उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१३६ उत्तररामचरितं [ ६-३०
मयैवादौ ज्ञातः करतलपरामर्शकलया
द्विधा गर्भग्रन्थिस्तदनु दिवसैः कैरपि तया ॥ २८ ॥
(रुदित्वा) तत्किमेतौ पृच्छामि केनचिदुपायेन ।
लवः—तात किमेतत् ।
बाष्पवर्षेण नीतं वो जगन्मङ्गलमाननम् ।
अवश्यायावसिक्तस्य पुण्डरीकस्य चारुताम् ॥ २९ ॥
कुशः—अयि वत्स
विना सीतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः
प्रियानाशे कृत्स्नं किल जगदरण्यं हि भवति ।
स च स्नेहस्तावानयमपि वियोगो निरवधिः
किमेवं त्वं पृच्छस्यनधिगतरामायण इव ॥ ३० ॥
रामः—( स्वगतम् । ) अये तटस्थै आलापः । कृतं प्रश्नेन । मुग्धहृदय
कोऽयमाकस्मिकस्ते परिप्लवो विकारः । एवं च निर्भिन्नहृदयावेगः शिशु-
स्फारिणौ दृशो नेत्रे यस्या । कलया चातुर्येण । 'ग्रन्थिर्मर्मणि' इति या-
दव । तया सीतयेत्यर्थ ॥ २८ ॥ केनचित् अन्यापदेशेनेत्यर्थ ॥ बाष्प-
वर्षेणेति ॥ २९ ॥ ते तव । 'बाल्ये सुतानां...त्वदाहारपूर्णा गिर' इति भो-
जचरिते । जगतां मङ्गलं येन यस्माद्वा । अवश्यायैः हिमं । पुण्ड-
रीकस्य हिममिव स्वन्मुखस्य बाष्पधारापि चारुतेति भाव । अनेन अ-
नितरसाधारण सौन्दर्ये व्यज्यते । अत एव 'किमिव हि मधुराणा मण्डनं
नाकृतीनाम्' इत्यस्यापत्यातशाकुन्तले । पुण्डरीकेति कथनात् पाण्डिमा
लक्ष्यते । तथा च-'या दशा विरहे स्त्रीणां सैव पुंसामपि' इति काव्यचि-
न्तामणौ ॥ २९ ॥ विना सीतादेव्या इति ॥ ३० ॥ सीतयेव देवी
तया । 'देवी कृताभिषेकायाम्' इत्यमर । अरण्यमिव दुरुत्तरमित्यर्थः । यापि
...सस्नेह ह (१) तावान्या छेद इत्येवालम् । तथापि स्थितस्य गतिश्चिन्त-
नीयेति न्यायात् । सः प्रसिद्ध । स्नेहः तावान् अगण्य इत्यर्थ ॥ अन-
धिगतं रामायणं येन । अत्र प्रथमो हिकार पादपूरक इति कश्चित् । तन्न
'नहि नो नापीति' अमरसिंहेनाभिधानात् । द्वितीयस्तु प्रसिद्धवाचक । इत्थं
किमिति भ्रान्त पाठ । बतेति साधु । अये इत्याश्चर्ये ॥ ३० ॥ तटस्थः
षष्टत (?) अनेन ज्ञातोऽस्मीति भाव । आकस्मिकः अकस्माद्भव ।
परिप्लवः चपल । विनिर्भिन्नं भेदितं च यत् हृदयं तस्मिन् आवेगः
१ 'अवश्यायाम्बुसिक्तस्य' घ. २ 'तटस्थस्त.' क-घ-प. ३ 'स्नेहस्तैरप्य.'
क, 'संहृष्टापिक्षार' न.