उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१३० उत्तररामचरितं [ ६-१७
एतान्यपश्यन्गुरवः पुराणाः
स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥ १५ ॥
अथैतन्मन्त्रपारायणोपनिषदं भगवान्कृशाश्वः परःसहस्रसंवत्सरान्तेवासिने
कौशिकाय प्रोवाच । स तु भगवान्मह्यमित्येष गुरुपूर्वानुक्रमः । कुमारस्य
कुतः संप्रदाय इति पृच्छामि ।
लवः—स्वतःप्रकाशान्यावयोरस्त्राणि ।
रामः—( विचिन्त्य । ) किं न संभाव्यते । प्रकृष्टपुण्यपरिपाकोपादान-
कोऽपि महिमा स्यात् । द्विवचनं तु कथम् ।
लवः—भ्रातरावां यमौ ।
रामः—स तर्हि द्वितीयः कः ।
( नेपथ्ये । ) दाण्डायन
आयुष्मतः किल लवस्य नरेन्द्रसैन्यै-
रायोधनं ननु किमात्थ सखे तथेति ।
अद्यास्तमेतु भुवनेष्वधिराजशब्दः
क्षत्रस्य शस्त्रशिखिनः शममद्य यान्तु ॥ १६ ॥
रामः—अथ कोऽयमिन्द्रमणिमेचकुरुच्छवि-
र्ध्वनिनेव बद्धपुलकं करोति माम् ।
नवनीलनीरधरधीरगर्जित-
क्षणबद्धकुड्मलकदम्बडम्बरम् ॥ १७ ॥
लवः—अयमसो मम ज्यायानार्यः कुशो नाम भरताश्रमान्प्रतिनिवृत्तः ।
रामः—( सकौतुकम् । ) वत्स इत एवाह्वयैतमायुष्मन्तम् ।
लवः—एवम् । ( इति परिक्रामति । )
पश्य पठमस्य । उपनिषदं । तमरेभ्य प्रभृति । अन्तेवासिने शिष्याय ।
गुरूणाम् । कुतः कस्मात् । पुण्यानां परिपाक परिणाम एव उपादानं
कारणं यस्य । उपादानमिति यमायिति च ध्वनी । तथा अनिशयेनेत्यर्थ ॥
आयुष्मतः किलेति ॥ १६ ॥ क्षत्रम्य रामस्येति भावः । शस्त्राण्येव
शिखिनः अग्नय ॥ १६ ॥ अथ कोऽयमिन्द्रेति ॥ १७॥ इन्द्रमणिवत्
मेचका नीला छविः कान्ति यम्य । धीरगर्जितक्षणे गम्भीरस्तनितक्षणे ।
यद्धकुड्मलः यः कदम्बो नीर तस्य डम्बरः शारभटी यस्य तम् ।
१ 'अथैतास्मन्त्रान्द्रोपनिषदम्' ग-क. २ 'सहस्राधिकसंवत्सरपरिचर्यानिरा
यान्ते०' न. ३ 'पूर्वानुक्रमः' घ, 'क्रमः' घ. ४ 'भुवनेषु च राज०' न.