिति यमायिति च ध्वनी । तथा अनिशयेनेत्यर्थ ॥
आयुष्मतः किलेति ॥ १६ ॥ क्षत्रम्य रामस्येति भावः । शस्त्राण्येव
शिखिनः अग्नय ॥ १६ ॥ अथ कोऽयमिन्द्रेति ॥ १७॥ इन्द्रमणिवत्
मेचका नीला छविः कान्ति यम्य । धीरगर्जितक्षणे गम्भीरस्तनितक्षणे ।
यद्धकुड्मलः यः कदम्बो नीर तस्य डम्बरः शारभटी यस्य तम् ।
१ 'अथैतास्मन्त्रान्द्रोपनिषदम्' ग-क. २ 'सहस्राधिकसंवत्सरपरिचर्यानिरा
यान्ते०' न. ३ 'पूर्वानुक्रमः' घ, 'क्रमः' घ. ४ 'भुवनेषु च राज०' न.

६-१९ ] उत्तररामचरितं १३१
( ततः प्रविशति कुशः । )
कुशः- ( साकूतहर्षनेत्रं धनुरास्फालयन् । )
दत्तेन्द्राभयदक्षिणं भगवतो वैवस्वताद्वा मनो-
दृप्तानां दहनाय दीपितनिजक्षत्रप्रतापाग्निभिः ।
आदित्यैर्यदि विग्रहो नृपतिभिर्धन्यं ममैतत्ततो
दीप्तास्त्रस्फुरदुग्रदीधितिशिखानीराजितस्यं धनुः ॥ १८ ॥
( इति विकटं परिक्रामति । )
रामः-कोऽयमिन्क्षत्रियपोतके पौरुषातिरेकः ।
दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा
धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् ।
कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो
वीरो रसः किमयमभ्युत दर्प एव ॥ १९ ॥
लवः- ( उपसृत्य । ) जयन्त्वार्यः ।
कुशः-आयुष्मन् किमियं वार्ता युद्धं युद्धमिति ।
लवः-यत्किञ्चिदेतत् । आर्यस्तु दृष्टभावमुत्सृज्य विनयेन वर्तताम् ।
कुशः-किमर्थम् ।
'आरभटी चारभटीकाऽम्बरश्च' इति रुद्रः ॥ १७ ॥ दत्तेन्द्राभयेति ॥ १८ ॥
वैवस्वतान्मनोरागतैः जातायैः । संभूतिरिति यावत् । दृप्तानां गर्वितदै-
त्यानाम् । आदित्यैः वैकर्तनैः । 'ऐक्ष्वादिजनकादित्यविदेहरघवो दिशः'
इत्यमरः । मानितैरिति च पाठः । ततः विस्तृतः । विग्रहो यदि युद्धं चेत् ।
धनुः । दीप्तास्त्राण्येव स्फुरन्तौ उग्रदीधिती अग्निमूर्ती तयोः शिखानिः
ज्वालाभिः । नीराजिता कृतनीराजना । गुम्भि(म्फि?)तेति यावत् । ज्या
मौर्वी यस्मिन् तादृशं शोभतामिति शेषः । धनुर्भ योजितास्त्रं भवत्विति भावः
॥१८॥ क्षत्रपोते क्षत्रियडिम्भे । पौरुषस्य सामर्थ्यस्य । अतिरेकः आधि-
क्यम् ॥ दृष्टिस्तृणीकृतेति ॥१९॥ जगत्त्रये मत्ताः । 'बलाधिके च सत्त्वोऽ-
स्त्री' इत्यमरशेषः । गतिः गमनम् । पादार्पणक्रम इति यावत् । 'बाल्ययौवनम-
ध्यस्थं वयः कौमारकं विदुः ।' इति नन्दी । गुरुतां गुरुत्वं गुणविशेषं
महत्त्वं च । गिरिवदिति कथनं गुरुतायां सार्वकालिकत्वसूचकम् । उत
अथवा । 'औद्धत्यमशङ्को दर्पः ।' इति गोवर्धनः ॥ १९॥ युद्धमित्यनादरे ।
यत्किञ्चिदिति कथनं आत्मसदृशयुद्धाभावज्ञापकम् । दृप्तभावं दर्पम् ।
, १ 'सक्रोधं कृतधैर्य' न. २ 'दमनाय' भ. ३ 'दीप्तास्त्र०' न-घ-व.
४ 'उत्सृज्याधोऽस्मिन् विनयेन' व-घ.

१३२ उत्तररामचरितं [५-२०
लवः—यदय देवो रघुपतिस्तिष्ठति। स च दिदृक्षावयोस्कण्ठते च
युष्मत्सैनिकपंक्त्य ।
कुशः—(सतर्कम्।) स रामायणकथानायको ब्रह्मकोशस्य गोपायिता।
लवः—अथ किम्।
कुशः—आशंसनीयपुण्यदर्शनः स महात्मा। किं तु कथमस्माभिरुपग-
न्तव्य इति न संप्रधारयामि।
लवः—यथैव गुरुस्तथोपसदनेन।
कुशः—कथं हि नामैतत्।
लवः—अभ्युदात्तः सुजनश्चन्द्रकेतुरेौरिमलेयः प्रियवयस्येति सख्येन मामु-
पतिष्ठते। तेन तत्सम्बन्धेन धर्मतात एवायं राजर्षिः।
कुशः—संग्रह्यवचनीयो राजन्येऽपि प्रश्रयः।
(उभौ परिक्रामतः।)
लवः—पश्यत्वेनमार्यो महापुरुषमाकारानुभावगाम्भीर्यसम्भाव्यमानवि-
विधलोकोत्तरसुचरितातिशयम्।
कुशः—(निर्वर्ण्य।)
अहो प्रासादिकं रूपमनुभावश्च पावनः।
स्थाने रामायणकविर्देवी वाचं व्यवीवृतत् ॥ २० ॥
(उपसृत्य) तात प्राचेतसान्तेवासी कुशोऽभिवादयते।
रामः—एह्येह्यायुष्मन्!
आवयोरिति सप्तमीद्विवचनम्। धातृङ्.। ब्रह्मण एव विप्रा त एव कोशाः
अर्थांप.। ‘वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्र.’ इत्यमरः। ‘गुरुस्तात उपाध्याय.’
इति पठन् इति शेषः । उदात्त महान् । और्मिलेयः ऊर्मिलापुत्र. ।
‘सख्यं साप्तपदीनम्’ इत्यमर । राजन्ये क्षत्रियविषये । प्रश्रयः विनदः ।
...श्चास्र इति रभसः। आकारानुभावस्य स्वरूपप्रभावस्य। गाम्भीर्येण ॥
अहो प्रासादिकमिति ॥ २० ॥ प्रासादिकं प्रसादनदानम् । ‘माहात्म्ये
चानुभाव.’ इति वषिल । वाल्मीकिः रामायणमुद्दिश्य । वाचं सरस्वतीम् ।
व्यवीवृतत् वर्तयति स्मेल्यर्थः। परिणामयति स्मेति यावत्। स्थाने युक्तम्
१ 'रघुनन्दनः स्थितः । स रामायणकथानायको ब्रह्मकोशस्य गोप्ता' इति
सूत्रवाक्य न-पुस्तके. २ 'भवीवृनद्' क, 'मवीवृषत्' न.

६-२३] उत्तररामचरितं १३३
अमृताध्मातजीमूतस्निग्धसंहननस्य ते।
परिष्वङ्गाय वात्सल्यादयमुत्कण्ठते जनः॥ २१॥
(परिष्वज्य। स्वगतम्।) तत्किमपत्यमयं दारकः।
अङ्गादङ्गात्स्रुतः इव निजस्नेहजो देहसारः
प्रादुर्भूय स्थित इव बहिश्चेतनाधातुरेकः।
सान्द्रानन्दक्षुभितहृदयप्रस्रवेनेव सृष्टो
गात्रं श्लेषे यदमृतरसस्रोतसा सिञ्चतीव ॥ २२ ॥
लवः—तात ललाटंतपो घर्मांशुः। तदत्र सालवृक्षच्छायाये मुहूर्त्तमासनप-
रिग्रहं करोतु तातः।
रामः—यदभिरुचितं वत्सस्य।
(सर्वे परिक्रम्य यथोचितमुपविशन्ति।)
रामः—(स्वगतम्।)
अहो प्रश्रययोगेऽपि गतिस्थित्यासनादयः।
साम्राज्यशंसिनो भावाः कुशस्य च लवस्य च ॥ २३ ॥
॥ २० ॥ अमृताध्मातेति ॥ २१ ॥ अमृतेन सुधया। आध्मातः पूरित-
च जीमूतः मेघः। तस्येव स्निग्धं संहननं वपुः यस्य । 'मसृणश्यामयोः
स्निग्धम्' इति शाश्वतः ॥ २१ ॥ अङ्गादङ्गादिति ॥ २२ ॥ 'अङ्गादङ्गादिति'
श्रुतिः । यद. । निजस्नेहजः स्वप्रेमसंभवः। सारो बलं एको मुख्यः ।
चेतनायाः धातुः। 'कामोद्रेके चेतने' इति, 'धातु' स्याद्गर्भविकृतौ' इति
शब्दमालाभण्डार्थवी । आनन्देन क्षुभित. स्थानाद्गत्यासी हृदयप्रस्रवः तेन
सिक्तः । प्रस्रव आर्द्रता । 'पाडता' (पाण्डा ?) इति महाराष्ट्राः । स तादृशः
सम...यावत्। आश्लेषः आलिङ्गनम् । मम ये हिमप्योतं तुहिननिर्गलनम्।
आ समन्ताद् शंसतीव । एतदालिङ्गनमतिमुखशीतलमिति भावः ॥ २२ ॥
'कठोर...सूर्य्यं दृष्टो रविः करे' । यदा ललाटं तपति स्याल्ललाटन्तपस्तदा ॥'
डल्मरशेषः । 'भूर्जंशु मण्डस्मात्' इति धन्वन्तरिः । आसनपरिग्रहं
शासनं गृहाण । ध्वनिय ॥ अहो प्रश्रययोगेऽपीति ॥ २३ ॥ प्रश्रययोगे
अनन्यकर्तृरविनययोगेऽपि । स्वस्यैवोपचारकतादशायामपीति भाव । 'योग-
सन्नहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु' इत्यमरः । स्थितिः अवस्थानम् । आसनं
उपवेशनम् । अनयोराङ्गत्वेन रूपणादिकं प्रद्यते । भावाः चेष्टा लक्षयन्ति कः ।
१ 'मिह' घ. २ 'परिप्वङ्गत' ब. ३ 'तत्किमप्य च दारकः' न. ४ 'स्रुत'
के-घ. ५ 'निजो देहजः स्नेहसारः' घ-च. ६ 'इव' क-घ. ७ 'प्रस्रवेणावसित्तः'
ग. ८ 'आश्लेष. स दि मम हिमख्योतनादांसतीव' न. ९ 'ललाटंतपस्तपति' न.
१२ उ०

१३४ उत्तररामचरितं [ ६-२५
वपुरवियुतसिद्धा एव लक्ष्मीविलासाः
प्रतिकलकमनीयां कान्तिमुद्भेद्यन्ति ।
अमलिनमिव चन्द्रं रश्मयः स्वे यथा वा
विकसितमरविन्दं विन्दवो माकरन्दाः ॥ २४ ॥
भूयिष्ठं च रघुकुलकुमारच्छायाममयोः पश्यामि ।
कठोरपारावतकण्ठमेचकं
वपुर्वृपस्कन्धसुबन्धुरांसकम् ।
प्रसप्रत्तिहस्तिस्मितं च वीक्षितं
ध्वनिश्च मङ्गल्यमृदङ्गमांसलः ॥ २५ ॥
(निपुणं निरूप्य ।) अये न केवलमस्मत्संवादिनी आकृतिः ।
अपि जनकसुतायास्तच्च तच्चानुरूपं
स्फुटमिह शिशुयुग्मे नैपुणोन्नेयमस्ति ।
'भावस्सत्त्वास्वभावाभि... लक्षणे' इति कपिल ॥ २३ ॥ भङ्गान्तरेणाह ॥
वपुरवियुतसिद्धेति ॥ २४ ॥ वपुषा अवियुताः अविमुक्ता सन्त :
सिद्धाः सहजसिद्धा इति यावत् । 'काष्ठा निशत्तु या फलाः' इति
हरदत्तः । उन्नेदयन्ति प्रकाशयन्ति । स्वे आत्मीया । 'श्वो शता-
वात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वेऽस्त्रिया धने' इत्यमर । माकरन्दाः मक-
रन्दसम्बन्धिन । यथा चेत्युपमानपदम् । 'यथैव वा य यद्वच्च यथा वा'
इति भेदारः ॥ २४ ॥ 'भूयिष्ठम्वित' इत्यमर । रघुकुलस्यैव कुमारमिति
विवेक ॥ कठोरपारावतेति ॥ २५ ॥ कठोरः तरुण इति यावत् ।
'मेचकश्याम .. ...मनोहरम्' इति त्रिकमार्क । सुशार पादपूरक ।
व्यर्थ इति यहव । वीक्षितं अवलोकनं । प्रसप्रं च तत् सिंहस्येव स्ति-
मितं निश्चलमित्यर्थ । माङ्गल्य-...सौ मृदङ्गस्येव मांसलः गम्भीर इति
भाव । 'मङ्गले साधु मङ्गल्य' इति नन्दी । 'सर्वमङ्गलमङ्गल्ये' इति श्रीसूक्त-
भाष्ये स्पष्टमेतत् ॥ अपि जनकसुताया इति ॥ २६ ॥ तत्तत् चिह्न-
मिति थे...यमजायत्स्वलोपमम् । शिशु इति प्रेमोपचार बालानित्यर्थ ।
अपिसम्भावनायाम् । 'धन्यो मातृमुरस्तुन' इति मयण्डितान्तमनुसरन् ।
१ 'अवेहिन' क-घ-च. २ 'प्रतिक्षणकमनीय' घ-ध, 'कमनीय' क. ३ 'का-
न्तिमरोत्तयन्ति' क-च-घ. ४ 'रस' क-घ-व. ५ 'हे ममोदा' क-प-घ.
६ 'विकसितमिव पद्म' क-घ-ध. ७ 'भूयिष्ठ च रघुकुलकुमारमनयो' न.
८ 'बन्धुरांनयो.' न; 'स्कन्धमवगुरांरायो' घ, 'अन्थुरांगकम्' घ. ९ अ-
सादहसंवादिनी' क-प; 'असादश' न.

६-२७] उत्तररामचरितं १३५
ननु पुनरिव तन्मे गोचरीभूतमक्ष्णो-
रमिनवशत्पद्मश्रीमदास्यं प्रियायाः ॥ २६ ॥
शुक्लाच्छदन्तच्छविसुन्दरेयं
सैवोष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः ।
नेत्रे पुनर्यद्यपि रक्तनीले
तथापि सौभाग्यगुणः स एव ॥ २७ ॥
( विचिन्त्य । ) तदेतत्प्राचेतसाध्युषितमरण्यं यत्र किल देवी परित्यक्ता ।
इयं चानयोराकृतिर्ययोऽनुभावश्च । यदपि स्वतः प्रकाशान्यस्त्राणीति तत्र
विमृशामि । अपि खलु तच्चित्रदर्शनप्रासङ्गिकमस्त्राभ्यनुज्ञानमुद्भूतं स्यात् ।
न ह्यसाम्प्रदायिकान्यस्त्राणि पूर्वैषामप्यनुशुश्रुम । अय च संप्लवमानमात्मानं
मुखानिशयो हृदयस्य मे विस्रम्भयते । र्धमादिति च भूयिष्ठमात्मसंवादः ।
भूयिष्ठ च मया द्विधा प्रनिपन्नो देव्या गर्भिणीभाव आसीत् । ( सास्रम् । )
परां रूढे स्नेहे परिचयविकासादुपचिते
रहो निर्बन्धाया अपि सहजलब्धाजडदृशः ।
सुख तु तरीय...ह--नन्विति । अभिनवं अध्वान (१) । श्रीः शोभा ।
'श्रीर्वेषादौ' इति विश्व । तत् अनुश्मान आस्यम् । ननु निश्चये । पुनरिव
शब्दालङ्कारो इति दयालव ॥ २६ ॥ शुक्लाच्छदन्तेति ॥ २७ ॥ शुक्ला...
अच्छा निर्मला । मुद्रा...रेति चय । कर्ण एव पाश । रूपत्वेनि
कल्पलताकारः । रक्तेति । 'नीलरक्तान्तलोचन' इति महापुरुषलक्षणम् ।
स एव प्रियासम्बन्ध्येवेत्यर्थे ॥ २७ ॥ तनापीति-अत्राणा स्वतः-
प्रकाशनेत्यर्थ । प्रासङ्गिकं प्रसङ्गभवम् । शस्त्राभ्यनुज्ञानमिति-सर्वथा
एतानि त्वत्प्रभवमुपस्थास्यन्तीति प्रथमाङ्के चित्रपटिकादर्शनावसरे मयैवाभ्य-
नुज्ञा कृतेति भाव । असाम्प्रदायकानि देशिकाम्यनुज्ञानेतराणीत्यर्थ ।
सुप्लवमानयो. उन्मेषड्रेल्यौ । विस्रम्भः विश्वास । आत्मना सह
सवाद इत्यर्थ । जीवद्वयरूपे अपत्ये विद्र यस्मिन् ॥ परां कोटिं स्नेहे
इति ॥ २८ ॥ 'उपचारो बहिरुस्नेह प्रीतिरन्तरमुच्यते' इति वस्तुनिर्णयः ।
सहजलब्धा चासौ सा समन्तान्नभ्नेतरविषय इति यावत् । जडे अरम-
१ 'मुक्तच्छ' क-घ-च. २ 'वपुश्च' घ, 'अन्तर्भवनमदो' घ. ३ 'इति
च । हतारि खलु हरिरि वित्र' न. ४ 'प्रसङ्ग' न. ५ 'अय दिन्प्रत्यक्षुर' म,
'हाय च संप्लव' प. ६ 'सुमुख जाङ्गिरथ' न-क. ७ 'विप्रलम्भ' न.
८ 'दमा..वाद' दत्त्राणि घ-ख-पुस्तस्थो. ९ 'परां कोटि स्नेहे' न.
१० 'अपिचते' न.

१३६ उत्तररामचरितं [ ६-३०
मयैवादौ ज्ञातः करतलपरामर्शकलया
द्विधा गर्भग्रन्थिस्तदनु दिवसैः कैरपि तया ॥ २८ ॥
(रुदित्वा) तत्किमेतौ पृच्छामि केनचिदुपायेन ।
लवः—तात किमेतत् ।
बाष्पवर्षेण नीतं वो जगन्मङ्गलमाननम् ।
अवश्यायावसिक्तस्य पुण्डरीकस्य चारुताम् ॥ २९ ॥
कुशः—अयि वत्स
विना सीतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः
प्रियानाशे कृत्स्नं किल जगदरण्यं हि भवति ।
स च स्नेहस्तावानयमपि वियोगो निरवधिः
किमेवं त्वं पृच्छस्यनधिगतरामायण इव ॥ ३० ॥
रामः—( स्वगतम् । ) अये तटस्थै आलापः । कृतं प्रश्नेन । मुग्धहृदय
कोऽयमाकस्मिकस्ते परिप्लवो विकारः । एवं च निर्भिन्नहृदयावेगः शिशु-
स्फारिणौ दृशो नेत्रे यस्या । कलया चातुर्येण । 'ग्रन्थिर्मर्मणि' इति या-
दव । तया सीतयेत्यर्थ ॥ २८ ॥ केनचित् अन्यापदेशेनेत्यर्थ ॥ बाष्प-
वर्षेणेति ॥ २९ ॥ ते तव । 'बाल्ये सुतानां...त्वदाहारपूर्णा गिर' इति भो-
जचरिते । जगतां मङ्गलं येन यस्माद्वा । अवश्यायैः हिमं । पुण्ड-
रीकस्य हिममिव स्वन्मुखस्य बाष्पधारापि चारुतेति भाव । अनेन अ-
नितरसाधारण सौन्दर्ये व्यज्यते । अत एव 'किमिव हि मधुराणा मण्डनं
नाकृतीनाम्' इत्यस्यापत्यातशाकुन्तले । पुण्डरीकेति कथनात् पाण्डिमा
लक्ष्यते । तथा च-'या दशा विरहे स्त्रीणां सैव पुंसामपि' इति काव्यचि-
न्तामणौ ॥ २९ ॥ विना सीतादेव्या इति ॥ ३० ॥ सीतयेव देवी
तया । 'देवी कृताभिषेकायाम्' इत्यमर । अरण्यमिव दुरुत्तरमित्यर्थः । यापि
...सस्नेह ह (१) तावान्या छेद इत्येवालम् । तथापि स्थितस्य गतिश्चिन्त-
नीयेति न्यायात् । सः प्रसिद्ध । स्नेहः तावान् अगण्य इत्यर्थ ॥ अन-
धिगतं रामायणं येन । अत्र प्रथमो हिकार पादपूरक इति कश्चित् । तन्न
'नहि नो नापीति' अमरसिंहेनाभिधानात् । द्वितीयस्तु प्रसिद्धवाचक । इत्थं
किमिति भ्रान्त पाठ । बतेति साधु । अये इत्याश्चर्ये ॥ ३० ॥ तटस्थः
षष्टत (?) अनेन ज्ञातोऽस्मीति भाव । आकस्मिकः अकस्माद्भव ।
परिप्लवः चपल । विनिर्भिन्नं भेदितं च यत् हृदयं तस्मिन् आवेगः
१ 'अवश्यायाम्बुसिक्तस्य' घ. २ 'तटस्थस्त.' क-घ-प. ३ 'स्नेहस्तैरप्य.'
क, 'संहृष्टापिक्षार' न.

जनेनाप्यनुकम्पितोऽस्मि । भवतु तावदन्तरयामि । ( प्रकाशम् ।) वत्सौ
रामायणं रामायणमिति श्रूयते भगवतो वाल्मीकेः सरस्वतीनिष्यन्दः प्रश-
स्तिरादित्यवंशस्य । तत्र कौतूहलेन यत्किञ्चिच्छ्रोतुमिच्छामि ।
कुशः—स इत्थ एव सन्दर्भोंऽस्माभिरादृतः । स्मृतिप्रत्युपस्थितौ
तावदिमौ बालचरितस्यान्त्येऽध्याये द्वौ श्लोकौ ।
रामः—उदीरयतं वत्सौ ।
कुशः—
प्रकृत्यैव प्रिया सीता रामस्यासीन्महात्मनः ।
प्रियभावः स तु तया स्वगुणैरेव वर्धितः ॥ ३१ ॥
तथैव रामः सीतायाः प्राणेभ्योऽपि प्रियोऽभवत् ।
हृदयं त्वेव जानाति प्रीतियोगं परस्परम् ॥ ३२ ॥
रामः—कष्टमनिदारुण्यं हृदयमर्मोद्घातः । हा देवि एवं किल तदा-
सीत् । अहो निरन्वयविपर्यासविरसवृत्तयो विप्रलम्भपर्यवसायिनस्तापयन्ति
संप्रसादवृत्तान्ताः ।

सभ्रमः यस्य । शिशुजनेनाप्यनुकम्पितोऽस्मि । इतेनेनश्च कैमुतिकन्याय-
भावः । अन्तरयामि छादयामि इत्यर्थः । निष्यन्दः गलनम् । प्रशस्तिः
प्रशंसा । स्मृतिप्रत्युपस्थितौ स्मृतौ इति यावत् । बालेति बाल-
काण्डचरित्रस्य । अन्त्ये चरमे । 'अध्यायस्सर्ग' इति केदार । वत्सा-
विति द्विवचनसंबोधनम् ॥ प्रिया तु सीतेति ॥ ३१ ॥ गुणे दयादाक्षि-
ण्यादिनि । रूपाणा सौन्दर्याणा गणैः राशिभिश्च । एवकारश्चकारार्थः ।
अनेकार्थ्याच्छब्दानां यथाप्रकरणं बुधैर्ज्ञेयोऽर्थ इति दण्डिवचते । प्रीतिः
सन्तोषः । व्यवर्धत तस्यानिति शेषः ॥ ३१ ॥ तथैव राम इति ॥ ३२ ॥
रामस्य सीता यथा तथैवेत्यर्थः । हृदयमित्येकवचनमहिम्ना उभयोर्हृदय-
मेकमेव, वपुषी परं द्वे इति भावः । परस्परं प्रीतियोगं तु हृदयमेव
जानातीत्यन्वयः ॥ ३२ ॥ मर्मतः पूर्वानुभूतावस्था । 'उद्घात आरम्भः'
इत्यमरः । एवं श्रोत्रद्वयानुस्यूतेत्यर्थः । निर्गतश्च वन्यस्य विपर्यासः
वैपरीत्यं यस्मात् । तादृश् वृत्तं चरितं यस्मिन् सा पाप्मी विप्रलम्भस्तद्वत्तारः
तस्य स्मृतिः स्मरणं । तत्पर्यवसायिनः स्मरणपर्यवमानवन्त तावकाः
त्वदीया । संप्रसादस्य सम्यक् प्रसन्नतायाः । वृत्तान्ताः उद्गता इत्यर्थ ।
वंशोदितचरित्रश्रृङ्गारस्मरणपर्यवसायिनी जाता तव प्रसादवर्तिरिति भावः ।
—'विपर्यासो वैपरीत्ये' इति, 'अन्वयो वंशे' इति, 'वृतं चरिते' इति च, 'वि-

१ 'विपर्यासविरसप्रवृत्तस्मृतिपर्यवसायिनस्तावकाः संप्रसादवृत्तान्ताः' न.

१३८ उत्तररामचरितं [ ६-३५
क्व तावानानन्दो निरतिशयविश्रम्भबहुलः
क्व चाऽन्योन्यप्रेम क्व च नु गहनाः कौतुकरसाः ।
सुखे वा दुःखे वा क्व नु खलु तदैक्यं हृदययो-
स्तथाप्येष प्राणः स्फुरति न तु पापो विरमति ॥ ३३ ॥
भोः कष्टम् ।
प्रियागुणसहस्राणामेकोन्मीलनपेशलः ।
य एष दुःसहः कालस्तमेव स्मारिता वयम् ॥ ३४ ॥
यदा किंचित्किंचित्कृतपदमहोभिः कतिपयै-
स्तैदीषद्विस्तारि स्तनमुकुलमासीन्मृगदृशः ।
वयःस्नेहाकूतव्यतिकरघनो यत्र मदनः
प्रगल्भव्यापारः स्फुरति हृदि मुग्धश्च वपुषि ॥ ३५ ॥
लवः—अयं च मन्दाकिनीचित्रकूटवनविहारे सीतादेवीमुद्दिश्य रघुपते.
श्लोक —
प्रलम्भस्तु शृङ्गारे' इति मेदिन्यमरकपिलसंसारावर्ता ॥ क्व तावानानन्द
इति ॥ ३३ ॥ विश्रम्भः विश्वास । बन्धनाऽस्तीति भाव । चेतः मन ।
यत्र यत्र यस्मिन् मनसीत्यर्थ । तद्भेदलेशरहितं प्रसिद्धं वा । हृदययोः
आवयोरिति शेष. । 'पुंसि भूय्यसवः प्राणा.' इत्यमराद्यनुशासनात् प्राणा इति
वक्तव्ये प्राण इति कृते प्रमाद इति केचित् । तन ॥ 'हृदि प्राणो' इति
तस्योक्ते । विरमति विरतो भवति । एतेन तद्विरहव्यथायां अपानादयो
विरता , पुनराशानुबन्धात् प्राणमात्र हृदि वर्तत इति भाव ॥ ३३ ॥ प्रि-
यागुणेति ॥ ३४ ॥ उन्मीलनं उदय । प्रकृते स्मरणमिति यावत् । तं
कौमाराविर्भावरूपमेव कालमित्यर्थ ॥ ३४ ॥ यदा किंचित्किंचिदिति
॥ ३५ ॥ स्तनमुकुलं कर्तृ । यदा अहोभिः दिवसैः । कृतपदं कृत-
स्थान । चतुर्थपाद सहदीति (?) मूलम् । तदा ईषत् मनाग् । विस्तारि
विस्तारशालि । आसीत् । यस्मिन् यत्र हृदि । वयसः स्नेहे प्रादुर्भावरूपे
प्रेम्णि । आकूतं अभिप्राय । तस्य व्यतिकरेण सम्बन्धेन । घनः सान्द्र ।
मदनः । प्रगल्भव्यापारः प्रकटव्याप्ति सन् । चरति । वपुषि च मुग्धः
मनोज्ञ । चरतीत्यर्थ । तथा च मदनः वयसा सह हृदि वपुषि च प्रौढ
१ 'क्व चेऽन्योन्य यज्ञा.' घ-थ. २ 'क्रमोन्मीलनतत्पर ' न; 'क्रमोन्मीलन' घ.
३ 'दुःसह.' भ. ४ 'तदा' क-घ-य. ५ 'यदेतद्विस्तारि' न. ६ 'चित्रकूट-
कामेनि मन्दाकिनीविहारे' न.

६-३७ ] उत्तररामचरितं १३९
त्वदर्थमिव न्यस्तः शिलापट्टोऽयमग्रतः ।
यस्यायमभितः पुष्पैः प्रवृष्ट इव केसरः ॥ ३६ ॥
रामः-( सच्छवालितस्नेहकरुणम् ) बते हि नाम मुग्ध शिशुजन-
विशेषात्स्वदण्डधर । हा देवि स्मरसि वा तस्य प्रदेशस्य तत्समयविस्रम्भा-
तिप्रसङ्गसाक्षिणः ।
श्रमाम्बुशिशिरीभवत्प्रसृतमन्दमन्दाकिनी-
मरुत्तरलितालकाकुलललाटचन्द्रद्युति ।
अकुङ्कुमकलङ्कितोज्ज्वलकपोलमुत्प्रेक्ष्यते
निराभरणसुन्दरश्रवणपाशमुग्धं मुखम् ॥ ३७ ॥
आसीदिति भाव ॥ ३५ ॥ त्वदर्थमिव निन्यस्त इति ॥ ३६ ॥ 'चतु-
स्त्रोणा शिला शिलापट्ट' इति त्रिकाण्डी । 'धलोमण्डा' इति महाराष्ट्राः ।
यस्य शिलापट्टस्य । समन्तत इति भाव । 'य चायमभित' इति वा पाठः ।
'केसरः काञ्चनद्रुम' इति धन्वन्तरि । 'शोन्दलहीरुङ्ग' इति महाराष्ट्राः ।
पुष्पैः प्रवृष्टः प्रकर्षेण वृष्ट । कृतपुष्पवर्ष इति यावत् । द्वितीयतृतीयपाद-
योर्र्यामेति ध्वनि ॥ ३६ ॥ सेति-रहोगततया लज्जा । बालोक्तमिति स्मि-
तम् । पत्या आत्मार्यतया वन स्नेहः । ईदृशमपि लडोऽङ्गे करुणा दन्त
ऽङ्गतो रहोया सर्वत्रैवम्भूत्तम् ॥ हा देवीत्यादिकथन हृदयस्थिता सीता प्रदीति
बोध्यम् । चाशब्द किमर्थ । तस्य यावत्सेति ध्वनि । विस्रम्भ. विश्वास ।
तेनातिप्रसङ्गः सुरतान्तादि भाव ॥ तदेवाह-धमाम्बुशिशिरीभ-
वदिति ॥ ३७ ॥ धमजले शीतलभवन् । प्रसृतः व्याप्त । मन्दः
सूसूनय । न मन्दाकिनीमारत । तेन तरलितैः । कम्पितै । अलकैः
भूर्णकुन्तलै । आकुलं ढोढ तदेव चन्द्रः तस्य युतिः कान्ति यस्मिन् ।
ललाटस्य चन्द्र इति सादृश्यरूपे धीनाथ । कुङ्कुमेन कलङ्किनी लाञ्छितां न
भवन इति अकुङ्कुमकलङ्कितो । उज्ज्वलौ सत प्रकाशमानौ कपोलो
यस्मिन् । कुङ्कुम कुङ्कनादिप्रचुर रङ्गविशेष । 'पथे' इति द्राविडा । प्रवृवे
रङ्गकुङ्कुमेति कथन वनवासार्हालेभ्यप्रयुक्तनित्यवगन्तव्यम् । एतेन कविना
निवद्वाभित्वं सूचितम् । निर्गतो आभरणे य तौ सुन्दरयो श्रवणयोः
पाशो ताडपने दलाव् । तादृश च तन्मुग्धं मनोहरम् । अनेन कृतावशुर
इति बोध्यम् । मुखं वदनम् । उत्प्रेक्षितं ईदृगिद तारांपेति योजेना कृत्वा
इतरथं । मयेति शेष । तथा च निरूपाधिक सातासौन्दर्यमिति भाव ।
१ 'आव्रत' न. २ 'अने नामाय मुग्ध' घ. ३ 'तस्य यत्समयवि-
सम्भातिप्रसङ्गस्य' न. ४ 'सौन्दर' घ-च.

१४० उत्तररामचरितं [ ६-३९
( स्तम्भित इव स्थित्वा । सकरुणम् ) अहो नु खलु भोः ।
चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा निहित इव निर्माय पुरतः
प्रवासेप्याश्वासं न खलु न करोति प्रियजनः ।
जगज्जीर्णारण्यं भवति च फलैग्रव्युपरमे
तुषूलानां राशौ तदनु हृदयं पच्यत इव ॥ ३८ ॥
(नेपथ्ये ।) वसिष्ठो वाल्मीकिर्दशरथमहिष्योऽथ जनकः
सहैवारुन्धत्या शिशुकलहमाकर्ण्य सभयाः ।
जराग्रस्तैरंगैरथ खलु विदूराथमतया
चिरेणागच्छन्ति त्वरितमनसोऽपि प्रथमजडाः ॥३९॥
राम —कथं भगवत्यरुन्धती वसिष्ठोऽम्बाश्च जनकश्चात्रैव । कष्टं कथं
एतद्वयते द्रष्टव्या । (.सकरुणं विलोक्य । ) अहह तातजनकोपि दैवाद्येवा
यात इति वज्रेणेव ताडितोऽस्मि मन्दभाग्यः ।
अकुङ्कुमेति निराभरणेति च ध्वनी । एवमादिषु घटेषु परमनधीतार्था (१)
सुपीहिताथलमत्तयथोरवत्पलायन्तेतरामव्युत्पन्नजरद्द्वितिखण्डा , तदत्र व्यु-
त्पन्नरसिका एव प्रमाणं इति दिक् ॥ ३७ ॥ सजात स्तम्भ जडीभाव यस्य
स्तम्भित स्तब्ध कुण्ठित इत्येत्यर्थ ॥ चिरं ध्यात्वा ध्यात्वेति ॥ ३८ ॥
चिरं ध्यात्वा निर्माय । प्रवासेऽपि । पुरतः अग्रत । निहित इवेत्येकं
पदम् । निषण्ण इव सम्भाव्यमान इति शेष । प्रियजन य कोऽपि । आश्वासं
सान्त्वनम् । न खलु न करोत्येवेत्यन्वय । ध्यात्वा स्थित इव चेति क्वचि
त्पाठ । फलग्रस्य प्रकृते सीतायामपि । उपरमे तु उपरतौ अदर्शने इति
भाव । जगत् भुवनम् । ‘निस्सारे च क्षितीभूते जीर्णं शुष्के भयास्पदे’
इति मेदिनी । नेदमेकमेवावभासन, इतरदप्यस्तीत्याह-तदनु तस्मादरण्या
वभासनात् । अनु पश्चात् । हृदयमिति मुख्यतयोक्तम् । अत एव, ‘शिवस्य
हृदय विष्णोश्च हृदयं’ इति निर्देश । ‘तुषूल शङ्कुभि जीर्णे श्वभ्रे ना तु
तुषानले’ इत्यमर । तेषा राशौ पुञ्जे । पच्यतं प्रकर्षण गलितमित्यु-
त्प्रेक्षा ॥ ३८ ॥ वसिष्ठो वाल्मीकिरिति ॥ ३९ ॥ महिष्यः कौसल्या-
दय । ध्वनिश्च । शिशू लवचन्द्रकेतू । गात्रैः अवयवै । अथ
खल्वित्यसाधु । इहेति साधु पाठ । त्वरितमनसाभिर्गम्यत इति तेषामध्यव
साय । तथाऽपि वार्धकदशया चिरेणागच्छन्तीति सहोऽर्थ ॥ ३९ ॥ पितृ
सत्वादात् तातश्चाऽसौ जनक इति व्यपदेश । ताडित इति सीतापरित्यागा-
१ 'विरल्य' घ-च; 'फलेग्रव्युपरमे' न. २ '०मनसो विरूथजटा,' म.