उत्तर गीता (आदि गौड़पादाचार्य दीपिका एवं सान्वय हिन्दी टीका)

३८ उत्तरगीतायां
नैव ब्रह्म न शुद्धं स्या-
त्पुमान्ब्रह्म न विन्दति ॥ ५६ ॥
देहाः ज्ञानकारणीभूतशरीराणि नवच्छिद्रकृताः विषय-
स्स्राविवृत्तिमद्भावेन्द्रियघटितानि; तत्र दृष्टान्तः गळिका इव
छिद्रघटा इव सर्वदा ज्ञानं स्रवन्तीत्यर्थः । तादृशविषयप्र-
णवित्तस्य ब्रह्म न शुद्धं स्यात् इति नैव ईश्वरत्वकर्तृत्वबिम्बत्वा-
विघटितं न भवति । तथा च ब्रह्मणि बिम्बत्वाविघटिते
पुमान् सुखदुःखाभिमानी प्रतिबिम्बो जीवः ब्रह्म न विन्दति
भानन्दानुभवं न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥
तस्मात् यावत्तत्वापरोक्षपर्यन्तं साधने यत्नः कर्तव्यः,
जाते च तत्त्वावबोधे विधिनिषेधातीतत्वेन न कोऽपि यत्नः
कर्तव्य इत्यभिप्रायवानाह—
अत्यन्तमलिनो देहो
देही चात्यन्तनिर्मलः ।
उभयोरन्तरं ज्ञात्वा
कस्य शौचं विधीयते ॥ ५७ ॥
देहः पाञ्चभौतिकः अत्यन्तमलिनः जडत्वादिति भावः ।

प्रथमोऽध्यायः । १९
देही आत्मा निष्कृष्टाहंकारः सन् अत्यन्तनिर्मलः अहंकारो-
पाधिकसंसाररहितः इत्येवमुभयोर्देहात्मनोः अन्तरं कल्पित-
त्वसत्यत्वे ज्ञात्वा यो वर्तते, तं प्रति कस्य शौचं विधीयते
देहस्य वा आत्मनो वा ? देहस्य चेत् , जडस्य जडेन जला-
दिना न शुद्धिः; आत्मनश्चेत् पूर्वमेव शुद्धस्य न शौचादिना
प्रयोजनमिति भावः ॥
इति श्रीगौडपादाचार्यविरचितायां
उत्तरगीताव्याख्यायां
प्रथमोऽध्यायः ॥

॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥
अरूढस्यारुरुक्षोश्च स्वरूपे परिकीर्तिते ।
तत्रारूढस्य बिम्बैक्यं कथं स्यादिति पृच्छति ॥
अर्जुन उवाच—
ज्ञात्वा सर्वगतं ब्रह्म
सर्वज्ञं परमेश्वरम् ।
अहं ब्रह्मेति निर्देष्टुं
प्रमाणं तत्र किं भवेत् ॥ १ ॥
हे भगवन् ब्रह्म बिम्बभूतं चैतन्यं सर्वगतं सर्वत्र परिपूर्णं
सर्वज्ञं सर्वसाक्षिभूतं परमेश्वरं सर्वनियामकमिति ज्ञात्वा
तत्त्वमसीत्यादिवाक्यतो विबुध्य अहं ब्रह्मेति, प्रतिबिम्बात्मा
जीवः ब्रह्मेति निर्देष्टुं वक्तुं तत्र तद्बिम्बैक्ये किं प्रमाणं
किमुपपादकमित्यर्थः ॥
एवं पृष्टो भगवान् क्षीरजलादिदृष्टान्तेन उपाधिनिवृत्ता-
वात्मैक्यं संभवतीत्याह—

द्वितीयोऽध्यायः । ४१
श्रीभगवानुवाच—
यथा जलं जले क्षिप्तं
क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् ।
अविशेषो भवेत्तद्व-
ज्जीवात्मपरमात्मनोः ॥ २ ॥
जले नद्यादौ जलं तदेव पात्रादुद्धृतं पात्रोपाधितः पृथ-
क्भूतं तत्रैव क्षिप्ते पात्रोपाधिनिवृत्तौ महाजलैक्यं प्राप्नोति,
एवं क्षीरे क्षीरं घृते घृतं क्षिप्तं सत् तत्तदैक्यं प्राप्नोति,
तद्वत् जीवात्मपरमात्मनोः अविद्याद्युपाधितो भेदेऽपि तन्नि-
वृत्तावविशेषः संभवतीति भावः ॥
एवमैक्यज्ञानं गुरुमुखादेव संभावितमविद्यानिवर्तकम् ,
न तु स्वतन्त्रविचारसंभावितमिति वदन् तत्त्वज्ञानार्थं गुरु-
मेव अभिगच्छेदिति गुरुशासनमाह—
जीवे परेण तादात्म्यं
सर्वगं ज्योतिरीश्वरम् ।
प्रमाणलक्षणैर्ज्ञेयं
स्वयमेकाग्रवेदिना ॥ ३ ॥

४२ उत्तरगीतायां
स्वयमधिकारी एकाग्रवेदिना ब्रह्मनिष्ठेन गुरुणा प्रमाण-
लक्षणैः 'तत्त्वमसि' 'यतो वा इमानि भूतानि' 'यः सर्व-
ज्ञः सर्ववित्' इत्यादिभिः जीवे परेण परमात्मना तादात्म्यम्
ऐक्यं बोधिते सति, तदनन्तरं स्वयमेव सर्वगं सर्वव्यापिन-
मीश्वरं सर्वनियन्तारं ज्योतिः स्वयंप्रकाशात्मा इति विज्ञेयं
ज्ञातुं योग्यमित्यर्थः ॥
एवं गुरूपदेशानन्तरभाविज्ञानेनैवोपपत्तौ किं कर्मयोगे-
नेति पृच्छति—
अर्जुन उवाच—
ज्ञानादेव भवेज्ज्ञेयं
विदित्वा तत्क्षणेन तु ।
ज्ञानमात्रेण मुच्येत
किं पुनर्योगधारणा ॥ ४ ॥
हे भगवन् ज्ञेयं विचार्य ब्रह्मैक्यं ज्ञानादेव गुरूपदिष्टा-
देव भवेत्; तथा च विदित्वा गुरूपदेशानन्तरं तत्त्वं ज्ञात्वा
तत्क्षणेन तु वेदान्तवाक्यजन्यचरमवृत्त्युत्तरक्षणमेव मुच्येत
मुक्तो भवेत्; एवं ज्ञानमात्रेण मुक्त्युपपत्तौ योगधारणा कर्म-
योगाभ्यासः किं पुनः किंप्रयोजनम् व्यर्थत्वादित्यभिप्रायः ॥

द्वितीयाऽध्यायः । ४१
एवं कर्मयोगवैयर्थ्ये शङ्किते यावत्तत्त्वज्ञानं न संभवति,
तावदन्तःकरणशुद्ध्यर्थमनुष्ठेयं कर्म; सिद्धे च तस्मिन् ज्ञाने,
पुनः कर्मानुष्ठानं मा भूत् इत्याह-
श्रीभगवानुवाच-
ज्ञानेन दीपिते देहे
बुद्धिर्ब्रह्मसमन्विता ।
ब्रह्मज्ञानाग्निना विद्वा-
न्निर्दहेत्कर्मबन्धनम् ॥ ५ ॥
हे अर्जुन विद्वान् विवेकी ज्ञानेन देहे लिङ्गशरीरे दीपिते
शुद्धे , ततः बुद्धिः निश्चयात्मिका ब्रह्मसमन्विता चेत्
ब्रह्मणि स्थिता असंभावनारहिता चेत्, तदनन्तरं ब्रह्मज्ञा-
नाग्निना ब्रह्मज्ञानानलेन कर्मबन्धनं कर्मपाशं निर्दहेत् त्यजे-
दित्यर्थः । तदुक्तम्- 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरु-
तेऽर्जुन' इति ॥
एवं प्राप्ततत्त्वैक्यस्य ततः परं किमपि न कार्यमित्याह-
ततः पवित्रं परमेश्वराख्य-
मद्वैतरूपं विमलाम्बराभम् ।

४४ उत्तरगीतायां
यथोदके तोयमनुप्रविष्टं
तथात्मरूपो निरुपाधिसंस्थः ॥ ६ ॥
ततः तत्त्वज्ञानानन्तरम् उदके महोदके अनुप्रविष्टम्
ऐक्यं गतं तोयं परिच्छिन्नोदकम् , तद्वत् पवित्रं शुद्धम् पर-
मेश्वराख्यं परमेश्वरसंज्ञं तथापि विमलाम्बराभं निर्मलाकाश-
वदसङ्गमद्वैतरूपं सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितं ब्रह्म
परं ब्रह्म अनुप्रविष्टः तदैक्यं गतः अत एव परमात्मरूपः
सन् निरुपाधिसंस्थो भवेत् औपाधिककर्तृत्वादिभेदरहितो
भवेत् , स्वयं निष्क्रिय आसीतेत्यर्थः; गुणा गुणेषु वर्तन्ते
इति न्यायादिति भावः ॥
एवं यथोक्तकर्मानुष्ठानद्वारा तत्त्वज्ञाने जात एव परमा-
त्मतत्त्वं ज्ञातुं शक्यम् , न ततः पूर्वमित्याह—
आकाशवत्सूक्ष्मशरीर आत्मा
न दृश्यते वायुवदन्तरात्मा ।
स बाह्यमभ्यन्तरनिश्चलात्मा
ज्ञानोल्कया पश्यति चान्तरात्मा ॥
आकाशवत् सूक्ष्मशरीरः आकाशं यथातीन्द्रियम् , तद्वत्
परमात्मा सूक्ष्मशरीरः, सूक्ष्मत्वमत्र अतीन्द्रियत्वमभिप्रेतम् ,

द्वितीयोऽध्यायः । ४५
तादृशः परमात्मा वायुवत् वायुर्यथा चक्षुरादिविषयो न,
तद्वद् अन्तरात्मा जीवोऽपि न दृश्यते, तत्स्वरूपमपीन्द्रिय-
विषयं न भवतीत्यर्थः, मनसोऽप्रमाणत्वसाधनादिति भावः ।
तर्हि तयोः अपरोक्षतत्त्वज्ञानं केनेत्यत आह— स बाह्यम-
भ्यन्तरनिश्चलात्मा यः बाह्यविषयेषु अभ्यन्तरविषयेषु च
निश्चलात्मा विषयविक्षिप्तचित्तो न भवति, सः ज्ञानोल्कया
वेदान्तजन्यतत्त्वापरोक्षवृत्तिरूपज्ञानदीपेन अन्तरात्मा अन्त-
र्मुखचित्तः पश्यति तदुभयैक्यं जानातीत्यर्थः ॥
इह केषांचिद्दर्शनं अर्चिरादिमार्गेण लोकान्तरप्राप्तिः
मुक्तिः इति, तन्निराकर्तुम् 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' इत्यादि-
श्रुत्या पूर्वोक्तज्ञानिनो मुक्तिस्वरूपमाह—
यत्र यत्र मृतो ज्ञानी
येन केनापि मृत्युना ।
यथा सर्वगतं व्योम
तत्र तत्र लयं गतः ॥ ८ ॥
सर्वगतं सर्ववस्त्ववच्छेदकं व्योम आकाशं यथा अव-
च्छेदकवस्तुनाशे तत्रैव महाव्योम्नि लयम् ऐक्यं प्राप्नोति,
तथा सर्वगतः ज्ञानी सर्वत्र परिपूर्णब्रह्माभिन्नः शरीराद्युपा-
U. 4

४६ उत्तरगीतायां
धिना भिन्नत्वेन व्यवह्रियमाणः ब्रह्मापरोक्षज्ञानी येन केन
मृत्युना यत्र कुत्रापि वा मृतः अज्ञानोपादानकदेहं ज्ञानेन
नाशयति, तत्र तत्रैव ब्रह्मणि लयम् ऐक्यं गतः प्राप्त एवे-
त्यर्थः । अनेन तत्त्वज्ञानिनो देशकालाद्यपेक्षा मरणे मा भू-
दिति सूचितम् । भृग्वग्न्याद्यपमृत्युनिमित्तकप्रायश्चित्तान्यपि
आरुरुक्ष्वधिकृतानि इति वेदितव्यम् ॥
एकस्यापि जीवस्य देहाद्यवच्छेदकभेदेन नानात्वं जीव-
स्याणुत्वपक्षे न संभवतीत्याशङ्क्य जीवस्य व्यापित्वं साध-
यति—
शरीरव्यापितं व्योम
भुवनानि चतुर्दश ।
निश्चलो निर्मलो देही
सर्वव्यापी निरञ्जनः ॥ ९ ॥
शरीरव्यापितं शरीरादिसर्वद्रव्यव्यापितं व्योमं आकाशं
यथा भुवनानि चतुर्दश भूर्भुवरादीनि व्यापितं सत् वर्तते,
एवं निश्चलः क्रियारहितः निर्मलः परिशुद्धः निरञ्जनः
स्वयंप्रकाशो देही जीवः सर्वव्यापी जगद्व्यापीत्यर्थः । जग-
न्मात्रस्य अविद्यापरिणामत्वेन जगदुपादानाविद्याप्रतिबिम्ब-
स्यैव जीवत्वेन तस्य व्यापित्वमेव, नाणुत्वमिति भावः ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ४७
एवं तत्त्वज्ञानिनो मुक्तिस्वरूपमभिधाय ततः परं तत्त्व-
ज्ञानसाधनानुष्ठातुः तदेव सर्वपापप्रायश्चित्तमित्याह--
मुहूर्तमपि यो गच्छे-
न्नासाग्रे मनसा सह ।
सर्वं तरति पाप्मानं
तस्य जन्म शतार्जितम् ॥ १० ॥
यः ज्ञानसाधनानुष्ठाता मनसा सह साधनेन सह मुहूर्त-
मात्रमपि नासाग्रे गच्छेत् नासाग्रे तत्त्वज्ञानार्थं निश्चलं
चक्षुः कुर्यात् , तस्य तादृशहंसमुद्रानिष्ठस्य जन्मशतार्जितं
अनेकजन्मसंचितं सर्वं यत्पापमस्ति तत्सर्वं पाप्मानं पापं
योगी तरति नाशयतीत्यर्थः । तदुक्तम् ' यस्य ब्रह्मविचा-
रणे क्षणमपि प्राप्नोति धैर्यं मनः' 'कुलं पवित्रं जननी
कृतार्था विश्वंभरा पुण्यवती च तेन' इत्यादि--
मुक्तिः द्विविधा--सद्यो मुक्तिः क्रममुक्तिरिति, तत्र सद्यो
मुक्तिः 'यत्र यत्र मृतो योगी' इत्यादिना, 'अत्र ब्रह्म सम-
श्नुते' इत्यादिश्रुत्या च, प्रतिपादिता । 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे
संप्राप्ते प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं
पदम्' इत्यादिभिः प्रतिपादितां क्रममुक्तिं निरूपयितुम्,

४८ उत्तरगीतायां
अर्चिरादिमार्ग गन्तुः पुनरावृत्तिराहित्यम्, धूमादिमार्ग
गन्तुः पुनरावृत्तिं च, निरूपयितुं योगधारणया तदुभयमा-
र्गस्वरूपमाह--
दक्षिणे पिङ्गला नाडी
वह्निमण्डलगोचरा ।
देवयानमिति ज्ञेया
पुण्यकर्मानुसारिणी ॥ ११ ॥
दक्षिणे देहस्य दक्षिणे भागे वह्निमण्डलगोचरा वह्नि-
मण्डलं संप्राप्ता पुण्यकर्मानुसारिणी पुण्यकर्मभिः प्राप्तुं यो-
ग्या पिङ्गलानाम नाडी मूलाधारादारभ्य दक्षिणभागतः
सहस्रारपर्यन्तं व्याप्ता या नाडी सा देवयानमिति ज्ञेया
पुनरावृत्तिरहितार्चिरादिमार्ग इति ज्ञेयेत्यर्थः ॥
धूमादिमार्गप्रापकेष्ठनाडीस्वरूपमाह—
इला च वामनिश्वासः
सोममण्डलगोचरा ।
पितृयानमिति ज्ञेयं
वाममाश्रित्य तिष्ठति ॥ १२ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ४९
इलानाडी वामनिश्व्याससोममण्डलगोचरा वामनासापुट-
मार्गेण चन्द्रमण्डलं प्राप्ता वाममाश्रित्य तिष्ठति, मूलाधारा-
दारभ्य वामभागतः सहस्रारपर्यन्तं गता या नाडी सा
पितृयानमिति ज्ञेया पुनरावृत्त्यनुकूलधूममार्ग इति ज्ञेये-
त्यर्थः ॥
एवमिलापिङ्गलानाड्योः स्थानं स्वरूपं च अभिधाय
सुषुम्नानाडीस्वरूपं निरूपयितुं तत्सम्बन्धिन्याः ब्रह्मदण्ड्याः
स्वरूपमाह—
गुदस्य पृष्ठभागेऽस्थि-
न्वीणादण्डस्य देहभृत् ।
दीर्घास्थि मूर्ध्निपर्यन्तं
ब्रह्मदण्डीति कथ्यते ॥ १३ ॥
अस्मिन् देहे गुदस्य मूलाधारस्य पृष्ठभागे पश्चिमभागे
वीणादण्डस्य देहभृत् वीणायास्तन्त्याधारभूतो यो दण्डः
तदाकारभृत तद्रूत्स्थितं मूर्ध्निपर्यन्तं सहस्रारपर्यन्तव्याप्तं य-
दीर्घास्थि दीर्घं पृष्ठभागस्थितम् , तत् ब्रह्मनाडीति कथ्यते
ब्रह्मैक्यप्रतिपादकसुषुम्नाधारत्वादिति भावः ॥
इतः परं सुषुम्नानाडीस्वरूपमाह—

५० उत्तरगीतायां
तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं
ब्रह्मनाडीति सूरिभिः ।
तस्य ब्रह्माण्डस्याख्याश्वः अन्ते अग्रे सूक्ष्मं सुषिरं रन्ध्रं
वर्तेत इति शेषः, तद्गता नाडी सूरिभिः विवेकिभिः ब्रह्म-
नाडीति ब्रह्मैक्यप्रतिपादिका नाडीति कथ्यत इति शेषः ॥
तामेव नाडीं निरूपयति—
इलापिङ्गलयोर्मध्ये
सुषुम्ना सूक्ष्मरूपिणी ।
सर्वं प्रतिष्ठितं यस्मि-
न्सर्वगं सर्वतोमुखम् ॥ १४ ॥
इडापिङ्गळनाड्योर्मध्ये सूक्ष्मरूपिणी अतिसूक्ष्मबिस-
तन्तुरूपिणी मूलाधारादारभ्य स्वाधिष्ठानादिचक्रद्वारा सह-
स्रारपर्यन्तं गता कुण्डलिनी शक्तिरिति प्रसिद्धा या सुषुम्ना
नाडी, तस्याः अग्रे उपरि सर्वं सर्वात्मकं विश्वतोमुखं सर्वद्रष्टृ
सर्वगं सर्वव्याप्तं यत्तेजः ब्रह्मज्योतिः, तत् प्रतिष्ठितं विद्यत
इत्यर्थः, ‘तस्याः शिखाया मध्ये’ इति श्रुतेः । ‘शतं चैका च
हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमाय-
न्नमृतत्वमेति—’ इत्यादिश्रुतेः ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ५१
सुषुम्नामार्गगतस्य ब्रह्मप्राप्तिं निरूपयितुं तस्याः कुण्डलि-
न्याः सकलजगदात्मकत्वं सकलजगदाधारत्वं सर्वदेवात्मकत्वं
सर्ववेदाधारकत्वं च आह—
तस्य मध्यगताः सूर्य-
सोमाग्निपरमेश्वराः ।
भूतलोका दिशः क्षेत्र-
समुद्राः पर्वताः शिलाः ॥ १५ ॥
द्वीपाश्च निम्नगा वेदाः
शास्त्रविद्याकलाक्षराः ।
स्वरमन्त्रपुराणानि
गुणाश्चैते च सर्वशः ॥ १६ ॥
बीजं बीजात्मकास्तेषां
क्षेत्रज्ञाः प्राणवायवः ।
सुषुम्नान्तर्गतं विश्वं
तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १७ ॥
सूर्यसोमाग्निपरमेश्वराः सूर्यमण्डलसोममण्डलवह्निमण्ड-
लानि तन्मध्यस्थितेश्वरश्च, भूतलोकाः पञ्चमहाभूतानि व्यो-

५२ उत्तरगीतायां
मादीनि, चतुर्दश भुवनानि भूर्भुवःसुवरादीनि, दिशः
पूर्वादयः, क्षेत्राणि वाराणस्यादीनि, समुद्राः लवणेक्ष्वादयः,
पर्वताश्च मेर्वादयः, शिलाः यज्ञशिलाः वित्तशिलादयः,
द्वीपाः जम्ब्वादयः, निम्नगाः जाह्नव्यादयः, वेदाः ऋग्वेदा-
दयः, शास्त्राणि मीमांसादीनि, कलाः चतुःषष्टिकलाः, अक्ष-
राः ककारादीनि, स्वराः अकारादयः, मन्त्राः गायत्र्यादयः,
पुराणानि ब्रह्माण्डादीनि, गुणाः सत्त्वादयः, बीजं प्रधानम्,
बीजात्मकाः महदादयः, क्षेत्रं जानन्तीति क्षेत्रज्ञाः जीवाः,
प्राणवायवः—प्राणादयः पञ्च नागादयः पञ्च आहत्य दश-
वायवः, सर्व एते तस्य सुषुम्नानाडीविशेषस्य मध्यगताः
यस्मात्, तस्मात्कारणात् सर्वं जगज्जातं सुषुम्नान्तर्गतं कुण्ड-
लिनीशक्त्यन्तर्भूतमित्यर्थः । अत एव तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठिति-
रम् इति, 'तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्'
इति श्रुतेः ॥
तस्मात्सर्वजगदुत्पत्तिकारणमाह—
नानानाडीप्रसवकं
सर्वभूतान्तरात्मनि ।
ऊर्ध्वमूलमधः शाखं
वायुमार्गेण सर्वगम् ॥ १८ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ५१
सर्वभूतानां सर्वप्राणिनाम् अन्तरात्मनि देहे नानानाडी-
प्रसवकं नानानाड्युत्पत्तिस्थानभूतम् , ऊर्ध्वमूलं ऊर्ध्वं ब्रह्म
तदेव मूलं उत्पत्तिस्थानं यस्य तत् , अधःशाखं हिरण्यगर्भा-
दिसृष्टिपरंपराख्याधःप्रसृततिर्यगादिशाखम्, वायुमार्गेण प्रा-
णापानादिवायुमार्गेण, सर्वगं सर्वव्याप्तं सत् जगदुपादानत-
या तिष्ठतीत्यर्थः ॥
ब्रह्मोपासनस्थानतया इतरनाड्याधिक्यमाह--
द्विसप्ततिसहस्राणि
नाड्यः स्युर्वायुगोचराः ।
कर्ममार्गेण सुषिरा-
स्तिर्यञ्चः सुषिरात्मकाः ॥ १९ ॥
अधश्चोर्ध्वगतास्तासु
नव द्वाराणि शोधयन् ।
वायुना सह जीवोर्ध्व-
ज्ञानी मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २० ॥
वायुगोचराः वायुसंचारानुकूलाः नाड्यः सिराः द्विस-
प्ततिसहस्राणि द्व्यधिकसप्ततिसहस्राणि कर्ममार्गेण सुषिराः

५४ उत्तरगीतायां
पुनरावृत्तिप्रापकसुषिरखयः; अत एव तिर्यञ्चः तिर्यग्भूताः
सुषिरात्मकाः रन्ध्रप्रधानाः अधश्चोर्ध्वगताः अधोभागमू-
र्ध्वभागं च गताः सर्वत्र व्याप्ताः; तासु नाडीषु मध्ये सुषु-
म्नानाड्या नव द्वाराणि शोधयन् प्राणायामेन मुखादिसर्व-
द्वाराणि शोधयन्; जीवः वायुना सह सुषुम्नामार्गगतवायु-
ना सह ऊर्ध्वज्ञानी ब्रह्मापरोक्षज्ञानी सन् मोक्षमवाप्नुयात्
ब्रह्मैक्यं प्राप्नुयादित्यर्थः । 'तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति' इत्या-
दिश्रुतेरिति भावः ॥
तस्याः कुण्डलिन्याः सकलजगदाधाररूत्वेन च उपासनां
कर्तुमस्यामेव सर्वाणीन्द्रादिपुराणि कल्पयति--
अमरावतीन्द्रलोको-
ऽस्मिन्नासाग्रे पूर्वतो दिशि ।
अग्निलोको हृदि ज्ञेय-
श्चक्षुस्तेजोवती पुरी ॥ २१ ॥
अस्मिन्नाडीविशेषे पूर्वतो दिशि पूर्वस्यां दिशि नासाग्रे
नासिकाग्रभागे अमरावती अमरावत्याख्यः इन्द्रलोकः इन्द्रा-
दिदेवावासभूतो लोकः वर्तत इति शेषः । तथा अनन्तरं
चक्षुः दक्षिणं नेत्रं तेजोवती तेजोवती नाम पुरीति प्रसिद्ध;

द्वितीयोऽध्यायः । ५५
हृदि हृदये अग्निलोकः अग्न्यादिदेवावासभूतो लोकः ज्ञेयः
वर्तत इति शेषः ॥
याम्या संयमनी श्रोत्रे
यमलोकः प्रतिष्ठितः ।
नैर्ऋतो ह्यथ तत्पार्श्वे
नैर्ऋतो लोक आश्रितः ॥ २२ ॥
श्रोत्रे दक्षिणे कर्णे याम्या यमसंबन्धिनी संयमिन्याख्यो
यमलोकः यमादिदेववासभूतो लोकः प्रतिष्ठितः अस्ती-
त्यर्थः । अथ तत्पार्श्वे दक्षिणकर्णभागे नैर्ऋतः निर्ऋति-
संबन्धो नैर्ऋत्याख्यो लोकः आश्रितः अस्तीत्यर्थः ॥
किंच --
विभावरी प्रतीच्यां तु
पृष्ठे वारुणिका पुरी ।
वायोर्गन्धवती कर्ण-
पार्श्वे लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २३ ॥
प्रतीच्यां पश्चिमदिशि पृष्ठे पश्चिमभागे विभावरीसंज्ञका
वारुणिका पुरी वरुणसंबन्धिनी पुरी वर्तत इति शेषः ।

५६ उत्तरगीतायां
कर्णपार्श्वे वामकर्णसमीपे गन्धवती गन्धवतीपुर्याख्या वायो-
र्लोकः प्रतिष्ठितः अस्तीत्यर्थः ॥
किंच--
सौम्या पुष्पवती सौम्ये
सोमलोकस्तु कण्ठतः ।
वामकर्णे तु विज्ञेयो
देहमाश्रित्य तिष्ठति ॥ २४ ॥
सौम्ये उत्तरदिशि कण्ठतः कण्ठदेशादारभ्य वामकर्णे
वामश्रोत्रे सौम्या कुबेरसंबन्धिनी पुष्पवती पुष्पवत्याख्या
सोमलोकः एवं देहमाश्रित्य तिष्ठतीति विज्ञेयः ॥
किंच--
वामे चक्षुषि चैशानी
शिवलोको मनोन्मनी ।
मूर्ध्नि ब्रह्मपुरी ज्ञेया
ब्रह्माण्डं देहमाश्रितम् ॥ २५ ॥
वामे चक्षुषि वामनेत्रे ऐशानी ईशानसंबन्धिनी मनो-
न्मनी मनोन्मनीपुर्याख्यः शिवलोकः शिवावासभूतो लोकः

द्वितीयोऽध्यायः । ५७
ज्ञेयः; मूर्ध्नि शिरसि ब्रह्मपुरी ब्रह्मलोकः ज्ञेयः; एवं ब्रह्मा-
ण्डं सर्वजगज्जातं देहमाश्रितं देह एव वर्तत इत्यर्थः ॥
देहे एव लोकादिकल्पनामाह--
पादादधः शिवोऽनन्तः
कालाग्निप्रलयात्मकः ।
अनामयमधश्चोर्ध्वं
मध्यमं तु बहिः शिवम् ॥ २६ ॥
पादादधः पादाधःप्रदेशे अनन्तः महाशेषः वर्तते, स तु
कीदृशः ? शिवः रुद्रात्मकः ; पुनः कीदृशः ? कालाग्निप्रलया-
त्मकः प्रलयकालाग्न्यात्मक इत्यर्थः ; 'त्रिलोक्यां दह्यमानायां
संकर्षणमुखाग्निना' इति स्मृतेरिति भावः । तदधः किमि-
त्याशङ्क्याह--अधश्चोर्ध्वमिति अधोदेशे ऊर्ध्वदेशे मध्यदेशे
बहिर्देशे च सर्वत्र अनामयं निरञ्जनं शिवं मङ्गलात्मकं
ब्रह्मैव वर्तत इत्यर्थः ॥
शेषोपरि अतलादिलोककल्पनामाह--
अधः पदोऽतलं विद्या-
त्पादं च वितलं विदुः ।