उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

[६-७] उत्तररामचरितं १२५

विद्याधरः—हन्त हन्त भोः सर्वमनिमात्रं दोपाय । यत्प्रलयवाता-
वटिक्षोभगम्भीरगुञ्जद्गुहापायमानमेघमेदुरान्धकारनीरन्ध्रनेदमिव एकवारवि-
श्रसयनविकटविकरालकालमुखकन्दरविवर्तमानमिव युगान्तयोगनिद्रानिरुद्ध-
सर्वद्वारनारायणोदरनिर्विष्टमिव भूतजातं प्रवेपते । साधु चन्द्रकेतो साधु ।
स्थाने वायव्यमश्रीमरीरितम् । यत ।
विद्याकल्पेन मरुता मेघाना भूयसामपि ।
ब्रह्मणीव विवर्तानां क्वापि प्रविलयः कृत. ॥ ६ ॥
विद्याधरी—णाह को दाणि एसो सभमुल्लिसन्तकरणमिदोत्तारिया-
अलो दूरदो जेव्व महुरस्निगिद्धवअणपडिसिद्धउद्धव्वावारो एदाण कुमाराणं
अन्तरे विमाणवर ओदरावेदि । [नाथ क इदानीमेष ससंभ्रोल्लिसत्करप्रमितो-
त्तरीयाञ्चलो दूरत एव मधुरस्निग्धवचनप्रतिषिद्धयुद्धव्यापार एतयोः कुमारयो-
रन्तरे विमानवरमवतारयति ।]
विद्याधरः—( दृष्ट्वा ) एष शम्बूकवधाद्विनिवृत्तो रघुपतिः ।
शान्तं महापुरुषसङ्गतितं निशम्य
तद्घोरवत्समुपसंहृतसं प्रहारः ।
ग्वद्यु नेदुर ' इत्यन्र । एकवार गङ्कद् । निरुड त्रुटिउ । कन्दरे
विवर्तमानं परिणममानम् । निद्रया निरुद्धानि वार्वानि सर्वद्वाराणि
शरीरखन्युद्वाराणि यस्य । निविष्टं प्रविष्टमिव यत् तद् भूतजातं प्राणि-
मूह प्रवेपते इति अन्वयो योज्य ॥ विद्यारूपेनेति ॥ ६ ॥ विद्यायाः
मोक्षसाधनीभूतवेदान्तस्य कल्पेन पारडीचनेन । 'कल्पो योगेष पारडीहने'
इति धनञ्जय. । ब्रह्मणि विवर्तानां जाता प्रविलय. ऐक्यमिव । मरुता
वायुना मेघानां क्वापि प्रकरण इति शेष । प्रविलयः प्रमार्जनम् ।
कृतम् ॥ ६ ॥ नाथ क इदानीमेष सप्रनोल्लिखसोत्तरायाञ्चल दुरत एव मधुरस्नि-
ग्धवचनप्रतिषिद्धव्यापार कुमारयोरन्तर विमानोरसंवरो नाहरति । वत्त्रघूननं
निषेधव्यञ्जक इति जयदनुभवसिद्धम् । अन्तरे मध्ये ध्वनिथ ॥ शान्तं
महापुरुषेति ॥ ७ ॥ शान्तं सौम्यम् । पनिथ । महापुरुषस्य रामस्य
संगतकं हृदयद्रमम् । सार्थ क इति कश्चित् । तन, 'शिरोऽम्बुवचनेषु दम्'
इति केदार । रुसासङ्गतमित्यस्य हृदयङ्गमवचनमित्यर्थ इति कथनहंसोर्वि-
तत्वात् । संप्रहारः युद्धम् । शान्तो रूप इति ध्वनि । तुकार पादपूरण
१ 'गुञ्जगुमायमान' प, 'गुञ्जगुपायमान' ड. २ 'निवडम्' व-घ.
३ 'विसदते' व. ४ 'शन्द' व-प. ५ 'निविष्टिव' व-घ.