तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक ८४ ] प्रथमाह्निकम् । १२५
चान्तः साधारणासाधारणतया द्वैविध्येन वर्तमानम्
इत्यर्थः । अत एव स्वभावे स्थावरजङ्गमाद्यात्मनि
नियते रूपे स्थितम् । एवमपि हृदि बोधे स्थितं,
तदैकात्म्येन परिस्फुरत् इति यावत्, अत एव
सुसूक्ष्मम् अपरिच्छेद्यम् ॥८३॥
तत्त्वग्रामस्य चास्य न संकुचित आत्मः
धर्मः, अपि तु परः इत्याह
आत्मैव धर्म इत्युक्तः
शिवामृतपरिप्लुतः ।
शिवामृतपरिप्लुतः इति परानन्दचमत्कारमयः
इत्यर्थः। एवं स एव परमुपेयः इति तत्रैवावधातव्यम्
इत्यपि सूचितम् ।
कश्च अत्र उपायो, येनैतत्साक्षात्कारो भवेत्
इत्याह
पं० ४ ख० पु० ऐकात्म्येन स्फुरदिति पाठः ।
पं० १० ख० पु० शिवानन्दपरिप्लुतपरमानन्दचमत्कारमय इति पाठः ।

१२६ श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रकाशावस्थितं ज्ञानं
भावाभावादिमध्यतः ॥८४॥
स्वस्थाने वर्तनं ज्ञेयं
द्रष्टृत्वं विगतावृति ।
विविक्तवस्तुकाथित-
शुद्धविज्ञाननिर्मलः ॥८५॥
ग्रामधर्मवृत्तिरुक्त-
स्तस्य सर्वं प्रसिद्ध्यति ।
आदिशब्दाद्भावोऽपि, तेन भावाभावयोः
भावयोर्वा यत् मध्यम् अन्तरालं तदवलम्ब्य
प्रकाशे स्वात्मन्येव, न पुनर्भावाभावादिस्वरूपे
अवस्थितं यत् ज्ञानं, तस्य स्वस्य आत्मनः
स्थाने स्थितौ वर्तनं ज्ञेयं-ग्रामधर्मविषये वृत्तिर्ज्ञा-
तव्या इत्यर्थः । इदमत्र तात्पर्यम् — भावद्वयस्य
भावाभावयोर्वा प्रतीतिकाले मध्यं तद्द्वयावच्छेदहेतुं
शून्यमुपलभ्य तद्भावाभावादि युगपत्त्यक्त्वा तत्रैव
पं० १० क० पु० तद्वलब्धप्रकाशं स्वात्मन्येव न पुनर्भावस्वरूपे इति पाठः ।

श्लोक ८६ ] प्रथमाह्निकम् । १२७
सावधानस्य परमोपेये शिवामृतपरिप्लुते परमा-
त्मनि वृत्तिर्जायते इति । तदुक्तं
'उभयोर्भावयोर्ज्ञाने ज्ञात्वा मध्यं समाश्रयेत् ।
युगपच्च द्वयं त्यक्त्वा मध्ये तत्त्वं प्रकाशते ॥
भावे त्यक्ते निरुद्धा चिन्नैव भावान्तरं व्रजेत् ।
तदा तन्मध्यभावेन विकसत्यति भावना ॥'
इति । ज्ञेयम् इति काकाक्षिन्यायेन योज्यम् ।
तेन वर्तनमपि परमार्थसाक्षात्काररूपं द्रष्टृत्वं
ज्ञेयम्, तच्च विगतावृत्ति विगता निवृत्ता
भावाभावाद्यात्मकबाह्यरूपा आवृत्तिः यस्य तत्,
बाह्यदेशाद्यवच्छेदशून्यम् इति यावत् । अथ च
विगता परापरात्मना कालेन रहिता कलनात्मिका
आवृत्तिः यस्य तत्, अकालकलितम् इत्यर्थः ।
तदुक्तं
'अपरः षोडशो यावत्कालः सप्तदशः परः ।
परापरस्तु यः कालः स प्रियेऽष्टादशः प्रभुः ॥
प्राण एकं त्रिधा कालं कृत्वा चैव त्यजेत्पुनः ।'
पं० ३ क० पु० भावेन्यक्ते परमे शिवेति पाठः
पं० ५ ख० पु० भावे न्यक्ते निरुद्धा चेदिति पाठः ।

१२८ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति । तथा विगता पदैकादशकात्मिका आवृत्तिः
यस्य तत्, तत्प्रतिनियततत्तद्ब्रह्मायाकारोज्झितम्
इति यावत् । यदुक्तं
‘पदैकादशिका सा च प्राणे चरति नित्यशः ।
अकारश्च उकारश्च मकारो बिन्दुरेव च ॥
अर्धचन्द्रो निरोधी च नादो नादान्त एव च ।
शक्तिश्च व्यापिनी चैव समनैकादशी स्मृता ॥’
इति । अत एव च उन्मनाभिन्नप्रमातृरूपं परमार्थ-
साक्षात्कारलक्षणमेतद्भवति इति पिण्डार्थः । तदुक्तं
‘उन्मना तु ततोऽतीता तदतीतं निरामयम् ।’
इति । अत एव तत्तद्देशकालाकारैः विविक्तम्
अवच्छेदशून्यं यत् वस्तु महासत्तात्म परं तत्त्वं,
तत्र कथितं सर्वागमेषु अविगानेन उक्तं यत् शुद्धं
पराहंपरामर्शमयं विज्ञानं तेन निर्मलः तदैकात्म्या-
पत्त्या खिलीकृतनिखिलबन्धो ग्रामधर्मवृत्तिः
‘भैरवाद्भैरवीं प्राप्तः ............ ।’
पं० १६ क० ख० पु० भैरवीप्राप्त इत्युक्तेरिति पाठः ।

श्लोकः ८५] प्रथमाह्निकम्। १२९
इत्याद्युक्तेरस्मद्गुरुभिरप्युक्तः इति श्रीकण्ठस्ये-
यमुक्तिः । तदुक्तं तत्र
'चतुर्थं संप्रवक्ष्यामि ग्रामधर्मविभेदतः।'
इत्याद्युपक्रम्य
'हृदिस्थं सर्वदेहस्थं स्वभावस्थं सुसूक्ष्मकम् ।
सामूह्यं चैव तत्त्वानां ग्रामशब्देन कीर्तितम् ॥
आत्मा वै धर्म इत्युक्तो ग्रामधर्मः प्रकीर्तितः ।
प्रकाशावस्थितं ज्ञानं भावाभावादिमध्यतः ॥
स्वस्थाने वर्तनं ज्ञेयं वर्तनं वृत्तिरुच्यते ।
वृत्तिस्तु स्वपदं ज्ञात्वा द्रष्टृत्वं परिपठ्यते ॥
प्रबुद्धं तद्विजानीयाद्बाह्यावरणवर्जितम् ।
परापरविनिर्मुक्तमेकादशपदोञ्झितम् ॥
स्वात्मन्यात्मनि यज्ज्ञानं शिवामृतपरिप्लुतम् ।
विविक्तवस्तुकथितशुद्धविज्ञाननिर्मलः ॥
ग्रामधर्मवृत्तिरुक्तस्तन्त्रेऽस्मिन्सर्वथोदितः ।'
इति । एतदेव च
'अथ वा शिवमन्विच्छेदत्साधकः परतत्त्ववित् ।'
इत्यादि
'स्थितिः कार्या तु तत्त्वस्था मध्यशक्तिप्रभान्विता ।'
पं० ६ ग० पु० सामूह्यं सर्वतत्त्वानामिति पाठः ।
पं० ७ क० पु० आत्मैव धर्म इत्युक्तो ग्रामो धर्म इति पाठः ।
१७

१३० श्रीतन्त्रालोकः ।
इत्यन्ततत्रत्यग्रन्थार्थगर्भीकारेण ग्रन्थान्तरमुपक्षे-
प्तुकामो ग्रन्थकारः स्वोक्त्या योजयति 'तस्य सर्वं
प्रसिद्धयति' इति–तस्य ग्रामधर्मवृत्तेः प्राणापानग-
तित्रोटनेन मध्यधामानुप्रवेशात् प्राप्तपरशक्तिसामर-
स्यस्य सर्वं बाह्यमाभ्यन्तरं च प्रकर्षेण शिवाभेदम-
यत्वेन सिद्धयति प्रथते इत्यर्थः । तदुक्तं
'शिवभावनयौषध्या बद्धे मनसि संसृते ।
काष्ठकुड्यादिषु क्षिप्ते रसवच्छ्लवहेमता ॥'
इति ॥८४॥८५॥
अत आह
ऊर्ध्वं त्यक्त्वाधो विशेत्स
रामस्थो मध्यदेशगः ॥८६॥
ऊर्ध्वम् इति ऊर्ध्ववाहित्वात्प्राणम्, अध इति
अधोवाहित्वादपानं, त्यक्त्वा इति तद्गतिं त्रोट-
यित्वा, स ग्रामधर्मवृत्तिरर्थात् मध्यनाडीं प्रविशेत् ।
स च कीदृशः मध्यदेशगः मध्यनाडिकाया अपि
यत् मध्यं तत्रस्था या बिससूत्राकारा शक्तिः तस्या
पं० ६ क० पु० प्रसिद्धयतीति पाठः ।

श्लोकः ८६ ] प्रथमाह्निकम् । १३१
देश : अन्तर्व्योमरूप एकदेशस्तं गच्छति जानाति
य : स : - तदेकतानतया तन्निष्ठः ईत यावत् ।
तदुक्तं
'मध्यनाडी मध्यसंस्थबिससूत्राभरूपया ।
ध्यातान्तर्व्योमया देव्या तया देवः प्रकाशते ॥'
इति । अत एवोक्तं रामस्थः इति
'..................एकाकी न रमाम्यहम् ।'
इत्याद्युक्त्या रमते तत्तज्जडाजडात्मना विश्ववैचित्र्या-
त्मना क्रीडति इति रामः परमात्मा, तत्र तिष्ठति
तद्रूपतया परिस्फुरति इत्यर्थः । तदुक्तं त्रिशिरोभैरवे
'सेव्यमानमधोर्ध्वं तु प्राणापानोत्थरूढधीः ।
ऊर्ध्वं त्यक्त्वा तु प्रविशेद्रामस्थोऽत्रात एव च ॥'
तत्रैवागूरणेन १ भगवत्या
'रामः किमुच्यते देव योऽत्रस्थः स च कः प्रभो ।
तस्याभ्यासः कथं नाम ब्रूहि सर्व महेश्वर ॥'
१ आगूरणमाक्षेपः
पं० ४ ख० पु० बिससूत्राभसूत्रयेति पाठः ।
पं० १४ क० पु० यत्रस्थः स च क इति पाठः ।

१३२ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति पृष्टे, भगवता
'रामस्थं परमेशानि योगं यत्कीर्तितं मया ।
कथयामि यथातथ्यमभ्यासस्तस्य योगतः ॥'
इत्यन्तेन प्रतिज्ञाय, तत्समाधानं बहुना ग्रन्थेन कृतम्
॥ ८६ ॥
इह च तदेव ग्रन्थकारः शब्दार्थद्वारेण पठति
गतिः स्थानं स्वप्नजाग्र-
दुन्मेषाणानिमेषणे ।
धावनं प्लवनं चैव
आयासः शक्तिवेदनम् ॥८७॥
बुद्धिभेदास्तथा भावाः
संज्ञाः कर्माशयनेकशः ।
एष रामो व्यापकोऽत्र
शिवः परमकारणम् ॥८८॥
स्वप्नः विकल्पः, जाग्रत् ज्ञानं, उन्मेषणम् ईश्वर-
दशा, निमेषणं सदाशिवदशा, आयासः 'अय गतौ'
गत्यर्थो ज्ञानार्थः तेन अयः अयनं ज्ञानं तस्यासः
क्षेपो निवृत्तिः - अज्ञानम् इत्यर्थः । धर्माद्या- अष्टौ

श्लोकः ८९ ] प्रथमाह्निकम् । १३३
बुद्धिधर्माः, संज्ञाः- यादृच्छिका डित्थादयः, कर्माणि-
व्यापाराः । अनेन च गत्यादिना चतुर्दशकेन सकल-
विश्वस्वीकारः कृतः । यच्चैतद्गत्यादि एष रामः-
सकलविश्वावभासनक्रीडापरः परमात्मा परमेश्वरः,
अत एवोक्तं 'व्यापकोऽत्र शिवः परमकारणम्' इति,
अत्र इति गत्याद्युपलक्षिते विश्वस्मिन्, शिवस्यैव
हि अयमशेषविश्वात्मा स्फारः इति भावः । तदुक्तं
'विषयेषु च सर्वेषु इन्द्रियार्थेषु च स्थितः ।
यत्र यत्र निरूप्येत नाशिवं विद्यते क्वचित् ॥'
इति ॥८७॥८८॥
कथं चात्र तदैकात्म्यापत्तिलक्षणा स्थितिर्भवति
इत्याह
कल्मषघ्नीगामनसा
स्मृतिमात्रनिरोधनात् ।
ध्यायते परमं ध्येयं
गमागमपदे स्थितम् ॥८६॥
पं० ६ क० पु० शिवस्यैव हृदयमशेषेति पाठः ।
पं० १५ क० पु० ध्यायते सकलं ध्येयमिति पाठः ।

१३४ श्रीतन्त्रालोकः ।
परं शिवं तु व्रजति
भैरवाख्यं जपादपि ।
येन क्षीणं कल्मषं तत्तद्भेदावभासकालुष्यं यस्य
तादृशं मनो, मनुते इति मनो विमर्शात्मावबोधो
यस्य तेन
'सर्वो विकल्पः स्मृतिः.......................।'
इति नीत्या स्मृतिरेव केवला स्मृतिमात्रं शरीर-
मुखहस्ताद्यात्मकं विकल्पनं, तस्य निरोधनम्—आका-
राद्युल्लेखशून्यत्वेन प्रतिहननं, तदवलम्ब्य, तत्तन्नि-
यताकारसंकोचाभावात् परमं ध्येयं शिवलक्षणं परम-
कारणं ध्यायते स्वात्माभेदेन परामृश्यते । यदुक्तं
'ध्यानं या निश्चला बुद्धिर्निराकारा निराश्रया ।
न तु ध्यानं शरीरस्य मुखहस्तादिकल्पना ॥'
इति । एवंविधो ध्याता, गमो गमनं गतिः, अगमश्च
अगतिः स्थानं, ताभ्यामुपलक्षिते पदे समनन्त-
पं० ५ क० पु० मनो मतिरिति विमर्शात्मेति पाठः ।
पं० १२ ख० ग० पु० निश्चला चिन्ता इति पाठः ।
पं० १३ क० पु० मुखचिन्तादिकल्पना इति पाठः ।

श्लोकः ९० ] प्रथमाह्निकम् । १३५
रोक्ते चतुर्दशविधे आश्रये स्थितम्, अत एव परं
पूर्णम्, अत एव च भैरवाख्यं शिवं व्रजति - तत्समावे-
शमाप्नोति इत्यर्थः । न केवलमयं ध्यानादेव शिवं
व्रजति यावज्जपादपि इत्युक्तं-जपादपि इति ॥८६॥
कोऽसौ जपो नाम इत्याशङ्क्याह
तत्स्वरूपं जपः प्रोक्तो
भावाभावपदच्युतः ॥६०॥
तस्य शिवस्य, स्वरूपं परावाक्स्वभावम् आत्मरूपम्
अर्थात् भूयो भूयः परामृश्यमानं जपः, अत एव
भावाभावपदच्युतः-पूर्वोक्तनीत्या तन्मध्यस्फुरत्संवि-
त्परामर्शमात्रसारः इत्यर्थः । तदुक्तं
'भूयो भूयः परे भावे भावना भाव्यते हि या ।
जपः सोऽत्र स्वयं नादो मन्त्रात्मा जप्य ईदृशः ॥'
पं० १ ग० परिपूर्णमिति पाठः
पं० ६ ख० पु० तत्स्वरूपो जपः प्रोक्त इति पाठः,
पं० ७ ख० पु० पदाच्युत इति, पदाक्युत
इति पाठान्तरं चास्ति ।
पं० ११ क० पु० परामर्शसार इति पाठः ।
पं० १२ ग० पु० परे तत्त्वे इति पाठः । क० पु० साध्यते हि या इति पाठः ।
पं० १४ क० पु० जप ईदृश इति पाठः ।

१३६ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति। एवं ग्रामधर्मवृत्तिरेव रामस्थः इत्युक्तं स्यात्।
तदुक्तं श्रीत्रिशिरोभैरवे
‘गच्छंस्तिष्ठन्स्वपञ्जाग्रदुन्मिषन्निमिषंस्तथा ।
धावनं प्लवनं चैव आयासः शक्तिवेदनम् ॥
बुद्धिभेदास्तथा भावाः संज्ञाः कर्माण्यनेकंशः ।
एतच्चतुर्दशविधं रामं तु परिकीर्तितम् ॥
व्यापितं देवदेवेन शिवेन परमात्मना ।
सर्वभावान्तरस्थेन अनेकाकारलक्ष्मणा ॥
कल्मषक्षीणमनसा स्मृतिमात्रनिरोधनात् ।
ध्यायते परमं ध्येयं गमागमपदे स्थितम् ॥
परं शिवं तु व्रजति भैरवाख्यं जपादपि ।
तत्स्वरूपं जपः प्रोक्तो भावाभावपदच्युतः ॥’
इति ॥६०॥
ननु प्रायः सर्वत्रैव ध्यानस्य व्यतिरिक्तसाकार-
ध्येयविषयत्वं, जपस्य विकल्पात्मकवाचकवाच्यज-
प्यनिष्ठत्वं चोक्तम्, इह पुनः स्वात्माभेदेन परामर्श-
मात्रमेवोभयो रूपम् इति किमेतद् इत्याशंक्याह
पं० १ क० पु० रामस्येति इति पाठः ।
पं० १२ क० पु० तत्स्वरूपो जप इति पाठः ।
पं० १४ क० पु० व्यतिरिक्ताकारध्येयेति पाठः ।

श्लोकः ९२ ] प्रथमाह्निकम् । १३७
तदत्रापि तदीयेन
स्वातन्त्र्येणोपकल्पितः ।
दूरासन्नादिको भेद-
श्चित्स्वातन्त्र्यव्यपेक्षया ॥६१॥
इह पराहंपरामर्शमात्रसारत्वात् स्वतन्त्रप्रका-
शात्मा परमेश्वर एव परमार्थः इति तत्प्राप्तौ उप-
देश्यभेदेन तदुपकल्पितमेव उपायानां नानात्वं, तेन
चित्स्वातन्त्र्यप्रधानतया उल्लसित उपाय आसन्नः
इत्युच्यते, अन्यथा तु इतरः इत्याह दूर इति । एव-
मपि उपेयासन्नतया कस्यचिदेव उपायत्वम् इति
नाशङ्क्यम् – उपायोपेयभावस्य द्वारद्वारिभावेन
वक्ष्यमाणत्वात् ॥६१॥
एतदेवोपसंहरति
एवं स्वातन्त्र्यपूर्णात्वा-
दतिदुर्घटकार्ययम् ।
केन नाम न रूपेण
भासते परमेश्वरः ॥६२॥
पं० ५ क० पु० इह अहंपरामर्शमात्रसारत्वादिति पाठः ।
१८

१३८ श्रीतन्त्रालोकः ।
रूपेण इति तत्तत्स्वशक्त्यात्मना इत्यर्थः ॥६२॥
अत एवाह
निरावरणमाभाति
भात्यावृतनिजात्मकः ।
आवृतानावृत्तो भाति
बहुधा भेदसंगमात् ॥६३॥
इति शक्तित्रयं नाथे
स्वातन्त्र्यापरनामकम् ।
इच्छादिभिरभिख्याभि-
र्गुरुभिः प्रकटीकृतम् ॥६४॥
निरावरणम् इति शुद्धप्रकाशमयत्वात् , आवृत
इति भेदकालुष्योदयात् , आवृतानावृत्तः इति शुद्ध-
ज्ञानमयत्वेऽपि भेदकालुष्यासूत्रणात् , अत एव
परापरपरापरत्वं , बहुधा इति एषणीयादिनानात्वात्
अनेकप्रकारम् इत्यर्थः । निरावरणत्वेऽपि हि
निषेध्यमानत्वाद् भेदस्य वासनामात्रेणावस्थानम् ।
पं० ६ क० ख० पु० भेदसंगम इति पाठः ।
पं० १४ क० पु० एषणीयत्वादिनानात्वादिति पाठः ।

श्लोकः ९५ ] प्रथमाह्निकम् । १३९
इति शब्दः स्वरूपपरामर्शकः, तेन एतदेव अव-
भासमानं निरावरणत्वादि परादिरूपं शक्तित्रयं
गुरुभिः एतच्छास्त्रावतारकैः इच्छादिसंज्ञाभिः परमे-
श्वरविषयतया उन्मीलितमपि स्वातन्त्र्यशक्त्यभि-
धानमेव इति 'बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावि-
युक्तता' इति निर्वाहितम् ॥६३॥६४॥
बहुशक्तित्वमेव च एतदभिधायकानां प्रवृत्ति-
निमित्तम् इत्याह
देवो ह्यन्वर्थशास्त्रोक्तैः
शब्दैः समुपदिश्यते ।
महाभैरवदेवोऽयं
पतिर्यः परमः शिवः ॥६५॥
अन्वर्थैः व्युत्पन्नैः निरुक्तैः, शास्त्रोक्तैः साम-
यिकैः ॥६५॥
तदेवाह
विश्वं बिभर्ति पूरणा-
द्धारणाद्योगेन तेन च भ्रियते ।
पं० १ ख० पु० एतदेवाभासमानमिति पाठ ।

१४० श्रीतन्त्रालोकः ।
सविमर्शतया रव
रूपतश्च संसारभीरुहितकृच्च ॥६६॥
संसारभीतिजनिता-
द्वात्परामर्शतोऽपि हृदि जातः ।
प्रकटीभूतं भवभय-
विमर्शनं शक्तिपाततो येन ॥६७॥
नक्षत्रप्रेरककाल-
तत्त्वसंशोषकारिणो ये च ।
कालग्राससमाधान-
रसिकमनःसु तेषु च प्रकटः ॥६८॥
संकोचिपशुजनभिये
यासां रवणं स्वकरणदेवीनाम् ।
अन्तर्बहिश्चतुर्विध-
खेचर्यादिकगणस्यापि ॥६९॥
तस्य स्वामी संसार-
वृत्तिविघटनमहाभीमः ।
पं० १ क० पु० स्वविमर्शतयेति पाठः ।
पं० १४ ख० ग० पु० भूचर्यादिकगणस्यापीति पाठः ।

श्लोकः १०० ] प्रथमाह्निकम् । १४१
बिभर्ति-धारयति पोषयति च स्वात्मभित्तिसंलग्न-
त्वेन तदुल्लासनात् । तेन इति विश्वेन, भ्रियते इति
धार्यते पोष्यते च - तस्य विश्वमयत्वेनैव सर्वत्र स्फुर-
णात् । रवरूपतः इति शब्दनस्वाभाव्यात्, तेन
भरणाद्रवणाच्च भैरवः इत्ययं निरुक्तः । भीरू-
णाम् अयं हितकृत् इति भैरवः, भीरुत्वे च नि-
मित्तं संसारः तेन संसारिणामभयप्रदः इत्यर्थः ।
भयं भीः संसारत्रासः, तया जनितो योऽसौ रवः
भगवद्विषय आक्रन्दः परामर्शो वा ततो जातः
इति भैरवः, तेनाक्रन्दवतां परामर्शवतां च हृदि
परमार्थभूमौ स्फुरितः इति यावत् । भवाद्भयं
भीस्तस्य रवो विवेचनं विमर्शनं तस्य शक्तिपात-
मुखेन अयं कारणम् इति भैरवः, संसारवैमुख्ये-
ऽपि अयमेव निमित्तम् इति भावः । भानि नक्ष-
त्राणि ईरयति प्रेरयति इति भेरः कालः तस्य
तत्त्वं क्षणाद्यात्मकं स्वरूपं, तस्य सम्यङ् निःशेषेण
पं० २ क० ख० पु० तदुल्लासादिति पाठः ।
पं० ५ ख० पु० निरुक्तिरिति पाठः ।

१४२ श्रीतन्त्रालोकः ।
शोषम् अभिभवं कुर्वन्ति इति कालं वायन्ति
इति भैरवाः-कालग्राससमाधिरूढावधाना यो-
गिनः, तेषु अयं स्वामी तत्त्वेन प्रकटः स्फुरितः
इति भैरवः । संकोचिनो भेदप्रथामयस्य पशुज-
नस्य भिये तत्तत्सुखदुःखाद्युपजननत्रासाय रवणं
शब्दराशिसमुत्थकादिकलाविमर्शमयो रवो यासां ताः
स्वकरणदेव्य इन्द्रियशक्तयः, तथा अन्तर्बहिः प्र-
मातृप्रमेयाद्यात्मा चतुर्विधः चतुष्प्रकारः खेचर्या-
दिको गणः खेचरी-गोचरी-दिक्कचरी-भूचर्यो भीरवा-
स्तासामयं स्वामी भैरवः । महाभीम इति भी-
षणः, तेनात्र भैरवशब्दः संकेतितः इति भावः
॥६६॥६७॥६८॥६९॥
एतदेवोपसंहरति
भैरव इति गुरुभिरिमै-
रन्वर्थैः संस्तुतः शास्त्रे ॥१००॥
पं० १ क० पु० वाहयन्ति इति भैरवा इति पाठः ।
पं २ क० समधिरूढावधाना इति, ख० पु० समारूढा, इति पाठान्तरोपेतश्च
पाठः ।
पं० ३ क० पु० अयं स्वरूपीति पाठः ।

श्लोकः १०१ ] प्रथमाह्निकम् । १४३
गुरुभिः तत्तच्छास्त्रावतारकैः, इमैः एभिः सम-
नन्तरोक्तैः अन्वर्थैः अर्थानुगतैर्वाचकैः, संस्तुतः
परिचितः शास्त्रे विशेषानुपादानात् सर्वत्रैव अर्था-
दुक्तः । अथ च अन्वर्थैः सम्यक् सकलजगद्धरणादि-
सामर्थ्यप्रतिपादनद्वारेण स्तुतः इत्यर्थः, यदुक्तं
'ध्रियात्सर्वं रवयति सर्वदो व्यापकोऽखिले ।
इति भैरवशब्दस्य सततोच्चारणाच्छिवः ॥'
इति । तथा
'....................भरणाद्धरितस्थितिः ।'
इति । इमैः इति चिन्त्यम् । गुरुगदितैरिति तु
श्रेष्ठः पाठः ॥१००॥
हेयेत्यादिना देवशब्दस्य निर्वचनमाह
हेयोपादेयकथा-
विरहे स्वानन्दघनतयोच्छलनम् ।
पं० ४ क० पु० असौ चान्वर्थैः सकलजगद्धरणादिति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० रचयतीति पाठः ।
पं० ७ क० पु० समन्ततोच्चारणाच्छिव इति पाठः ।
पं० ११ ख० पु० स्पष्टः पाठः इति ।
पं० १४ ख० पु० स्वानन्दतयोच्छलनमिति प्रथमः पाठः ।

१४४ श्रीतन्त्रालोकः ।
क्रीडा सर्वोत्कर्षेण-
वर्तनेच्छा तथा स्वतन्त्रत्वम् ॥१०१॥
व्यवहरणामभिन्नेऽपि
स्वात्मनि भेदेन संजल्पः ।
निखिलावभासनाच्च
द्योतनमस्य स्तुतिर्यतः सकलम् ॥१०२॥
तत्प्रवणामात्मलाभा-
त्प्रभृति समस्तेऽपि कर्तव्ये ।
बोधात्मकः समस्त-
क्रियामयो दृक्क्रियागुणश्च गतिः ॥१०३॥
स्वस्वातन्यमाहात्म्यात् शिवादिक्षित्यन्ताशेषवि-
श्वात्मनोल्लासनमेव अस्य क्रीडा सर्वोत्कर्षेण वर्तने-
च्छा, तथा स्वतन्त्रत्वं व्यवहरणम् इति अभिन्नेऽपि
स्वात्मनि भेदेन संजल्पः, क्रीडेति देव्यति क्रीडति
इति देवः । न चात्र क्रीडातिरिक्तं निमित्तम् इत्याह
हेय इत्यादिना । नहि किंचिदुपादातुं हातुं वा जग-

पं० ५ क० ख० अखिलेति पाठः ।
पं० ६ क० पु० बोधात्मकसमस्तक्रियामये इति पाठः ।
पं० १० क० ख० पु० गुणमयश्च गतिरिति पाठः ।